ગામ રતનપુરના ખેડૂત હરિભક્ત જસમત પટેલ કપિલજીવનદાસ સ્વામીના જોગથી સત્સંગ પામી શ્રીહરિના અનન્ય આશ્રિત થયા હતા. મધ્યરાત્રિએ ઘોડીએ સવાર થઈ પધારેલા શ્રીહરિએ જ્યારે પુત્રના આયુષ્ય વિષે કસોટી કરી, ત્યારે પટેલે નિઃસ્પૃહ ભાવે પ્રભુને સંમતિ આપી, અને બીજા દિવસે સાકર વહેંચી પુત્રને અક્ષરધામ વળાવ્યા.
ગામ રતનપુરના ખેડૂત હરિભક્ત જસમત પટેલને સદગુરુ કપિલજીવનદાસ સ્વામીના જોગથી સત્સંગ થયો હતો. પોતે પૂર્વના ઉત્તમ મુમુક્ષુ હોવાથી એમના જીવમાં શ્રીહરિના પૂર્ણ પુરુષોત્તમપણાની દ્રઢ ગાંઠ વળી ગઈ હતી. અવારનવાર સંતોના મંડળ પધારે ત્યારે તેઓ તન, મન અને ધનથી સેવા કરીને સૌ સંતો-હરિભક્તોને રાજી કરતા. તેઓ શરીરના સુખ-દુઃખને પ્રારબ્ધ અને કર્મને આધીન ગણતા, અને સર્વ કર્મફળપ્રદાતા તો એકમાત્ર શ્રીહરિ જ છે એવો અડગ વિશ્વાસ રાખતા. ખેતીવાડીનું તમામ કામકાજ કરતાં કરતાં તેઓ અખંડ ‘સ્વામિનારાયણ… સ્વામિનારાયણ…’ નામનું સ્મરણ કર્યા કરતા.
એક દિવસ પોષ મહિનાની શીતળ રાત્રિએ તેઓ પોતાના ઘરની ઊંચી ઓસરીએ ખાટલા પર સૂતા હતા. મધ્યરાત્રિનો સમય થયો ત્યારે ભક્તવત્સલ શ્રીહરિ એમની ધીરજ અને નિષ્ઠાની કસોટી કરવા સારુ માણકી ઘોડી પર સવાર થઈને પધાર્યા. શ્રીહરિએ માણકીના આગલા બે પગ ઓસરીના પગથિયે ટેકવીને જસમત પટેલના ખાટલેથી ગોદડું હળવેકથી ખેંચીને જગાડ્યા. જસમત પટેલ તો પ્રભુને સાક્ષાત અસવાર જોતાં જ સફાળા બેઠા થઈ ગયા અને હર્ષાશ્રુ સાથે પ્રેમપૂર્વક સાષ્ટાંગ દંડવત પ્રણામ કરવા લાગ્યા.
પટેલે કરજોડીને વિનંતી કરી: “હે પ્રભુ! આપ અધરાતે એકાએક ક્યાંથી પધાર્યા? આપ ઘોડી પરથી નીચે ઉતરીને અમારા ઘરની ઓસરીએ બિરાજો! આજ તો પ્રભુ મારા જન્મોજન્મના પુણ્ય અને ભાગ્યનો ઉદય થયો હોય એવી આપની કૃપા થઈ છે!” ત્યારે શ્રીહરિ બોલ્યા: “ભગત! અમારે તમને એક વાત પૂછવી છે.” જસમત પટેલ બોલ્યા: “હે પ્રભુ! સુખેથી કહો, આપ જે આજ્ઞા કરશો તેમ જ હું વર્તીશ.” શ્રીહરિએ કહ્યું: “ભગત! તમારા મોટા દીકરાનું આયુષ્ય પૂરું થયું છે અને અમે તેને તેડવા આવ્યા છીએ. જો આપ રજા આપો તો અમે તેને અમારા અક્ષરધામમાં તેડી જઈએ. પણ જો અમે તેને લઈ જઈએ, તો તમારા અંતરમાં ધીરજ રહેશે ખરી?”
