સુરતમાં બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ વેશ બદલી મુનિબાવાને જીતી સત્સંગી કર્યા; વિરહથી વ્યાકુળ થઈ ‘વાલીડા વેરો કીધો રે’ પદ મોકલતાં પ્રભુએ કાર્ય પૂર્ણ કરવાની આજ્ઞા આપી.
સુરત શહેરમાં મુનિબાવા નામે એક અતિ વયોવૃદ્ધ, વિદ્વાન અને પ્રખર શાસ્ત્રજ્ઞ સંન્યાસી રહેતા હતા. તેઓ પરમાત્માના સ્વરૂપને કેવળ નિરાકાર માનતા હતા. સુરત અને સમગ્ર દક્ષિણ ગુજરાતમાં તેમનો વિશાળ શિષ્યવર્ગ હતો; સુરતના નગરશેઠ અરદેશર કોટવાળ પણ તેમના પ્રભાવ હેઠળ હતા.
આ વિદ્વાન મુનિબાવાને પ્રગટ સત્સંગનો રંગ લગાડવા પૂર્ણ પુરુષોત્તમ શ્રીજીમહારાજે ગઢપુરથી સદ્ગુરુ શ્રી બ્રહ્માનંદ સ્વામીને સુરત મોકલ્યા. પરંતુ મુનિબાવા સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના કટ્ટર વિરોધી હતા; જો કપાળમાં તિલક-ચાંદલો હોય કે મોઢેથી સ્વામિનારાયણ નામ બોલાય તો તેઓ તરત આશ્રમમાંથી હાંકી કાઢે! આથી શ્રીહરિની આજ્ઞાથી બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ એક અનામી અવધૂત બ્રહ્મચારીનો વેશ ધારણ કર્યો અને મુનિબાવાના આશ્રમમાં એક વિનમ્ર શિષ્ય તરીકે પ્રવેશ કર્યો.
બ્રહ્માનંદ સ્વામી મુનિબાવા પાસે સંસ્કૃત વ્યાકરણનો પ્રખ્યાત ગ્રંથ ‘સિદ્ધાંત કૌમુદી’ ભણવા લાગ્યા. સ્વામી અત્યંત કુશાગ્ર બુદ્ધિશાળી હોવાથી મુનિબાવા જે પાઠ એકવાર ચલાવે તે સ્વામીને તત્ક્ષણ કંઠસ્થ થઈ જતો! મુનિબાવા આ અજાણ્યા તેજસ્વી શિષ્યના સદ્ગુણો પર મોહી પડ્યા અને બ્રહ્માનંદ સ્વામીને પોતાના પટ્ટશિષ્ય બનાવી અતિશય સ્નેહ કરવા લાગ્યા.
આવી રીતે ગુપ્તવેશે બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ અઢી-ત્રણ મહિના વિતાવ્યા. પરંતુ જેમના રોમરોમમાં સાક્ષાત્ શ્રીહરિ વસેલા હતા, તેવા બ્રહ્માનંદ સ્વામી માટે તિલક-ચાંદલા વગર રહેવું, પૂજા-પાઠ ન કરી શકવા અને ઉઠતાં-બેસતાં પ્રભુનું મોટેથી નામસ્મરણ પણ ન થઈ શકવું—એ સ્થિતિ અતિશય અસહ્ય બની ગઈ! સ્વામીને શ્રીહરિના પ્રત્યક્ષ દર્શનનો તીવ્ર વિરહ જાગ્યો, પરંતુ પ્રભુની આજ્ઞા વગર ગઢપુર જવાય તેમ નહોતું.
તેવામાં એક દિવસે સુરતમાં ગઢપુરથી આવેલા જેરામ બ્રહ્મચારી સ્વામીને એકાંતમાં મળી ગયા! ઘણા દિવસે પોતાના પ્રાણજીવન શ્રીહરિના સમાચાર મળતાં સ્વામીનું હૃદય હર્ષ અને વિરહથી ભરાઈ આવ્યું. બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ તત્કાળ પોતાના વિરહભાવને વ્યક્ત કરતું એક અત્યંત કરુણ અને સંગીતમય ચોસર પદ રચ્યું: “વાલીડા વેરો કીધો રે, કુંજવિહારી… નિર્મોહી નાથ વેલા પધારી દર્શન દેજો, કાં તો તેડાવી લેજો રે, કુંજવિહારી… નિર્મોહી નાથ બ્રહ્માનંદની એ છે અરજી, સાંભળજો હોય મરજી રે, કુંજવિહારી…!”
