કોટડા ગામે શ્રીહરિએ પાંચ વખત શીરો પીરસ્યો છતાં સંતોએ નિઃસ્વાદ વ્રત રાખી ન લીધો અને પાછળથી ખીચડી જમી. બીજે દિવસે નડાળામાં આત્માનંદ સ્વામીએ પ્રાયશ્ચિત માંગતાં શ્રીહરિએ તેમની અડગ આજ્ઞાપાલનની ભાવનાને પ્રેમથી બિરદાવી.
એક વખત પૂર્ણ પુરુષોત્તમ ભગવાન શ્રી સ્વામિનારાયણ સંતો અને હરિભક્તોના સંઘ સાથે સત્સંગ વિચરણ કરતાં કરતાં કોટડા ગામે પધાર્યા. ત્યાં એક વણિક ભક્તે પ્રેમપૂર્વક શ્રીહરિને અરજ કરી: “હે પ્રભુ! આપ સૌ સંતો સહિત પધાર્યા છો, તો આજે સૌને શીરા-પૂરીની રસોઈ જમાડવાનો મારો સંકલ્પ છે.” શ્રીહરિએ રાજી થઈને સંમતિ આપી.
રસોઈ તૈયાર થતાં ફળિયામાં સંતોની પંક્તિ થઈ. શ્રીહરિ પોતે ઉત્તરીય વસ્ત્રની ભેટ વાળીને સંતોને પીરસવા પધાર્યા. શ્રીહરિ હાથમાં શીરાનું પાત્ર લઈને પંગતમાં પાંચ-પાંચ વખત ફર્યા અને આગ્રહપૂર્વક બોલ્યા: “મહાપુરુષો! શીરો જમો!” પરંતુ પરમ વૈરાગ્યવાન અને નિઃસ્વાદી વર્તમાન પાળતા સંતોમાંથી કોઈએ પણ પત્તરમાં શીરો ન લીધો અને સૌએ કહ્યું: “મહારાજ! અમે તો તૃપ્ત છીએ!”
શ્રીહરિ ઊભા થઈ પોતાના ઉતારે જતાં જતાં રસોઈયા ભક્તોને કહેતા ગયા: “હવે આ સંતોને ખીચડી પીરસો!” ભક્તોએ ખીચડી પીરસી એટલે સંતોએ સાદી ખીચડી પત્તરમાં લઈને જમી લીધી. આ જોઈ શ્રીહરિએ હસતાં હસતાં કહ્યું: “તમે સૌ કહેતા હતા કે અમે જમીને તૃપ્ત છીએ, તો પછી ખીચડી કેમ લીધી? માટે તમે સૌ નિઃસ્વાદી વર્તમાન ચૂક્યા છો!”
સૌ સંતો જમીને શ્રીહરિના સન્મુખ બેઠા, ત્યારે કૈવલ્યાનંદ સ્વામીએ કરજોડીને કહ્યું: “હે મહારાજ! આપ આજ્ઞા કરો તો અમે આંકડો ખાઈને રહીએ, લીમડો પીને રહીએ કે રાખ ફાકીને રહીએ, પણ શીરો ખાઈને જીવને સ્વાદિષ્ટ કેવી રીતે બનાવાય?” શ્રીહરિ હસ્યા અને મૂળજી બ્રહ્મચારીને કહ્યું: “હવે તો રોજ શીરો જ બનાવજો!” ત્યારે શ્રીહરિના પરમ સખા બ્રહ્મમુનિએ રમૂજ કરતાં કહ્યું: “મહારાજ! જો અમારે કલ્યાણનો ખપ હશે તો શીરો ખાઈને પણ જીવી શકીશું!” આ સાંભળી આખી સભામાં હાસ્યનું મોજું ફરી વળ્યું.
બીજે દિવસે શ્રીહરિ સંતમંડળ સાથે બાજુના નડાળા ગામે પધાર્યા. ત્યાં સંતો પરસ્પર ચર્ચા કરવા લાગ્યા કે: ‘ગઈકાલે મહારાજે કહ્યું હતું કે તમે નિઃસ્વાદી વર્તમાન ચૂક્યા છો, માટે આપણે પ્રાયશ્ચિત પૂછી લઈએ તો સારું.’ પરંતુ કોઈ સાધુ આગળ થવા તૈયાર નહોતા. તે વખતે આજ્ઞાપાલનની સાક્ષાત મૂર્તિ સમા સદગુરુ આત્માનંદ સ્વામી ઊભા થયા અને શ્રીહરિને હાથ જોડી કહ્યું: “હે મહારાજ! કાલે આપે કહ્યું હતું કે તમે સૌ વર્તમાન ચૂક્યા છો, માટે આપ જે કહો તે પ્રાયશ્ચિત અમે કરવા તૈયાર છીએ!”
