ગઢપુર નજીક માંડવધારના ગરાસિયાઓએ શ્રીહરિને પકડવાનો મનસૂબો ઘડ્યો. રાત્રે શ્રીહરિ પાર્ષદો સાથે ઘોડે ચડી નીકળ્યા. રસ્તામાં રતાંધળા નાજા જોગિયાનું કપટ છતું કરી લૂંબા કાઠીનું દ્રષ્ટાંત આપ્યું, અને માંડવધારમાં એકલા જઈ શત્રુઓનો ગર્વ ઉતારી ભગાડ્યા.
ગઢપુર પાસે આવેલા માંડવધાર ગામના જેઠા અને મેરામણ નામના ગરાસિયાઓએ જમીન-ગરાસની તકરારના કારણે દાદાખાચર સાથે ભારે વેર બાંધ્યું હતું. શ્રીહરિના પ્રબળ પ્રતાપથી કોઈ દાદાખાચરનો વાળ પણ વાંકો કરી શકતું નહોતું. આથી તે બંનેએ કાવતરું ઘડ્યું કે: ‘સ્વામિનારાયણને જ રસ્તામાંથી પકડીને કેદ કરી લઈએ, એટલે દાદાખાચરનો ગરાસ સહેલાઈથી પડાવી શકાશે!’ આ માટે તેમણે અનેક લડાયક સાગરીતોને હથિયારો સાથે માંડવધારમાં ભેગા કર્યા.
આ વાતની જાણ થતાં જ સર્વસમર્થ શ્રીહરિએ તે જ રાત્રે ભગૂજી અને નાજા જોગિયા સહિત ચાર-પાંચ શૂરવીર પાર્ષદોને સાથે લીધા અને હથિયારો સજી ઘોડે ચડી માંડવધાર તરફ પ્રયાણ કર્યું. અંધારી રાતે નાજા જોગિયાને રતાંધળાપણું હોવાથી રાત્રે કશું દેખાતું નહોતું. પરંતુ પોતાની લાજ બચાવવા તેમણે કોઈને વાત ન કરી અને આગળ ચાલતા ભગૂજીના ઘોડાની પૂંછડી પકડીને ચૂપચાપ ચાલવા લાગ્યા. રસ્તામાં એક ખાડામાં ઘોડાએ કૂદકો માર્યો એટલે નાજા જોગિયાના હાથમાંથી પૂંછડી છૂટી ગઈ અને તેઓ રસ્તા વચ્ચે ઊભા રહી ગયા!
શ્રીહરિએ ઘોડી થોભાવી પૂછ્યું: “નાજા! કેમ પાછળ રહી ગયા?” નાજા જોગિયાએ બહાનું કાઢ્યું: “મહારાજ! મારા જોડાની વાઢી તૂટી ગઈ છે તે સાંધી રહ્યો છું!” શ્રીહરિ અંતર્યામી હોવાથી હસી પડ્યા: “નાજા! લૂંબા કાઠીની જેમ લાજ બચાવવા કપટ કર્યું, પણ છેવટે તો લાજ ગઈ ને!”
ત્યારબાદ શ્રીહરિએ રસ્તામાં હસતાં હસતાં લૂંબા કાઠીનું રમૂજી દ્રષ્ટાંત સંભળાવ્યું: “લૂંબો કાઠી રતાંધળો હતો. સાસરે જાનમાં ગયો ત્યારે રાતે દેખાતું બંધ થયું. અંધાપો છુપાવવા દીવાલ પકડી અવળી દિશામાં ચાલ્યો અને સાસુને કહ્યું કે ‘હું તો તમારા નવા મકાનની દીવાલોનું માપ લઉં છું!’ જમવા બેઠો ત્યારે ભેંસની પાડી થાળીમાંથી રોટલો ખાઈ ગઈ! સાસુએ લાકડી આપી કે ‘જમાઈરાજ, પાડી આવે તો મારજો.’ સાસુ શાકનું તપેલું લઈને આવ્યાં એટલે અવાજ સાંભળી લૂંબાએ પાડી સમજીને લાકડી સાસુના હાથ પર ફટકારી દીધી! સાસુ રાડ પાડી ઊઠી: ‘લૂંબડા… વાગી રે વાગી!’ ત્યારે લૂંબો આગ લાગી સમજી બૂમો પાડવા લાગ્યો કે ‘મને બહાર કાઢો, મને રાતે દેખાતું નથી!’ આમ નાજા, કપટ કરવા જતાં અંતે ફજેતી જ થાય!” આ સાંભળી સૌ પાર્ષદો રાત્રિના અંધકારમાં ખડખડાટ હસી પડ્યા.
માંડવધાર નજીક આવતાં નાજા જોગિયાએ ડરતાં કહ્યું: “મહારાજ! જેઠો ને મેરામણ બહુ લોંઠકા છે, આપણે માર ખાવાનું નક્કી લાગે છે!” શ્રીહરિએ હસીને કહ્યું: “તમે સૌ કાયર છો, અહીં જ ઊભા રહો, અમે એકલા જ એમને પહોંચી વળીશું!”