સ્વામીએ જેરામ બ્રહ્મચારીને એ પદનો ચોક્કસ રાગ અને ઢાળ શીખવીને ગઢપુર શ્રીહરિ પાસે મોકલ્યા. જેરામ બ્રહ્મચારી ગઢપુર દરબારગઢમાં પહોંચ્યા અને શ્રીજીમહારાજ સન્મુખ દંડવત કરી બ્રહ્માનંદ સ્વામીનું એ વિરહસભર પદ ગાઈ સંભળાવ્યું. પદ સાંભળતાં જ શ્રીહરિ બ્રહ્મમુનિના અંતરની અગાધ વેદના પામી ગયા! પરંતુ મુનિબાવાને સત્સંગી કરવાનું ભગીરથ કાર્ય હજુ અધૂરું હતું. શ્રીહરિએ જેરામ બ્રહ્મચારીને કહ્યું: “બ્રહ્મચારી! સુરત જઈને બ્રહ્માનંદ સ્વામીને કહેજો કે હમણાં અમારી મરજી નથી! થોડી ધીરજ રાખી વિદ્યાભ્યાસ પૂર્ણ કરે અને મુનિબાવાને સત્સંગ કરાવીને જ સાથે ગઢપુર આવે!”
જેરામ બ્રહ્મચારીએ સુરત આવી શ્રીહરિનો આદેશ સંભળાવ્યો. બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ પ્રભુની આજ્ઞા શિરોમાન્ય કરી તમામ કષ્ટો સહન કરી લીધાં. સ્વામીએ કૌમુદીનો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો અને પોતાની અકાટ્ય તર્કશક્તિ તથા પ્રેમથી મુનિબાવાને સાક્ષાત્ ભગવાન શ્રી સ્વામિનારાયણના સાકાર અને સર્વોપરી સ્વરૂપનો દ્રઢ નિશ્ચય કરાવી દીધો! મુનિબાવા કટ્ટર વિરોધીમાંથી અનન્ય સત્સંગી બની ગયા અને બ્રહ્માનંદ સ્વામી તેમને આદરપૂર્વક ગઢપુર શ્રીહરિના ચરણોમાં તેડી લાવ્યા.
સુરતમાં વિતાવેલા એ ગુપ્તવાસ દરમિયાન બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ અનેક અમર કીર્તનો ઉપરાંત પ્રસિદ્ધ ‘માયાપંચક’ અને ‘ખટદર્શન’ જેવા ગહન તત્ત્વજ્ઞાનના છંદોની રચના કરી હતી.
- સદ્ગુરુ શ્રી બ્રહ્માનંદ સ્વામીના જીવનકવનમાંથી…
Hindi
सूरत में ब्रह्मानंद स्वामी का गुप्तवास, मुनिबावा से कौमुदी अध्ययन और विरह का चौसर पद
सूरत में निराकारवादी संन्यासी मुनिबावा को सत्संगी बनाने हेतु श्रीजीमहाराज ने ब्रह्मानंद स्वामी को गुप्त वेष में भेजा।
मुनिबावा संप्रदाय के विरोधी थे, अतः स्वामी ने तिलक-माला त्यागी और शिष्य बनकर सिद्धांत कौमुदी का अध्ययन किया। स्वामी की कुशाग्र बुद्धि से मुनिबावा उन्हें विशेष चाहने लगे। किंतु २-३ माह तक प्रभु के नाम-स्मरण और दर्शन से वंचित रहने पर स्वामी को असह्य विरह हुआ।
सूरत आए जेराम ब्रह्मचारी के माध्यम से स्वामी ने करुण पद भेजा: “वालीडा वेरो कीधो रे कुंजविहारी… निर्माही नाथ ब्रह्मानंद की ए छे अरजी, सांभळजो होय मरजी रे!” श्रीहरि ने पद सुनकर जेराम ब्रह्मचारी से कहलाया: “कहना अभी हमारी मर्जी नहीं है, धीरज रखकर कार्य पूरा करो!”