આ સાંભળી જસમત પટેલ સહેજ પણ ડગ્યા વિના હાથ જોડીને બોલ્યા: “હે પ્રભુ! મારા પુત્રને આપ સાક્ષાત પરબ્રહ્મ તેડવા પધારો, એનાથી વિશેષ આ જીવનું રૂડું બીજું શું હોઈ શકે? આ સંસાર તો સૌ કોઈએ એક દિવસ તજીને જવાનું જ છે. આપ સુખેથી તેને આપના પરમધામ અક્ષરધામમાં તેડી જાઓ!” આટલું સાંભળી શ્રીહરિ અંતર્ધ્યાન થઈ ગયા.
બીજે દિવસે સવારે જસમત પટેલે સૌ પરિવારજનોને રાત્રે શ્રીહરિ પધાર્યાની વિગત જણાવી અને ફળિયામાં માણકી ઘોડીના પગલાંની નિશાનીઓ બતાવી. એ દિવસે બપોરે એમના મોટા દીકરાને તાવ આવ્યો અને શરીરમાં અશક્તિ જણાઈ. જસમત પટેલે પુત્રના ખાટલા પાસે બેસીને પરમ તત્વજ્ઞાનનો બોધ આપ્યો: “ભાઈ! હું તારો લૌકિક પિતા નથી અને તું મારો પુત્ર નથી. જેમ પરબ પર તરસ્યા વટેમાર્ગુઓ ઘડીભર પાણી પીવા ભેગા થાય છે, તેમ આપણે સૌ પૂર્વના ઋણાનુબંધ અને સંસ્કારવશાત આ સંસારરૂપી પરબમાં ભેગા થયા છીએ. માટે તારા ચિત્તની વૃત્તિને શ્રીહરિના દિવ્ય ચરણારવિંદમાં પરોવી દે. ભૂલેચૂકેય આ નાશવંત સંસારમાં મોહ રાખીશ નહીં. જ્યારે શ્રીજીમહારાજ તેડવા આવે ત્યારે નિર્ભય થઈને એમની સાથે અક્ષરધામમાં સિધાવજે.”
હજુ આ વાત ચાલતી હતી ત્યાં તો આકાશમાંથી દિવ્ય પ્રકાશના પુંજ પથરાયા અને શ્રીહરિ મુક્તો સહિત દિવ્ય વિમાન લઈને પધાર્યા. ગામના ગ્રામજનોએ પણ જસમત પટેલના ઘર તરફ અગણિત તેજના લીસોટા ઉતરતા જોયા. પુત્રને ધામમાં જતો જાણી જસમત પટેલે ઘરમાંથી સાકર લાવીને સૌને વહેંચતા કહ્યું: “સૌ ધીરજ રાખો અને મોં મીઠું કરો! મારો દીકરો તો આજ સાક્ષાત શ્રીહરિ સાથે અક્ષરધામ સિધાવી રહ્યો છે!” થોડી જ વારમાં પુત્રે સૌને ‘જય સ્વામિનારાયણ’ કહી દેહત્યાગ કર્યો અને દિવ્ય દેહ ધારણ કરી અક્ષરધામ પ્રયાણ કર્યું. આમ, જસમત પટેલની અડગ ધીરજ અને અનાસક્તિ જોઈ સમગ્ર સત્સંગ સમાજ આશ્ચર્ય અને ધન્યતા પામ્યો.