એમ કહી શ્રીહરિએ માણકીને એડી મારી અને વીજળીવેગે માંડવધારના પાદરે પહોંચ્યા. જ્યાં જેઠો અને મેરામણ પોતાના સાગરીતો સાથે બેઠા હતા, ત્યાં દરવાજો ખખડાવી શ્રીહરિએ મ્યાનમાંથી ચળકતી તલવાર ખેંચી સિંહગર્જના કરી: “ક્યાં ગયા સ્વામિનારાયણને પકડનારા? બહાર નીકળો!” શ્રીહરિનું આવું દિવ્ય અને રૌદ્ર ઐશ્વર્ય જોઈ શત્રુઓને ભાસ્યું કે સ્વામિનારાયણ તો હજારોની ફોજ લઈને આવ્યા છે! ભયના માર્યા જેઠો, મેરામણ અને એમના તમામ સાગરીતો હથિયારો ફેંકીને જીવ બચાવવા નાસી છૂટ્યા! એટલામાં ભગૂજી આદિ પાર્ષદો આવી પહોંચ્યા અને શ્રીહરિની વિજયી લીલા નિહાળી ધન્ય થયા.
- ભક્ત ચરિતમ્ માંથી…
Hindi
मांडवधार गाँव के गरासियाओं का पराजय और नाजा जोगिया का रतौंधी प्रसंग
गढड़ा के समीप स्थित मांडवधार गाँव के जेठा और मेरामण नामक गरासियाओं ने भूमि-विवाद के कारण दादा खाचर से घोर बैर बाँध रखा था। श्रीहरि के असीम प्रभाव के कारण कोई दादा खाचर का बाल भी बाँका नहीं कर सकता था। अतः उन दोनों ने षड्यंत्र रचा: ‘रास्ते में स्वामिनारायण को ही बंदी बना लें, तो दादा खाचर की भूमि सरलता से छीनी जा सकती है!’ इसके लिए उन्होंने शस्त्रधारी बलवान साथियों को मांडवधार में एकत्र किया।
यह गुप्त सूचना मिलते ही सर्वसमर्थ श्रीहरि ने उसी रात्रि भगूजी, नाजा जोगिया आदि चार-पाँच शूरवीर पार्षदों को साथ लिया और अश्वारूढ़ होकर मांडवधार की ओर प्रस्थान किया। घोर अंधकार में नाजा जोगिया को रतौंधी होने के कारण कुछ दिखाई नहीं दे रहा था। किंतु लोक-लाज के भय से उन्होंने किसी को नहीं बताया और आगे चल रहे भगूजी के अश्व की पूँछ पकड़कर चलने लगे। मार्ग में एक गड्ढा आने पर अश्व ने छलांग लगाई, जिससे पूँछ हाथ से छूट गई और नाजा जोगिया बीच राह में भटक गए!
श्रीहरि ने अश्व रोककर पूछा: “नाजा! पीछे क्यों छूट गए?” नाजा ने बहाना बनाया: “महाराज! मेरी जूती की पट्टी टूट गई है, उसे ठीक कर रहा हूँ!” सर्वज्ञ श्रीहरि हँस पड़े: “नाजा! लूम्बा काठी की तरह लाज बचाने का छल किया, किंतु अंततः पोल खुल ही गई!”
तदनंतर श्रीहरि ने मार्ग में परिहास करते हुए लूम्बा काठी का दृष्टांत सुनाया: “लूम्बा काठी रतौंधी का रोगी था। ससुराल में विवाह प्रसंग में गया, तो रात में दिखना बंद हो गया। अंधापन छिपाने हेतु दीवार टटोलते हुए विपरीत दिशा में चला और सास से बोला कि ‘मैं तो नए घर की दीवारों की नाप ले रहा हूँ!’ भोजन करते समय भैंस की बछिया थाली से रोटी खा गई! सास ने लाठी देकर कहा कि ‘बछिया आए तो मारना।’ सास ज्यों ही शाक लेकर आई, आवाज सुनकर लूम्बा ने बछिया समझकर सास के हाथ पर ही लाठी दे मारी! सास चिल्लाई: ‘लूम्बा… लग गई!’ लूम्बा समझा कि आग लग गई, तो चिल्लाने लगा: ‘मुझे बाहर निकालो, मुझे रात में कुछ नहीं दिखता!’ अतः नाजा, दुर्गुण छिपाने हेतु कपट करने पर अंततः उपहास ही होता है!” यह सुनकर सभी पार्षद रात्रि के सन्नाटे में हँस पड़े।
मांडवधार निकट आने पर नाजा ने भयभीत होकर कहा: “महाराज! वे दोनों बड़े दुर्दांत हैं, आज मार पड़ना निश्चित है!” श्रीहरि ने कहा: “तुम सब यहीं रुको, हम अकेले ही उनसे निपट लेंगे!”
