મોટી સાંકળી ગામની તેરકોશી વાવે રામાનંદ સ્વામી ધ્યાનમાં બેઠા હતા. ભિક્ષામાં ગયેલા સાધુએ અંતર્યામીપણે આખો રોટલો માંગ્યો. સ્વામીએ અહંકાર નિવારવા પાવડીનો ટકોરો માર્યો. સાધુની ક્ષમા અને સ્વામીનો પ્રભાવ જોઈ ત્રણ સુતારો આશ્રિત થયા.
એક વખત ઉદ્ધવાવતાર સદગુરુ શ્રી રામાનંદ સ્વામી સંતમંડળ સહિત મોટી સાંકળી ગામે પધાર્યા. ગામના હરિભક્તોને કથાવાર્તા અને ઉપદેશ આપી તેઓ સત્સંગનું પોષણ કરતા હતા. ગામમાં ‘તેર કોશી વાવ’ નામે એક વિશાળ ઐતિહાસિક વાવ હતી. રામાનંદ સ્વામી ત્યાં સ્નાન કરી વાવના કાંઠે શિલા પર પદ્માસન વાળીને ધ્યાનમાં બેઠા.
સ્વામી સાથેના બે સાધુઓ ગામમાં ધર્મનિયમ મુજબ ભિક્ષા માંગવા નીકળ્યા. ગામમાં એક કણબી પટેલના ફળિયામાં જઈ સાધુઓએ સાદ કર્યો: “નારાયણ હરે! સચ્ચિદાનંદ પ્રભો હરે!” રસોડામાં રોટલા ઘડતી પટલાણી બાઈએ સાધુનો સાદ સાંભળી ભિક્ષા આપવા એક રોટલો હાથમાં લીધો. પરંતુ ક્ષણભર મનમાં વિચાર સ્ફુર્યો: ‘સાધુને આખો રોટલો આપું કે અડધો રોટલો આપું?’
ફળિયામાં ઊભેલા એક સાધુએ અંતર્યામીપણે તે બાઈના મનનો વિચાર જાણી લીધો અને બહારથી જ ઊંચા અવાજે બોલ્યા: “માતાજી! આખો રોટલો જ આપી દો, અડધો આપવાનો સંકલ્પ શા માટે કરો છો?” આ સાંભળી પટલાણી બાઈ સ્તબ્ધ થઈ ગઈ! ‘આ સાધુ તો અંતર્યામી છે!’ એમ જાણી ખૂબ ગુણ આવ્યો અને આખો રોટલો સાધુની જોળીમાં પધરાવી ભાવપૂર્વક પંચાંગ પ્રણામ કર્યા.
સાધુઓ ભિક્ષા લઈ વાવ પર ગુરુદેવ રામાનંદ સ્વામી પાસે આવ્યા અને જોળી નીચે મૂકી ગુરુદેવને વંદન કરવા વાંકા વળ્યા. તે જ ક્ષણે ધ્યાનમાં બેઠેલા રામાનંદ સ્વામીએ હાથમાં રહેલી કાષ્ઠની પાવડી (ખડાઉં) તે સાધુના મસ્તક પર જોરથી ફટકારી! પાવડી વાગતાં જ સાધુના માથામાંથી લોહીનો ટચકો ફૂટ્યો. પરંતુ તે સાધુ સહેજ પણ ક્ષોભ કે રોષ દર્શાવ્યા વિના શાંત રહ્યા; જમીન પરથી ધૂળની ઝીણી રજ દાબી, ધોતીમાંથી લીરો ફાડી પાટો બાંધી લીધો અને મૌન રહ્યા. ત્યારબાદ ત્રણેય સંતોએ ભેગા મળી ભોજન લીધું.
તે સમયે તેર કોશી વાવ પર લાકડાનું મંડાણ બાંધતા ત્રણ સુતારો આ સમગ્ર દ્રશ્ય અચરજથી જોઈ રહ્યા હતા: ‘ગુરુદેવે કોઈ પણ બોલાચાલી વગર સાધુના માથામાં પાવડી કેમ મારી? અને પાવડી વાગવા છતાં પેલો સાધુ એક શબ્દ પણ બોલ્યા વગર કેમ શાંત રહ્યો?’
