ખંભાતના હરિભક્તોએ નવાબ પાસેથી સુંદર રથ મંગાવ્યો પણ ગુણાતીતાનંદ સ્વામીએ ત્યાગી ધર્મની મર્યાદા રાખી સાદા સિગરામમાં પ્રવેશ કર્યો. સ્વામીની નિસ્પૃહતા જાણી નવાબ દર્શને આવ્યા અને સ્વામી પાસેથી જીવનની ક્ષણભંગુરતાનો ઉપદેશ ગ્રહણ કર્યો.
સદગુરુ ગુણાતીતાનંદ સ્વામી દર વર્ષે ચૈત્રી અને કાર્તિકી સમૈયા કરવા વડતાલ પધારતા. ત્યાં સદગુરુ ગોપાળાનંદ સ્વામી, આચાર્યશ્રી રઘુવિરજી મહારાજ અને સર્વે મોટા સંતો-હરિભક્તો સાથે જ્ઞાનવાર્તાની અવિરત હેલી વહાવતા.
એક વખત ખંભાતના પટેલ અંબાવીદાસ અને અન્ય હરિભક્તો વડતાલ સમૈયે દર્શને આવ્યા હતા. તેમણે ગુણાતીતાનંદ સ્વામીને કરજોડી વિનંતી કરી: “હે સ્વામી! વડતાલથી જૂનાગઢ જતાં માર્ગમાં આપ મંડળ સહિત અમારે ગામ ખંભાત પધારો!” સ્વામીએ ભક્તોના પ્રેમવશ સંમતિ આપી. સ્વામી પધારવાના છે જાણી ખંભાતના હરિભક્તોએ સ્વામીનું ભવ્ય સામૈયું કરવા ખંભાતના નવાબ પાસેથી વિશેષ પરવાનગી લઈ તેમનો રાજસી સુશોભિત રથ મંગાવી રાખ્યો.
સ્વામી સંતો સાથે ખંભાતના પાદરે પહોંચ્યા, ત્યારે ભક્તોએ એ સુવર્ણજડિત રથમાં બિરાજવા વિનંતી કરી. સ્વામીએ રથ જોઈ તુરંત ના પાડી દીધી: “ભક્તો! અમે ત્યાગી સાધુ છીએ, અમને આવા રાજસી ઠાઠ ન શોભે! ભગવાન સ્વામિનારાયણે અમને આવી મોટાઈ અને ભપકાથી દૂર રહેવાની આજ્ઞા કરી છે, માટે અમે એમાં નહીં બેસીએ!” ભક્તો ગભરાઈને બોલ્યા: “સ્વામી! અમે માંડ માંડ નવાબ પાસેથી આ રથ માંગ્યો છે, જો એમને ખબર પડશે તો માઠું લાગશે!” ત્યારે નિર્ભય સ્વામીએ ગર્જના કરી: “ભક્તો! અમે તમારા ગામનો લૌકિક નવાબ નારાજ થાય તેની ચિંતા કરીએ કે અમારા અનંત બ્રહ્માંડના નાથ શ્રી સ્વામિનારાયણ ભગવાન નારાજ થાય તેની ચિંતા કરીએ?” સ્વામીની મક્કમતા આગળ સૌ નતમસ્તક થયા. સ્વામી એક સાદા સિગરામમાં બેઠા અને સામૈયું નગરમાં પ્રવેશ્યું.
સમગ્ર ખંભાતવાસીઓએ અત્યાર સુધી અનેક ઠાઠમાઠ વાળા સાધુ-બાવા જોયા હતા, પરંતુ જીર્ણ વસ્ત્રો પહેરેલા, સાદાઈ અને તપની સાક્ષાત મૂર્તિ સમા આ નિર્લોભી સંતને જોઈ નગરજનોનાં અંતરમાં ઠંડક વળી ગઈ. વાત વાયુવેગે નવાબના કાને પહોંચી કે એક ગિરનારી ઓલિયા સંત પધાર્યા છે, જેમણે આપના રાજસી રથનો પણ અસ્વીકાર કરી દીધો! નવાબે પોતાના વઝીરને પૂછ્યું: “આ ખુદાના બંદો કોણ છે?” વઝીરે જણાવ્યું: “તેઓ જૂનાગઢ સ્વામિનારાયણ મંદિરના મહંત સદગુરુ ગુણાતીતાનંદ સ્વામી છે!” નવાબે સંદેશો પાઠવ્યો કે: “કાલે સવારે હું એ ઓલિયા પુરુષના દીદાર (દર્શન) કરવા આવીશ.”
