વહેલાલના રઘુનાથબાપા પટેલનો પરિવાર મુક્તોની ખાણ સમાન હતો. સંવત ૧૮૬૯ના દુષ્કાળમાં જેસંગભાઈએ માંદા-વૃદ્ધ સંતોની સેવા કરી રાજીપો મેળવ્યો. શ્રીહરિએ ૧૮ નંદ સંતોને દીક્ષા આપી અને વખતબાંના ભક્તિપ્રતાપે કેરીઓનો ટોપલો અખૂટ રહ્યો.
ગામ વહેલાલમાં રઘુનાથબાપા પટેલનો પરિવાર એકાંતિક મુક્તોની ખાણ સમાન હતો. એમના ઘરે શ્રીહરિ સંતો-ભક્તો સાથે અનેક વખત પધારીને અવનવી લીલાઓ કરી ચૂક્યા હતા. રઘુનાથબાપાના પુત્ર જેસંગભાઈ અને તેમનાં ધર્મપત્ની સુખબાઈ શ્રીહરિને વિશે અનન્ય નિષ્ઠા, શૂરવીરતા અને સમર્પણની સાક્ષાત મૂર્તિ હતાં. જેસંગભાઈનાં બહેન વખતબાં પણ અખંડ તપ, ત્યાગ અને શ્રીહરિને વિશે અનન્ય પતિભાવ રાખીને સાંખ્યધર્મ પાળતાં હતાં. નાની ઉંમરે વિધવા થયા છતાં વખતબાંએ પોતાનું સમગ્ર જીવન શ્રીહરિના ભજનમાં અને ગામની સ્ત્રીઓને સત્સંગનું બળ પૂરું પાડવામાં સમર્પિત કરી દીધું હતું.
સંવત ૧૮૬૯ના ભયાનક દુષ્કાળ વખતે જેસંગભાઈએ શ્રીહરિ પાસે કરગરતાં કહ્યું: “હે મહારાજ! આ કપરા કાળમાં આપ અમારા ઘરે વૃદ્ધ અને બીમાર સંતોનું મંડળ મોકલો!” અંતર્યામી શ્રીહરિએ હસતાં હસતાં પૂછ્યું: “જેસંગભાઈ! માંદા અને વૃદ્ધ સંતો જ શા માટે માંગો છો?” ત્યારે જેસંગભાઈએ અદ્ભુત ભાવ વ્યક્ત કર્યો: “હે પ્રભુ! યુવાન સંતો આવે તો અમને એમની વિશેષ સેવા ન કરવા દે; પરંતુ માંદા અને વૃદ્ધ સંતો પધારે તો અમને એમના દેહની સેવા કરવાનો, વસ્ત્રો-પાત્રો ધોવાનો લાભ મળે! વળી વડીલ સંતો હોય તો અમારાથી કોઈ ભૂલ થાય તો કડવી પણ સાચી શિખામણ આપીને અમને સન્માર્ગે વાળે!” શ્રીહરિ એમની ઉચ્ચ સેવાભાવના પર રાજી થઈને સંતોનું મંડળ મોકલ્યું, જેમની જેસંગભાઈએ દુષ્કાળમાં ઉત્તમ સેવા કરી.
એક વખત શ્રીહરિ વહેલાલમાં જેસંગભાઈની મેડી પર બિરાજતા હતા. રઘુનાથબાપા પાસે શ્રીહરિએ પ્રસન્નતાથી કહ્યું: “રઘુબાપા! કાંઈક જમવાનું લાવો, અમને બહુ ભૂખ લાગી છે!” રઘુનાથબાપા બોલ્યા: “મહારાજ! રસોઈ બનતાં વાર લાગશે, પણ આ પાકેલી સાંખની કેરીઓનો ટોપલો છે, તે આપ જમો અને સંતોને પણ વહેંચો!” શ્રીહરિએ સૌ સંતોને બબ્બે કેરીઓ આપી અને પોતે પણ ખૂબ આરોગી. છતાં અચરજની વાત એ બની કે ટોપલામાંથી કેરીઓ ખૂટી જ નહીં! રઘુનાથબાપાએ આશ્ચર્ય પામી પૂછ્યું ત્યારે શ્રીહરિએ રહસ્ય ખોલ્યું: “રઘુબાપા! આ તમામ પ્રતાપ તમારી દીકરી વખતબાંના ભજન અને તપનો છે, જેનાથી આ કેરીઓ ખૂટતી નથી!”