શ્રીહરિ હસીને બોલ્યા: “સ્વામી! અમે કહ્યું ત્યારે જ તમે ચૂક્યા, બાકી ખરેખર તો તમે ચૂક્યા નથી ને? માટે સૌ અંતરમાં વિચારો!” આત્માનંદ સ્વામીએ વિચાર કરીને કહ્યું: “મહારાજ! આપે સ્વહસ્તે શીરો પીરસ્યો છતાં અમે મનને વશ રાખી માત્ર સાદી ખીચડી જ લીધી હતી, એટલે અમે નિયમ ચૂક્યા નથી!”
શ્રીહરિ આત્માનંદ સ્વામીની નિર્દોષતા અને અડગ આજ્ઞાપાલન પર અત્યંત રાજી થયા. પ્રભુએ બંને હાથ લંબાવીને આત્માનંદ સ્વામીને પ્રેમથી બાથમાં ઘાલીને ભેટ્યા અને સભા સમક્ષ ગૌરવભેર બોલ્યા: “આત્માનંદ સ્વામી પોતે વર્તમાન ચૂક્યા નથી, છતાં પ્રાયશ્ચિત માંગવા અમારી પાસે આવ્યા છે! એમને અમારી આજ્ઞાપાલનનું કેવું અદ્ભુત તાન છે!”
- સંત આખ્યાન ભાગ-૧ માંથી…
Hindi
कोटड़ा और नडाला गाँव में संतों की निःस्वादता और सद्गुरु आत्मानन्द स्वामी का आज्ञापालन
एक समय पूर्ण पुरुषोत्तम भगवान श्री स्वामिनारायण संतों एवं भक्तों के विशाल संघ के साथ सत्संग विचरण करते हुए कोटड़ा गाँव पधारे। वहाँ एक वणिक भक्त ने करबद्ध प्रार्थना की: “हे प्रभु! आप समस्त संतों सहित पधारे हैं, अतः आज सभी को शीरा (हलवा) और पूरी का भोजन कराने की मेरी हार्दिक अभिलाषा है।” श्रीहरि ने प्रसन्न होकर अनुमति दी।
भोजन तैयार होने पर आँगन में संतों की पंगत बैठी। श्रीहरि स्वयं कमर में उत्तरीय वस्त्र बाँधकर संतों को परोसने पधारे। श्रीहरि हलवे का पात्र लेकर पंगत में पाँच बार घूमे और आग्रहपूर्वक कहा: “महापुरुषों! शीरा ग्रहण कीजिए!” किंतु परम वैराग्यवान और निःस्वाद व्रत के धारक संतों में से किसी ने भी अपने पत्तल में शीरा नहीं लिया और सबने कहा: “महाराज! हम तृप्त हैं!”
श्रीहरि उठकर अपने विश्राम स्थल की ओर जाते हुए रसोइयों से कह गए: “अब इन संतों को खिचड़ी परोसिए!” भक्तों ने ज्यों ही सादी खिचड़ी परोसी, संतों ने उसे पत्तल में लेकर ग्रहण कर लिया। यह देखकर श्रीहरि ने विनोदपूर्वक कहा: “आप सब कह रहे थे कि हम तृप्त हैं, फिर खिचड़ी क्यों ली? इसलिए आप सब निःस्वादि वर्तमान से चूक गए!”
भोजनोपरांत जब सभी संत श्रीहरि के सम्मुख बैठे, तब कैवल्यानन्द स्वामी ने हाथ जोड़कर कहा: “हे महाराज! आपकी आज्ञा हो तो हम आक (मदार) खाकर जी लें, नीम पीकर रह लें अथवा भस्म खाकर रह लें, किंतु साधु होकर शीरा खाकर जिह्वा को स्वाद कैसे दें?” श्रीहरि हँसे और मूलजी ब्रह्मचारी से बोले: “अब तो नित्य शीरा ही बनाना!” तब श्रीहरि के परम सखा ब्रह्ममुनि ने परिहास करते हुए कहा: “महाराज! यदि हमें कल्याण की सच्ची लगन होगी, तो हम शीरा खाकर भी मोक्ष सिद्ध कर लेंगे!” यह सुनकर सम्पूर्ण सभा में हास्य की लहर दौड़ गई।
अगले दिन श्रीहरि संतों सहित समीपवर्ती नडाला गाँव पधारे। वहाँ संतों में परस्पर विचार-विमर्श हुआ कि: ‘कल महाराज ने कहा था कि हम नियम से चूक गए हैं, अतः हमें प्रायश्चित माँग लेना चाहिए।’ किंतु संकोचवश कोई साधु आगे नहीं बढ़ा। उस समय आज्ञापालन की साक्षात प्रतिमूर्ति सद्गुरु आत्मानन्द स्वामी आगे आए और करबद्ध होकर बोले: “हे महाराज! कल आपने कहा था कि आप सब वर्तमान चूक गए हैं, अतः आप जो भी प्रायश्चित कहें, हम सहर्ष करने को प्रस्तुत हैं!”