બીજે દિવસે નવાબ દર્શને આવ્યા. ફાટેલી ગોદડી પર બિરાજેલા સ્વામીના મુખારવિંદ પરનું અલૌકિક નૂર જોઈ નવાબ પ્રભાવિત થઈ ગયા! સ્વામીએ પવિત્ર કુરાને શરીફની હદીસો ટાંકીને ઉપદેશ આપ્યો: “નવાબ સાહેબ! આ માનવજીવન ચાર દિવસની ચાંદની જેવું અલ્પ છે. ક્યારે કાળ આવીને ઊભો રહેશે તેની કોઈને ખબર નથી. કરેલાં પાપ-પુણ્યનો પાઈ-પાઈનો હિસાબ ખુદાની હજૂરમાં આપવો પડશે. માટે સત્કર્મ કરવાં, પાપથી દૂર રહેવું અને ખુદાની બંદગી કરવી!”
નવાબ સ્વામીની નીડર અને સત્ય વાણી સાંભળી ભાવવિભોર થઈ ગયા અને બોલ્યા: “સાંઈ! મુજ પર રહેમ કરના!” નવાબ સંતુષ્ટ થઈ વિદાય થયા. ત્યારે સ્વામીએ હરિભક્તોને શિખામણ આપી: “તમે કહેતા હતા ને કે નવાબ નારાજ થશે? જુઓ, તે કેવા રાજી થયા! માટે સદાય યાદ રાખજો કે સર્વોપરી નવાબ તો શ્રી સ્વામિનારાયણ ભગવાન છે; નાના નવાબને રાજી કરવા જતાં મોટા નવાબ નારાજ થાય એવું ક્યારેય ન કરાય!” આ અમૃત વચન સૌના હૃદયમાં કોતરાઈ ગયું.
- સદગુરુ ગાથામાંથી…
Hindi
खंभात में सद्गुरु गुणातीतानन्द स्वामी की सादगी और नवाब के साथ सत्संग मिलन
सद्गुरु गुणातीतानन्द स्वामी प्रतिवर्ष चैत्री और कार्तिकी समैया (उत्सव) में वड़ताल पधारते थे। वहाँ सद्गुरु गोपालानन्द स्वामी, आचार्यश्री रघुवीरजी महाराज और वरिष्ठ संतों के साथ आध्यात्मिक ज्ञान-चर्चा की अमृत-वर्षा करते थे।
एक बार खंभात के पटेल अंबावीदास और अन्य भक्तों ने वड़ताल आकर स्वामीजी से प्रार्थना की: “हे स्वामी! जूनागढ़ लौटते समय आप संत-मंडल सहित हमारे नगर खंभात पधारें!” भक्तों के अनन्य आग्रह पर स्वामीजी ने स्वीकृति दी। स्वामीजी के शुभागमन की सूचना पाकर खंभात के भक्तों ने उनका राजसी स्वागत करने हेतु खंभात के नवाब से उनका सुसज्जित शाही रथ माँग लिया।
जब स्वामीजी खंभात की सीमा पर पहुँचे, तब भक्तों ने उन्हें उस सुवर्ण-मंडित रथ में विराजने का आग्रह किया। स्वामीजी ने रथ देखते ही अस्वीकार कर दिया: “भक्तों! हम त्यागी साधु हैं, हमें ऐसा राजसी ठाठ शोभा नहीं देता! भगवान स्वामिनारायण ने हमें इस प्रकार के आडंबरों से दूर रहने की आज्ञा दी है, अतः हम इसमें कदापि नहीं बैठेंगे!” भक्त संकोच में पड़कर बोले: “स्वामी! हमने बड़ी कठिनाई से नवाब से यह रथ माँगा है; यदि वे सुनेंगे तो अप्रसन्न होंगे!” तब निर्भीक स्वामीजी ने कहा: “भक्तों! हम तुम्हारे नगर के लौकिक नवाब के अप्रसन्न होने की चिंता करें, या अनंत कोटि ब्रह्मांडों के अधीश्वर हमारे परम नवाब श्री स्वामिनारायण भगवान के रुष्ट होने की चिंता करें?” स्वामीजी की दृढ़ता के आगे भक्तों का आग्रह न चला। स्वामीजी एक साधारण छकड़े (सिगराम) में बैठकर नगर में प्रविष्ट हुए।
नगरवासियों ने आज तक वैभवशाली साधु-महंतों को देखा था, किंतु जीर्ण वस्त्र धारण किए, तप और सरलता की सजीव मूर्ति इस निर्लोभी संत को देखकर सभी के हृदय शीतल हो गए। नवाब के कानों में यह बात पहुँची कि एक ऐसे अलमस्त फकीर आए हैं जिन्होंने शाही रथ भी अस्वीकार कर दिया! नवाब ने वज़ीर से पूछा: “यह कौन सिद्ध पुरुष हैं?” वज़ीर ने बताया: “ये जूनागढ़ स्वामिनारायण मंदिर के महंत सद्गुरु गुणातीतानन्द स्वामी हैं।” नवाब ने संदेश भेजा कि: “कल प्रातः मैं उस औलिया के दीदार करने आऊँगा।”
अगले दिन नवाब स्वामीजी के दर्शनार्थ आए। फटी हुई गुदड़ी पर विराजे स्वामीजी के ललाट का तेज देखकर नवाब विस्मित रह गया! स्वामीजी ने पवित्र कुरान की हदीसों के प्रमाण देकर उपदेश दिया: “नवाब साहब! यह जीवन चार दिन की चाँदनी है। कब मृत्यु द्वार पर आ खड़ी होगी, कोई नहीं जानता। अपने किए गए एक-एक कर्म का पाई-पाई का हिसाब खुदा की अदालत में देना होगा। अतः सत्कर्म कीजिए, पापों से बचिए और परमात्मा की बंदगी कीजिए!”