વખતબાંનો પ્રેમ પણ એવો જ અનોખો હતો. એક વખત શ્રીહરિ વહેલાલથી વહેલી સવારે જમ્યા વિના જ પ્રયાણ કરવા તૈયાર થયા. સહુના આગ્રહ છતાં મહારાજ રોકાવા તૈયાર ન થયા. રાત્રે સૌ સૂઈ ગયા ત્યારે વખતબાંએ છાનામાના શ્રીહરિનાં વસ્ત્રો સંતાડી દીધાં! સવારે મૂળજી બ્રહ્મચારી વસ્ત્રો શોધવા લાગ્યા ત્યારે અંતર્યામી શ્રીહરિ હસતાં બોલ્યા: “વસ્ત્રો તો વખતબાંએ સંતાડ્યાં છે, તે આપણને જમ્યા વગર જવા નહીં દે!” શ્રીહરિએ વખતબાંને બોલાવી કહ્યું: “બાં! અમે જમીને જ જઈશું, આપ થાળ તૈયાર કરો!” વખતબાંએ થાળ પીરસ્યો અને શ્રીહરિ જમ્યા પછી જ વસ્ત્રો પાછાં આપ્યાં.
આવા સમર્પિત પટેલ પરિવારની સેવાથી અતિ પ્રસન્ન થઈ શ્રીહરિએ એમને મનવાંછિત વરદાન આપ્યાં હતાં. વહેલાલમાં જ શ્રીહરિએ એક સાથે ૧૮ ઘરોમાં થાળ જમવાની લીલા કરી હતી અને ૧૮ નંદ સંતોને ભાગવતી દીક્ષા પ્રદાન કરી હતી.
- સત્સંગ સ્ત્રી-રત્નમાળામાંથી…
Hindi
वहलाल के पटेल रघुनाथबापा, जेसंगभाई और वखतबाँ का अनन्य सत्संग और सेवाभाव
गाँव वहलाल में रघुनाथबापा पटेल का परिवार परम एकांतिक मुक्तों की खान के समान था। उनके घर पर श्रीहरि संतों-भक्तों के साथ अनेक बार पधारकर दिव्य लीलाएँ कर चुके थे। रघुनाथबापा के पुत्र जेसंगभाई और उनकी धर्मपत्नी सुखबाई श्रीहरि के प्रति अनन्य निष्ठा, वीरता और सेवाभाव की साक्षात प्रतिमूर्ति थे। जेसंगभाई की बहन वखतबाँ भी तप, त्याग और श्रीहरि में अनन्य पतिभाव रखकर सांख्यधर्म का पालन करती थीं। अल्पायु में विधवा होने के उपरांत भी उन्होंने अपना सम्पूर्ण जीवन श्रीहरि के भजन और गाँव की बहनों को सत्संग का बल प्रदान करने में समर्पित कर दिया था।
संवत् १८६९ के भीषण अकाल के समय जेसंगभाई ने श्रीहरि से करबद्ध प्रार्थना की: “हे महाराज! इस कठिन समय में आप हमारे घर वृद्ध और अस्वस्थ संतों का मंडल भेजने की कृपा करें!” अंतर्यामी श्रीहरि ने मुस्कुराते हुए पूछा: “जेसंगभाई! आप केवल अस्वस्थ और वृद्ध संतों की ही याचना क्यों करते हैं?” तब जेसंगभाई ने अत्यंत उच्च भाव व्यक्त किया: “हे प्रभु! युवा संत आएँगे तो वे हमें अपनी सेवा नहीं करने देंगे; किंतु वृद्ध और रोगी संत आएँगे तो हमें उनके शरीर की परिचर्या करने, उनके वस्त्र-पात्र धोने का परम सौभाग्य मिलेगा! इसके अतिरिक्त, वयोवृद्ध संत हमारी किसी भूल पर कटु किंतु सत्य सीख देकर हमें सन्मार्ग पर दृढ़ रखेंगे!” श्रीहरि उनकी इस निष्काम सेवा-भावना पर मुग्ध हो गए और संतों का मंडल भेजा, जिनकी जेसंगभाई ने अकाल में अनुपम सेवा की।
एक समय श्रीहरि वहलाल में जेसंगभाई के मकान की अटारी पर विराजे थे। रघुनाथबापा से श्रीहरि ने विनोदपूर्वक कहा: “रघुबापा! कुछ भोजन ले आइए, हमें बहुत भूख लगी है!” रघुनाथबापा बोले: “महाराज! भोजन बनने में समय लगेगा, किंतु यह पके हुए आमों की टोकरी रखी है, आप स्वयं ग्रहण करें और संतों को भी दें!” श्रीहरि ने सभी संतों को दो-दो आम दिए और स्वयं भी तृप्त होकर खाए। आश्चर्य की बात यह रही कि टोकरी में से आम समाप्त ही नहीं हुए! रघुनाथबापा के विस्मित होने पर श्रीहरि ने रहस्य उद्घाटित किया: “रघुबापा! यह समस्त प्रताप आपकी तपस्विनी पुत्री वखतबाँ के भजन और भक्ति का है, जिसके प्रभाव से यह टोकरी अक्षय हो गई है!”