કાર્ય પૂરું કરી ત્રણેય સુતારો રામાનંદ સ્વામી પાસે આવ્યા, પ્રણામ કર્યા અને આશ્ચર્યનું કારણ પૂછ્યું. ત્યારે રામાનંદ સ્વામીએ રહસ્ય ખોલતાં ગંભીર સ્વરે કહ્યું: “સાધુ થઈને પોતાના તપ કે સિદ્ધિનું અંતર્યામીપણું એક રોટલાની ભિક્ષા મેળવવા માટે વાપરે, તે સાધુતાનો મોટો દોષ છે! એ સાધુને પોતાના પદ અને સિદ્ધિનો અહંકાર ન થાય તે માટે મેં એને પાવડીનો ટકોરો માર્યો હતો!”
રામાનંદ સ્વામીનો આવો અડગ નિયમપાલનનો આગ્રહ અને શિષ્ય સંતની ક્ષમાશીલતા નિહાળી ત્રણેય સુતારો નતમસ્તક થઈ ગયા: “આ સાચે જ કોઈ મહાસમર્થ ઈશ્વરી પુરુષ છે!” ત્રણેય સુતારોએ કંઠી બાંધી વર્તમાન ગ્રહણ કર્યા. ત્યારબાદ રામાનંદ સ્વામીએ સાંકળી ગામમાં ભગવાનજીભાઈ ઠક્કર, કરશન સુતાર, રામજી સુતાર વગેરે હરિભક્તોને બોલાવી ગામમાં અન્નક્ષેત્ર (સદાવ્રત) શરૂ કરાવ્યું, જે લાંબા સમય સુધી અવિરત ચાલ્યું.
- ઉદ્ધવાવતાર સદગુરુ રામાનંદ સ્વામીની અમરગાથામાંથી…
Hindi
मोटी सांकली गाँव में तेरह-कोशी बावड़ी पर सद्गुरु रामानन्द स्वामी की खड़ाऊँ की चोट और सदाचार का उपदेश
एक समय उद्धवावतार सद्गुरु श्री रामानन्द स्वामी संत-मण्डल के साथ मोटी सांकली गाँव पधारे। वे गाँव के भक्तों को कथा-वार्ता से पोषित करते थे। गाँव में ‘तेरह-कोशी बावड़ी’ नामक एक विशाल ऐतिहासिक बावड़ी थी। स्वामीजी ने वहाँ स्नान किया और बावड़ी के तट पर शिला पर ध्यानमग्न होकर बैठ गए।
स्वामीजी के साथ आए दो साधु गाँव में भिक्षाटन हेतु निकले। गाँव में एक कृषक पाटीदार के आँगन में जाकर संतों ने पुकार लगाई: “नारायण हरे! सच्चिदानंद प्रभो हरे!” रसोई में रोटियाँ बना रही कृषक महिला ने साधु की पुकार सुनकर एक रोटी हाथ में ली। किंतु मन में द्वंद्व हुआ: ‘साधु को पूरी रोटी दूँ या आधी रोटी दूँ?’
आँगन में खड़े एक साधु ने अंतर्यामी शक्ति से उस महिला का विचार जान लिया और तुरंत पुकार कर कहा: “माताजी! पूरी रोटी ही दे दीजिए, आधी देने का विचार क्यों करती हैं?” यह सुनकर महिला चकित रह गई! ‘ये साधु तो अंतर्यामी हैं!’ ऐसा मानकर उसने अत्यधिक श्रद्धाभाव से पूरी रोटी झोली में डाली और दंडवत प्रणाम किया।
साधु भिक्षा लेकर बावड़ी पर गुरुदेव रामानन्द स्वामी के समीप पहुँचे और झोली रखकर गुरुदेव को प्रणाम करने झुके। उसी क्षण ध्यानस्थ रामानन्द स्वामी ने हाथ में रखी लकड़ी की खड़ाऊँ (पावड़ी) उस साधु के मस्तक पर दे मारी! खड़ाऊँ लगते ही सिर से रक्त की बूँदें फूट पड़ीं। किंतु वह साधु तनिक भी विचलित या रुष्ट नहीं हुआ; उसने भूमि से धूल उठाकर घाव पर लगाई, धोती की पट्टी बाँधी और पूर्णतः शांत रहा। तत्पश्चात संतों ने भोजन ग्रहण किया।
उस समय बावड़ी पर काष्ठ का कार्य कर रहे तीन बढ़ई (सुतार) यह सब स्तब्ध होकर देख रहे थे: ‘गुरुदेव ने बिना किसी विवाद के साधु के सिर पर खड़ाऊँ क्यों मारी? और चोट लगने पर भी वह साधु मौन क्यों रहा?’