ऐसा कहकर श्रीहरि ने मानकी घोड़ी को एड़ लगाई और विद्युत गति से मांडवधार पहुँचे। जहाँ जेठा और मेरामण अपने साथियों सहित बैठे थे, वहाँ पहुँचकर श्रीहरि ने म्यान से चमचमाती तलवार खींचकर सिंहनाद किया: “कहाँ हैं स्वामिनारायण को बंदी बनाने वाले? बाहर निकलो!” श्रीहरि का अलौकिक, रौद्र रूप देखकर शत्रुओं को प्रतीत हुआ कि स्वामिनारायण सहस्रों की सेना लेकर आए हैं! भयभीत होकर जेठा, मेरामण और उनके साथी प्राण बचाकर भाग खड़े हुए! इतने में भगूजी आदि पार्षद पहुँचे और प्रभु की विजय-लीला देखकर कृतार्थ हुए।
- भक्त चरितम् से…
English
The Routing of the Mandavdhar Outlaws and Naja Jogiya’s Night-Blindness Episode
In the village of Mandavdhar near Gadhada, two aggressive Rajput landholders named Jetha and Meraman harbored bitter enmity against Dada Khachar over an ongoing estate dispute. Shielded by the supreme spiritual power of Shri Hari, Dada Khachar remained entirely unassailable. Frustrated, the conspirators plotted: ‘Let us ambush and capture Swaminarayan Himself on the road; then Dada Khachar will easily surrender his lands to secure His release!’ To execute this sinister plot, they gathered armed outlaws in Mandavdhar.
Informed of this treachery, the all-powerful Lord Swaminarayan strapped on His weapons that very night, mounted His mare Manki, and set out towards Mandavdhar accompanied by Bhaguji, Naja Jogiya, and a few trusted warriors (parshads). The night was pitch-black. Naja Jogiya suffered from severe night-blindness (ratandhla), rendering him virtually blind in the dark. Ashamed to admit his impairment, he secretly clutched the tail of Bhaguji’s galloping horse to keep pace. When the horse leapt across a sudden roadside ditch, the tail slipped from his grasp, leaving Naja stranded in the middle of the dark wilderness!
Halting His mare, Shri Hari called out: “Naja! Why have you lagged behind?” Naja fabricated an excuse: “Maharaj! The strap of my footwear snapped, so I am repairing it!” The omniscient Lord chuckled: “Naja! You attempted to hide your weakness out of vanity just like Lumba Kathi, but in the end your secret was exposed all the same!”
As they rode, Shri Hari delightfully narrated the humorous folk tale of Lumba Kathi: “Lumba Kathi was night-blind. Visiting his in-laws’ village for a wedding, complete darkness enveloped his eyes at dusk. To conceal his blindness, he blindly groped along the courtyard wall in the wrong direction; when his mother-in-law asked what he was doing, he boasted, ‘I am admiring the architecture of your house and measuring the walls!’ Sitting down for dinner in the dark veranda, a young buffalo calf wandered up and ate the bread directly from his brass plate! The mother-in-law noticed and handed him a stick, saying, ‘Son-in-law, hold this stick; if the calf approaches again, strike it!’ When the mother-in-law returned carrying a pot of cooked vegetables, Lumba heard the footsteps, mistook her for the calf, and struck her hand with all his might! Screaming in agony, she yelled, ‘Lumba… you struck me, it hurts!’ Hearing the commotion, Lumba panicked, thinking the house was on fire, and shrieked, ‘Mother-in-law, pull me out of the house, I am night-blind and cannot see a thing in the dark!’ Thus, Naja, attempting to mask one’s limitations through deception only results in ultimate public embarrassment!” Hearing this witty parable, the parshads erupted in hearty laughter, banishing all fear into the nocturnal breeze.
Approaching Mandavdhar, Naja anxiously warned: “Maharaj! Jetha and Meraman are fierce, ruthless fighters; it seems certain that we shall be beaten tonight!” Shri Hari laughed: “You are all faint-hearted; wait right here, We shall confront them alone!”
Spurring His mare Manki, Shri Hari charged like lightning into the heart of Mandavdhar. Arriving at the den where Jetha, Meraman, and their armed gang were gathered, Shri Hari unsheathed His gleaming sword, struck the wooden gate, and roared like a lion: “Where are those who boast of capturing Swaminarayan? Step outside!” Beholding Shri Hari’s formidable, awe-inspiring manifestation, the bandits hallucinated that Swaminarayan had arrived with an overwhelming military army! Terrified to the marrow of their bones, Jetha, Meraman, and their entire gang dropped their weapons and fled into the night to save their lives! Bhaguji and the attendants arrived shortly after, celebrating the effortless, bloodless victory of their divine Master.
- From Bhakta Charitam…