वखतबाँ का प्रेम भी अत्यंत विलक्षण था। एक बार श्रीहरि प्रातःकाल बिना भोजन किए ही वहलाल से प्रस्थान करने लगे। सभी के अनुनय-विनय के बाद भी महाराज रुकने को तैयार नहीं हुए। रात्रि में जब सब सो गए, तब वखतबाँ ने चुपके से श्रीहरि के वस्त्र छिपा दिए! प्रातःकाल जब मूलजी ब्रह्मचारी वस्त्र ढूँढ़ने लगे, तब अंतर्यामी प्रभु हँसते हुए बोले: “वस्त्र तो वखतबाँ ने छिपा रखे हैं; वे हमें बिना भोजन किए जाने नहीं देंगी!” श्रीहरि ने वखतबाँ से कहा: “बाँ! हम भोजन करके ही जाएँगे, आप थाल तैयार कीजिए!” वखतबाँ ने सुंदर थाल परोसा और श्रीहरि के भोजनोपरांत ही वस्त्र लौटाए।
ऐसे अनन्य समर्पित परिवार की सेवा से परम प्रसन्न होकर श्रीहरि ने उन्हें मनवांछित वरदान प्रदान किए थे। इसी वहलाल गाँव में श्रीहरि ने एक साथ १८ घरों में थाल आरोग्य करने की लीला की थी तथा १८ नंद संतों को भागवती दीक्षा दी थी।
- सत्संग स्त्री-रत्नमाला से…
English
The Unmatched Devotion and Exemplary Service of Raghunathbapa, Jesangbhai, and Vakhatba of Vehlal
In the village of Vehlal, the household of Raghunathbapa Patel was celebrated as a veritable mine of spiritually liberated souls (muktas). Lord Swaminarayan visited their home numerous times along with His sadhus and devotees, performing unforgettable divine pastimes. Raghunathbapa’s son, Jesangbhai, and daughter-in-law, Sukhbai, were living embodiments of resolute faith, spiritual courage, and dedicated service. Jesangbhai’s sister, Vakhatba, observed lifelong ascetic vows (sankhya-dharma) with intense penance and steadfast singular devotion unto Shri Hari as her eternal Lord. Having become a widow at a young age, Vakhatba consecrated her entire life to spiritual contemplation and strengthening the faith of village women.
During the horrific famine of Samvat 1869, Jesangbhai humbly petitioned Shri Hari: “O Maharaj! During this severe drought, please send an entourage of elderly and infirm sadhus to reside at our home!” Smiling inwardly, the omniscient Lord inquired: “Jesangbhai! Why do you specifically request sick and elderly sadhus?” Jesangbhai revealed his sublime devotional sentiment: “O Lord! Young, energetic sadhus would never allow us to wait upon them; but if aged and sick sadhus grace our dwelling, we shall have the priceless fortune of nursing their bodies, washing their garments, and cleaning their wooden bowls! Furthermore, elder sadhus will not hesitate to deliver stern yet truthful reproaches if we falter, thereby keeping us steadfast on the righteous path!” Delighted by such selfless humility, Shri Hari dispatched a group of saints, whom Jesangbhai served with exceptional love throughout the famine.
On another occasion, Shri Hari was resting in the upper chamber of Jesangbhai’s home in Vehlal. Turning to Raghunathbapa, He playfully exclaimed, “Raghu Bapa! Bring something to eat; We are feeling very hungry!” Raghunathbapa answered, “Maharaj! Preparing a cooked meal will take time, but here is a large basket of naturally ripened sweet mangoes; please partake of them and distribute them to the sadhus!” Shri Hari gave two mangoes to each sadhu and relished several Himself. Miraculously, the basket remained completely filled with mangoes without diminishing! Seeing Raghunathbapa’s astonishment, Shri Hari revealed the spiritual secret: “Raghu Bapa! This inexhaustible bounty is the miraculous fruit of your pious daughter Vakhatba’s deep devotion and severe austerities!”
Vakhatba’s intense devotional love was equally captivating. Once, Shri Hari insisted on departing from Vehlal early in the morning without waiting for a cooked meal. Despite heartfelt appeals, the Lord remained adamant about leaving. Late at night, while everyone was asleep, Vakhatba discreetly took Shri Hari’s upper garments and hid them away! In the morning, as attendant Mulji Brahmachari frantically searched for the clothes, Shri Hari remarked with a chuckle: “Vakhatba has concealed the garments; she will never allow Us to depart without having a meal!” Shri Hari then called out, “Mother! We promise to depart only after having a meal; please prepare the offering!” Only after serving a loving feast to the Lord did Vakhatba return His garments.
Thrilled by the unwavering devotion of this noble family, Shri Hari bestowed upon them cherished spiritual boons. It was also in Vehlal that Shri Hari famously accepted lunch offerings simultaneously at eighteen separate homes and initiated eighteen prominent renunciants into the monastic order.
- From Satsang Stri-Ratnamala…