स्वामी ने आज्ञा मानकर अध्ययन पूर्ण किया और मुनिबावा को साकार परमात्मा का निश्चय कराकर सत्संगी बनाया और गढ़पुर लाए।
- सदगुरु श्री ब्रह्मानंद स्वामी के जीवन से…
English
Brahmanand Swami’s Incognito Discipleship in Surat, Mastering Kaumudi Under Munibawa, and the Soulful Hymn of Separation
In the vibrant port city of Surat lived Munibawa, an elderly, revered ascetic who was a master of Sanskrit grammar and Vedic philosophy. He was an uncompromising adherent of the formless (nirakar) concept of the Absolute. Commanding an immense following across South Gujarat, even prominent dignitaries like Ardeshar Kotwal of Surat revered him as their guru.
To enlighten this scholarly ascetic and draw him into the devotional orbit of the manifest Supreme Lord, Shreeji Maharaj dispatched Sadguru Brahmanand Swami from Gadhpur to Surat. However, Munibawa was fiercely prejudiced against the Swaminarayan fellowship; the slightest glimpse of a tilak-chandlo or the audible utterance of the name ‘Swaminarayan’ would prompt immediate expulsion from his monastery! Therefore, under Shreehari’s explicit instruction, Brahmanand Swami shed all monastic insignia, assumed the guise of an unassuming wandering scholar (avadhut), and enrolled as a humble student at Munibawa’s ashram.
Brahmanand Swami commenced the study of ‘Siddhanta Kaumudi’, the intricate treatise on Sanskrit grammar, under Munibawa. Endowed with extraordinary intellect, Swami would master complex grammatical aphorisms after hearing them merely once! Enchanted by this brilliant new pupil, Munibawa elevated Brahmanand Swami to his foremost disciple, showering him with paternal affection.
Brahmanand Swami lived incognito in this manner for nearly three months. However, for a divine poet-saint whose every breath and heartbeat resonated with living devotion to Shreehari, living without the sacred tilak-chandlo, unable to perform daily worship, and forbidden from chanting the beloved holy name became an agonizing ordeal! A consuming fire of separation (viraha) enveloped Swami’s heart, yet he could not return to Gadhpur without Maharaj’s divine permission.
During this trying period, Jeram Brahmachari arrived in Surat from Gadhpur. Meeting him in strict secrecy, Brahmanand Swami drank in news of his beloved Master, which stirred his longing to an overwhelming pitch. Swami composed a profoundly moving, plaintive hymn of four stanzas (chosar pad) set to a sorrowful melody: “O beloved Kunjvihari! Why have You severed our bond? O Detached Lord! Arrive swiftly to grant me darshan, or summon me to Your side, O Kunjvihari! O Detached Master! This is Brahmanand’s humble petition; heed it if it be Your will, O Kunjvihari…!”
Teaching Jeram Brahmachari the exact melody and cadence, Swami sent him back to Gadhpur with this poetic plea. Arriving at the Darbargadh, Jeram Brahmachari sang the heart-wrenching hymn before Shreeji Maharaj. Listening to the verses, Shreehari was deeply moved by Brahma Muni’s intense agony of separation! Yet, the paramount spiritual mission of redeeming Munibawa remained unfinished. Shreehari instructed Jeram Brahmachari: “Brahmachari! Return to Surat and convey to Brahmanand Swami: ‘Presently it is not Our wish for you to return!’ Tell him to maintain fortitude, conclude his studies, instill satsang within Munibawa, and bring him to Gadhpur!”
Jeram Brahmachari returned to Surat and delivered Maharaj’s directive. Placing the Master’s command upon his head, Brahmanand Swami cheerfully bore all hardships. Completing his mastery over Sanskrit grammar, Swami employed unassailable scriptural logic, overwhelming grace, and deep affection to convince Munibawa of the manifest, personal, and supreme divinity of Bhagwan Shree Swaminarayan! Munibawa’s stubborn prejudices melted away, and he became an ardent devotee. Brahmanand Swami joyfully escorted him to Gadhpur to sit at Shreehari’s sacred lotus feet.
During that arduous incognito sojourn in Surat, Brahmanand Swami also composed numerous immortal devotional hymns, including the renowned philosophical treatises ‘Mayapanchak’ and the celebrated ‘Khatdarshan Chhand’.
— From the Life and Works of Sadguru Shree Brahmanand Swami