- શ્રી સહજાનંદ સ્વામી ચરિત્રમાંથી…
Hindi
रतनपुर के कृषक हरिभक्त जसमत पटेल: पुत्र के अक्षरधाम गमन में अडिग धैर्य और श्रीहरि की कृपा
गाँव रतनपुर के कृषक हरिभक्त जसमत पटेल को सद्गुरु कपिलजीवनदास स्वामी के समागम से सत्संग प्राप्त हुआ था। वे पूर्व जन्म के उत्तम मुमुक्षु थे, अतः उनके हृदय में श्रीहरि के पूर्ण पुरुषोत्तम स्वरूप का दृढ़ निश्चय स्थापित हो चुका था। जब कभी संतों का मंडल उनके गाँव पधारता, तो वे तन, मन और धन से सेवा करके समस्त संतों एवं हरिभक्तों को प्रसन्न करते थे। वे देह के सुख-दुःख को प्रारब्ध एवं कर्म के अधीन मानते थे और यह दृढ़ विश्वास रखते थे कि समस्त कर्मफल के प्रदाता एकमात्र श्रीहरि ही हैं। खेती-बाड़ी का समस्त कार्य करते हुए वे अखंड ‘स्वामिनारायण… स्वामिनारायण…’ नाम का जप किया करते थे।
एक दिन पौष मास की शीतल रात्रि में वे अपने घर के ऊँचे बरामदे पर चारपाई पर सो रहे थे। अर्धरात्रि के समय भक्तवत्सल श्रीहरि उनके धैर्य और निष्ठा की परीक्षा लेने हेतु मानकी घोड़ी पर सवार होकर पधारे। श्रीहरि ने मानकी के आगे के दो पाँव बरामदे की सीढ़ी पर टिकाए और जसमत पटेल की चारपाई से रजाई धीरे से खींचकर उन्हें जगाया। जसमत पटेल ने जब प्रभु को साक्षात अश्वारूढ़ देखा, तो वे तुरंत उठ बैठे और प्रेमाश्रुओं के साथ साष्टांग दंडवत प्रणाम करने लगे।
पटेल ने हाथ जोड़कर विनयपूर्वक पूछा: “हे प्रभु! आप इस अर्धरात्रि में अचानक कैसे पधारे? कृपा कर घोड़ी से नीचे उतरकर हमारे बरामदे पर विराजें! आज तो मेरे जन्म-जन्मांतर के पुण्यों और भाग्योदय का फल मिला है कि आपने प्रत्यक्ष दर्शन दिए!” तब श्रीहरि ने कहा: “भगत! हमें आपसे एक बात पूछनी है।” जसमत पटेल बोले: “हे प्रभु! सुखपूर्वक कहिए, आप जो आज्ञा करेंगे, मैं उसी प्रकार आचरण करूँगा।” श्रीहरि बोले: “भगत! आपके बड़े पुत्र की आयु पूर्ण हो चुकी है और हम उसे लेने आए हैं। यदि आप आज्ञा दें, तो हम उसे अपने अक्षरधाम ले जाएँ। परंतु यदि हम उसे ले जाएँ, तो क्या आपके अंतःकरण में धैर्य रहेगा?”
यह सुनकर जसमत पटेल तनिक भी विचलित हुए बिना हाथ जोड़कर बोले: “हे प्रभु! मेरे पुत्र को स्वयं आप साक्षात परब्रह्म लेने पधारें, इससे बढ़कर इस जीव का परम कल्याण और क्या हो सकता है? इस नश्वर संसार को तो सभी को एक दिन छोड़ना ही है। आप सहर्ष उसे अपने परमधाम अक्षरधाम ले जाइए!” इतना सुनते ही श्रीहरि अंतर्धान हो गए।
अगले दिन प्रातः जसमत पटेल ने परिवारजनों को रात्रि में श्रीहरि के पधारने का सम्पूर्ण वृत्तांत बताया और आँगन में मानकी घोड़ी के पदचिह्न दिखाए। उसी दिन दोपहर में उनके बड़े पुत्र को ज्वर आया और शारीरिक दुर्बलता प्रतीत हुई। जसमत पटेल ने पुत्र की चारपाई के समीप बैठकर परम ज्ञान का उपदेश दिया: “बेटा! मैं तुम्हारा लौकिक पिता नहीं हूँ और न तुम मेरे पुत्र हो। जिस प्रकार प्याऊ पर प्यासे पथिक थोड़ी देर जल पीने के लिए एकत्र होते हैं, उसी प्रकार हम सब पूर्व के ऋणानुबंध और संस्कारों से इस संसाररूपी प्याऊ पर एकत्रित हुए हैं। इसलिए अपने चित्त की वृत्ति को श्रीहरि के चरणारविंद में लीन कर दो। इस नश्वर संसार में किंचित भी आसक्ति मत रखना। जब श्रीजी महाराज लेने आएँ, तब निर्भय होकर उनके साथ धाम को प्रस्थान करना।”
अभी यह वार्तालाप चल ही रहा था कि आकाश से दिव्य प्रकाश की किरणें बिखरने लगीं और श्रीहरि मुक्तों सहित दिव्य विमान लेकर पधारे। ग्रामवासियों ने भी जसमत पटेल के घर की ओर दिव्य प्रकाश के पुंज उतरते देखे। पुत्र का अक्षरधाम गमन जानकर जसमत पटेल ने तुरंत शर्करा (शक्कर) मँगवाकर सभी में बाँटते हुए कहा: “सभी धैर्य रखें और मुँह मीठा करें! मेरा पुत्र आज साक्षात श्रीहरि के साथ अक्षरधाम पधार रहा है!” कुछ ही क्षणों में पुत्र ने सभी को ‘जय स्वामिनारायण’ कहा और स्थूल देह का त्याग कर दिव्य देह धारण कर अक्षरधाम को प्रयाण किया। इस प्रकार जसमत पटेल का अनन्य वैराग्य और अडिग धैर्य देखकर सभी अभिभूत हो गए।
- श्री सहजानंद स्वामी चरित्र से…
English
Jasmat Patel of Ratanpur: Steadfast Equanimity upon Son’s Departure to Akshardham and Shri Hari’s Grace