श्रीहरि मुस्कुराए और बोले: “स्वामी! हमने कहा तभी आप चूके, अन्यथा वास्तव में तो आप नहीं चूके हैं न? अतः अंतःकरण में विचार कीजिए!” आत्मानन्द स्वामी ने विचार कर कहा: “महाराज! आपके स्वयं परोसने पर भी हमने मन को संयमित रखकर केवल खिचड़ी ही ली थी, अतः हम नियम से विचलित नहीं हुए हैं!”
श्रीहरि आत्मानन्द स्वामी की सरलता और निष्ठा पर परम प्रसन्न हुए। प्रभु ने भुजाएँ फैलाकर आत्मानन्द स्वामी को सप्रेम आलिंगन में बाँध लिया और सभा के मध्य उद्घोष किया: “आत्मानन्द स्वामी स्वयं नियम से नहीं चूके हैं, फिर भी प्रायश्चित माँगने हमारे सम्मुख आए हैं! इन्हें हमारी आज्ञापालन की कैसी अनुपम लगन है!”
- संत आख्यान भाग-१ से…
English
The Sublime Taste-Relinquishment of Paramhansas at Kotda and Sadguru Atmanand Swami’s Exemplary Obedience at Nadala
On one occasion, supreme Lord Swaminarayan arrived at Kotda village while on a preaching tour with an assembly of sadhus and devotees. A devoted merchant resident made a heartfelt appeal: “O Lord! You have graced my village along with all the sadhus; it is my earnest wish to serve a feast of shiro (sweet wheat halwa) and fried puris to everyone today.” Shri Hari joyfully consented.
When the feast was prepared, the sadhus sat in long lines in the courtyard. Shri Hari tied His upper garment firmly around His waist and stepped forward to serve the saints personally. Carrying a vessel of rich, sweet shiro, Shri Hari walked along the rows five times, encouraging them affectionately: “O great souls! Partake of this shiro!” However, the paramhansas, steadfast in their vow of complete taste-relinquishment (nisvadi vartaman), politely declined to accept even a spoonful into their leaf-bowls (pattars), saying, “Maharaj! We are already fully satiated!”
As Shri Hari prepared to return to His chambers, He instructed the cooks: “Now serve plain khichdi (savory rice and lentil porridge) to these saints!” When the devotees brought out the khichdi, the sadhus gladly accepted it and ate. Seeing this, Shri Hari jokingly rebuked them: “You all claimed you were fully satiated, then why did you accept khichdi? You have therefore compromised your vow of being taste-free!”
When the assembly reconvened, Kaivalyanand Swami pleaded with folded hands: “O Maharaj! If You command, we can survive on wild swallow-wort (aakdo), drink bitter neem juice, or consume ashes, but how can we sadhus pamper our palate with sweet shiro?” Shri Hari laughed and said to Mulji Brahmachari, “From now on, prepare shiro daily!” Hearing this, Brahmamuni, the Lord’s jovial companion, humorously quipped: “Maharaj! If our desire for ultimate liberation (kalyan) is genuine, we will easily attain moksha even while eating shiro!” The entire assembly erupted in joyous laughter.
The following day, Shri Hari traveled with the sadhus to the adjacent village of Nadala. The sadhus gathered and discussed amongst themselves: ‘Yesterday Maharaj remarked that we had transgressed our vow; it is prudent that we seek an expiatory penance (prayashchit) from the Lord.’ Yet none of the sadhus dared step forward to broach the topic. At that juncture, the embodiment of implicit obedience, Sadguru Atmanand Swami, arose and prayed with folded hands: “O Maharaj! Yesterday You stated that we had transgressed the vow; whatever penance You ordain, we are ready to perform!”
Shri Hari smiled warmly and replied: “Swami! You lapsed only because We declared so; otherwise, in reality, you did not transgress at all, did you? Reflect within your heart!” Atmanand Swami reflected and submitted: “Maharaj! Even when You personally served the sweet shiro, we controlled our senses and accepted only simple khichdi, so in truth we did not break the vow!”
Deeply touched by Atmanand Swami’s guileless purity and resolute adherence to divine commands, Shri Hari stepped forward, wrapped His arms around Atmanand Swami in a loving embrace, and proclaimed before the congregation: “Atmanand Swami did not break any vow, yet he approached Us seeking penance! Behold his extraordinary zeal for obeying Our divine will!”
- From Sant Akhyan, Part 1…