नवाब स्वामीजी की निष्कपट और सत्यवाणी से गद्गद हो गया और हाथ जोड़कर बोला: “सांई! मुझ पर कृपा दृष्टि बनाए रखना।” नवाब के प्रस्थानोपरांत स्वामीजी ने भक्तों को समझाया: “तुम कहते थे कि नवाब अप्रसन्न हो जाएगा; देखो, वे कितने प्रसन्न होकर गए! इसलिए सदैव स्मरण रखना कि सबसे बड़े नवाब ‘श्री स्वामिनारायण भगवान’ हैं; छोटे नवाब को प्रसन्न करने के फेर में यदि बड़ा नवाब रुष्ट हो जाए, तो जीव कहीं का नहीं रहता!”
- सद्गुरु गाथा से…
English
Sadguru Gunatitanand Swami’s Exemplary Simplicity in Khambhat and His Spiritual Discourse with the Nawab
Every year, Sadguru Gunatitanand Swami journeyed to Vadtal to celebrate the auspicious Chaitri and Kartiki festivals. There, in spiritual unison with Sadguru Gopalanand Swami, Acharya Shri Raghuvirji Maharaj, and the senior fellowship, he showered boundless nectar through elevating spiritual discourses.
On one occasion, Ambavidas Patel and other leading devotees from Khambhat attended the Vadtal gathering and submitted a heartfelt request: “O Swami! On your journey back to Junagadh, please grace our historic town of Khambhat with your presence!” Moved by their sincere affection, Swami consented. Overjoyed at his impending arrival, the Khambhat devotees secured special permission from the local Muslim Nawab of Khambhat to borrow his opulent royal chariot for a magnificent welcoming procession.
When Swami reached the outskirts of Khambhat, the devotees enthusiastically requested him to ascend the grand, gilded chariot. The moment Swami beheld the extravagant carriage, he firmly refused: “Devotees! We are renunciant sadhus; such regal pomp and worldly opulence do not befit an ascetic! Bhagwan Swaminarayan has strictly commanded us to shun ostentation; therefore, we shall never sit in it!” The devotees pleaded anxiously: “Swami! With great difficulty we persuaded the Nawab to lend us this royal chariot; if he learns that you rejected it, he will take grave offense!” Undaunted, Gunatitanand Swami declared fearlessly: “Devotees! Should we worry about displeasing the petty Nawab of this earthly town, or should we worry about displeasing the supreme Nawab of infinite cosmic realms, Lord Swaminarayan Himself?” Silenced by Swami’s unshakeable spiritual integrity, the devotees relented. Swami took his seat in a humble, ordinary wooden cart, and the procession entered the city.
The citizens of Khambhat had frequently witnessed affluent, showy monks parading through the bazaars; but when they beheld this genuine ascetic—clothed in a simple patched quilt, radiant with penance and sublime detachment—waves of spiritual peace swept over their hearts. News swiftly reached the Nawab that an extraordinary ascetic had arrived who had refused even the ruler’s royal chariot! The Nawab inquired of his Prime Minister (Vazir): “Who is this transcendent holy man?” The Vazir replied: “He is Sadguru Gunatitanand Swami, the revered Mahant of the Junagadh Swaminarayan mandir!” The Nawab immediately dispatched word: “Tomorrow morning, I shall personally visit to seek the divine sight (didar) of this saint.”
The next morning, the Nawab arrived. Beholding Swami seated peacefully upon an old torn quilt, illuminated by a celestial aura of divine tranquility, the ruler was deeply awed! Quoting verses and traditions (hadiths) from the Holy Quran, Swami imparted profound spiritual counsel: “O Nawab! This mortal life is transient like moonlight lasting merely four days. None knows when death will strike at the door. For every single deed committed in this world, an exact account must be rendered before Almighty God. Therefore, perform noble deeds, refrain from sin, and dedicate your soul to the remembrance of God!”
Penetrated to the core by Swami’s fearless and truthful words, the Nawab bowed with folded hands: “O holy Saint! Keep your benevolent grace upon me!” Delighted and transformed, the Nawab departed. Turning to the devotees, Gunatitanand Swami imparted an enduring lesson: “You feared that the local Nawab would be offended; look how deeply pleased he was! Always remember that the supreme Emperor of all cosmos is Bhagwan Swaminarayan; if we displease the Supreme Master in an effort to appease a worldly ruler, our spiritual foundation is entirely ruined!”
- From Sadguru Gatha…