In the village of Ratanpur, a devoted farmer named Jasmat Patel had embraced the Satsang through the spiritual association of Sadguru Kapiljivandas Swami. Being a noble seeker from previous births, the conviction of Shri Hari as the supreme Purushottam had taken deep root in his soul. Whenever groups of traveling sadhus visited the village, Jasmat Patel served them whole-heartedly with his body, mind, and wealth, pleasing everyone immensely. He regarded the physical joys and sorrows of the body as outcomes of past karma and firmly believed that Shri Hari alone is the supreme dispenser of all fruits of action (karma-phal-pradata). While attending to his daily agricultural chores, he continuously chanted the sacred name: ‘Swaminarayan… Swaminarayan…’
One chilly night in the month of Posh, Jasmat Patel was sleeping on a cot on the elevated veranda of his home. Around midnight, the benevolent Lord Shri Hari arrived on His mare, Manki, to test the depth of the devotee’s patience, faith, and non-attachment. Shri Hari placed the mare’s front two hooves on the edge of the veranda steps and gently tugged the quilt covering Jasmat Patel to awaken him. Waking abruptly, Patel beheld the divine form of the Lord mounted before him. Overwhelmed with profound joy and tears of devotion, he immediately offered prostrations (dandavat pranam).
With folded hands, Patel prayed, “O Lord! Whence have You arrived so unexpectedly in the middle of the night? Please dismount and grace the veranda of our humble dwelling! Today, the merits of all my past lives have borne fruit through Your divine darshan!” Shri Hari replied, “Bhagat! We have a question to ask of you.” Jasmat Patel said, “O Lord! Speak freely; whatever command You give, I shall obey without hesitation.” Shri Hari said, “Bhagat! The lifespan of your eldest son has come to an end, and We have arrived to take him with Us. If you grant permission, We shall take him to Our divine abode, Akshardham. But if We take him, will you maintain steadfast equanimity and patience in your heart?”
Hearing this, without an ounce of grief or trembling, Jasmat Patel bowed humbly and replied, “O Lord! If You, the supreme Parabrahman, personally come to take my son to Your abode, what greater fortune could any soul attain in this world? Everyone must depart this transient world one day. Please take him freely to Your eternal Akshardham!” Having spoken thus, Shri Hari instantly disappeared into thin air.
The next morning, Jasmat Patel shared the entire occurrence with his family and showed them the distinct hoofprints of Manki in the courtyard. That afternoon, his eldest son developed a sudden fever and weakness. Jasmat Patel sat beside the youth’s bed and imparted profound spiritual wisdom: “My son, I am not your eternal father, nor are you my eternal child. Just as travelers gather momentarily at a roadside water kiosk (parab) to quench their thirst, we have gathered in this familial nest due to the karmic impressions and obligations of past lives. Anchor your mind solely upon the divine lotus feet of Shri Hari. Do not let your affection cling to this perishable mortal realm. When Shriji Maharaj arrives, depart fearlessly with Him to Akshardham.”
Even as these words were being spoken, dazzling rays of divine light illuminated the atmosphere, and Lord Shri Hari arrived in a heavenly chariot (vimana) accompanied by liberated souls (muktas). The villagers witnessed radiant streaks of divine radiance descending upon Patel’s house. Knowing his son was departing for Akshardham, Jasmat Patel brought out crystal sugar (sakar) and distributed it to everyone, saying, “Bear this moment with patience and sweeten your mouths! Today, my son is ascending directly to Akshardham in the presence of Shri Hari!” Within moments, uttering ‘Jai Swaminarayan’ to all, the youth left his mortal frame, assumed a divine spiritual form, and entered the eternal abode of Akshardham. Witnessing such steadfast detached devotion, the entire congregation was filled with awe and admiration.
- From Shri Sahajanand Swami Charitra…