कार्य समाप्त कर तीनों बढ़ई स्वामीजी के पास आए, वंदन किया और कौतूहलवश प्रश्न पूछा। तब रामानन्द स्वामी ने गंभीर वाणी में शिक्षा देते हुए कहा: “साधु होकर अपने तप और सिद्धि के अंतर्यामीपन का उपयोग केवल एक रोटी की भिक्षा पाने के लिए करे, यह साधु-मर्यादा का घोर उल्लंघन है! उस साधु में सिद्धि का अहंकार न आए, इसलिए मैंने उसे खड़ाऊँ से ताड़ना दी थी!”
रामानन्द स्वामी की ऐसी उच्च चारित्रिक शुचिता और शिष्य का अगाध क्षमाभाव देखकर तीनों बढ़ई नतमस्तक हो गए: “ये निश्चय ही साक्षात भगवत्स्वरूप महापुरुष हैं!” तीनों ने वर्तमान धारण कर सत्संग की दीक्षा ली। इसके उपरांत रामानन्द स्वामी ने सांकली गाँव में भगवानजीभाई ठक्कर, करशन सुतार, रामजी सुतार आदि भक्तों को प्रेरित कर गाँव में नित्य अन्नक्षेत्र (सदाव्रत) आरंभ कराया।
- उद्धवावतार सद्गुरु रामानन्द स्वामी की अमरगाथा से…
English
Sadguru Ramanand Swami’s Disciplining with Wooden Footwear at Moti Sankali and the Standard of Ascetic Ethics
On one occasion, Sadguru Shri Ramanand Swami, the divine incarnation of Uddhava, arrived at Moti Sankali village accompanied by his sadhus. He spiritually nurtured the village devotees with devotional discourses and moral teachings. The village featured an expansive historic stepwell known as the ‘Thirteen-Pulleys Stepwell’ (Ter-Koshi Vav). Having bathed in its waters, Ramanand Swami sat in deep meditation upon a stone slab along the stepwell’s edge.
Meanwhile, two young sadhus entered the village to seek food alms (bhiksha) according to monastic rules. Standing in the courtyard of a Patidar farmer, they called out: “Narayan Hare! Sachchidanand Prabho Hare!” Inside the kitchen, the farmer’s wife was baking flatbreads (rotlas). Hearing the holy call, she took a rotlo in hand to donate, but a fleeting hesitation crossed her mind: ‘Should I give the sadhu this entire rotlo, or only half of it?’
Standing in the yard, one of the sadhus clairvoyantly perceived her private dilemma through his subtle yogic insight and called out aloud: “Mother! Hand over the entire rotlo; why contemplate giving only half?” Overwhelmed with awe, the woman thought, ‘This holy man is truly omniscient!’ Filled with deep reverence, she dropped the whole rotlo into the sadhu’s begging bag and offered prostrations.
Gathering their alms, the sadhus returned to the stepwell and approached Gurudev Ramanand Swami. As the sadhu bent down to bow at his feet, Ramanand Swami, emerging from meditation, struck the sadhu’s head firmly with his heavy wooden footwear (pāvadi)! The sharp blow drew a trickle of blood from the sadhu’s scalp. Yet without the slightest sign of anger, resentment, or protest, the disciplined monk remained serenely silent; he simply pressed a pinch of clean earth against the scratch, tore a strip of cloth from his cotton dhoti to bandage the wound, and bowed peacefully. Afterward, all three sadhus partook of the meal.
Three carpenters working on the wooden scaffolding of the stepwell had observed this entire silent episode with utter bewilderment: ‘Why did the Guru strike his disciple on the head with wooden footwear without a single word of rebuke? And why did the struck monk endure the blow in absolute, humble silence without offering any excuse?’
Once their labor concluded, the three carpenters approached Ramanand Swami, bowed reverently, and asked about the incident. Ramanand Swami explained with uncompromising spiritual clarity: “For an ascetic monk to employ his yogic clairvoyance and spiritual powers merely to extract a loaf of bread as alms is a serious breach of ascetic discipline! In order to crush any nascent seed of spiritual pride within that sadhu, I delivered that sharp blow with my wooden footwear!”
Stunned by Ramanand Swami’s uncompromising moral integrity and the young disciple’s exemplary humility, the three carpenters realized: “This is undeniably a truly enlightened divine Satpurush!” All three accepted spiritual vows and joined the fellowship. Subsequently, Ramanand Swami assembled leading village devotees, including Bhagwanjibhai Thakkar, Karshan Suthar, and Ramji Suthar, establishing an enduring charitable kitchen (sadavrat) in Moti Sankali to feed wandering ascetics and the needy.
- From the immortal chronicles of Sadguru Shri Ramanand Swami…