શ્રીહરિએ દર્શાવેલ પ્રાચીન પવિત્ર સ્થળે જેઠ સુદ ૧૦ના રોજ અંતિમ સંસ્કાર થયો; નિત્યાનંદ સ્વામીએ ત્યાં મંદિર રચ્યું અને પ્રભુએ કરશન માળીને હાર આપી સાંત્વના દીધી.
પૂર્ણ પુરુષોત્તમ શ્રીજીમહારાજ જ્યારે જ્યારે ગઢપુરમાં દરબારગઢથી માણકી ઘોડી પર અસવાર થઈ લક્ષ્મીવાડી પધારતા, ત્યારે માણકી ઘોડી એક ચોક્કસ જગ્યાએ આવીને અચૂક થંભી જતી. શ્રીહરિ પોતે ઘોડી પરથી નીચે ઊતરીને એ પવિત્ર ભૂમિને હાથ જોડી પ્રણામ કરતા.
આ દ્રશ્ય વારંવાર જોઈ સદ્ગુરુ શ્રી નિત્યાનંદ સ્વામીને આશ્ચર્ય થયું. એક દિવસ બેઠકે આવી સ્વામીએ હાથ જોડી પૂછ્યું: “હે મહારાજ! આપ માણકી પરથી ઊતરીને આ ચોક્કસ જમીનને વારંવાર પ્રણામ કેમ કરો છો?” શ્રીજીમહારાજે મર્મ ઉદ્ઘાટન કરતાં કહ્યું: “સ્વામી! સત્યયુગમાં આ સ્થળે પ્રાચીન હિડંબાવન હતું અને એક વિશાળ વડનું વૃક્ષ હતું. પૂર્વના તમામ અવતારો વખતે અમે આ જ પાવન સ્થાને વિરાજમાન થયેલા છીએ! અહીં આવતાં જ માણકીના પગ આપોઆપ સ્થિર થઈ જાય છે, તેથી અમે આ મહાપ્રસાદીની ભૂમિને પ્રણામ કરીએ છીએ!”
શ્રીહરિના સ્વમુખે આ સ્થાનનો દિવ્ય મહિમા સાંભળી નિત્યાનંદ સ્વામીએ વિચાર્યું કે ભવિષ્યમાં આ પરમ પવિત્ર ભૂમિ આપણા સત્સંગ માટે અતિ ઉપયોગી થશે. તેમણે સદ્ગુરુ શુકમુનિને સાથે રાખી એ જગ્યાએ એક નિશાની તરીકે મોટો ખીલો ખોડી દીધો અને તેની પાસે તુલસીનો સુંદર ક્યારો પધરાવી દીધો.
સંવત ૧૮૮૬ના જેઠ સુદ દશમના મધ્યાહ્ને જ્યારે પરબ્રહ્મ શ્રીજીમહારાજે પોતાની માનવલીલા સંકેલી સ્વધામ ગમન કર્યું, ત્યારે પ્રભુની પાલખી લક્ષ્મીવાડીમાં પધરાવવામાં આવી. વિધાત્રાનંદ સ્વામીની ઓરડી પાસે સર્વે સંતો-હરિભક્તો અગ્નિસંસ્કારની તૈયારી કરી રહ્યા હતા. તે સમયે નિત્યાનંદ સ્વામીએ સદ્ગુરુ ગોપાળાનંદ સ્વામીને હાથ જોડી વિનંતી કરી: “હે સ્વામી! શ્રીજીમહારાજે પોતાના મુખારવિંદે જે પાવન ભૂમિનો મહિમા આપણને કહ્યો હતો, તે તુલસીના ક્યારાવાળા સ્થાને જો શ્રીહરિના પાર્થિવ દેહનો અગ્નિસંસ્કાર કરવામાં આવે તો હું ત્યાં ભવ્ય સ્મૃતિ મંદિર બંધાવીશ! ગઢપુર ગોપીનાથજી મહારાજના મંદિર નિર્માણ વખતે આપે મને શાસ્ત્રાભ્યાસ માટે મોકલ્યો હોવાથી હું મંદિર નિર્માણની સેવા કરી શક્યો નહોતો, માટે હવે આપ કૃપા કરો તો આ અંતિમ સંસ્કારના સ્થાને મંદિર કરાવવાની સેવા મને સોંપો!”
ગોપાળાનંદ સ્વામીએ નિત્યાનંદ સ્વામીની આ પ્રેમભરી અરજ સ્વીકારી પાલખીને તુલસીના ક્યારા પાસે પધરાવી. સુખડ, ચંદન, તુલસીકાષ્ઠ અને ઘી દ્વારા ત્યાં શ્રીહરિના દેહનો શાસ્ત્રોક્ત વૈદિક વિધિથી અંતિમ સંસ્કાર સંપન્ન થયો.
તે સમયે દરરોજ શ્રીહરિ માટે તાજા પુષ્પોના હાર બનાવનાર માળી કરશન ભગત અંતરના આક્રંદ સાથે બે સુંદર પુષ્પહાર ગૂંથીને લક્ષ્મીવાડી આવ્યા: “આજે મારા વહાલા પ્રભુને અંતિમ વખત હાર પહેરાવી લઉં!” કરશન માળી છાબડી લઈને લક્ષ્મીવાડીની બેઠક પાસેથી પસાર થતા હતા, તે જ ક્ષણે શોકાતુર દરબાર દાદા ખાચર અને કરશન માળીને શ્રીજીમહારાજે દિવ્ય ચતુર્ભુજ સ્વરૂપે સાક્ષાત્ પ્રગટ દર્શન આપ્યાં! શ્રીહરિએ કરશન માળીને પોતાની સમીપે બોલાવી છાબડીમાંથી એક હાર ઉપાડી દાદા ખાચરના ગળામાં પહેરાવ્યો, અને બીજો હાર કરશન માળીના ગળામાં પહેરાવી સાંત્વના આપતાં કહ્યું: “દાદા ખાચર! કરશન ભગત! લેશમાત્ર શોક કરશો નહીં; અમે ક્યાંય ગયા નથી, અમે તો આ સત્સંગમાં અને સંતો-હરિભક્તોમાં અખંડ પ્રત્યક્ષ વાસ કરીને રહ્યા છીએ!”
જે પાવન સ્થાને શ્રીહરિનો અંતિમ સંસ્કાર થયો, ત્યાં સદ્ગુરુ નિત્યાનંદ સ્વામીએ સંવત ૧૮૯૩માં સુંદર છત્રી-મંદિર નિર્માણ કરાવી શ્રીહરિના દિવ્ય ચરણારવિંદની સ્થાપના કરી. સમય જતાં સંવત ૧૯૪૩ના કારતક વદ એકમના શુભ દિને આચાર્યવર્ય શ્રી વિહારીલાલજી મહારાજે એ જ મંદિરમાં શ્રી સહજાનંદ સ્વામી, શ્રી ઇચ્છારામજી ભાઈ અને આદ્ય આચાર્ય શ્રી રઘુવીરજી મહારાજની દિવ્ય મૂર્તિઓની પ્રાણપ્રતિષ્ઠા કરી.
- શ્રીસહજાનંદ સ્વામી ચરિત્રમાંથી…
Hindi
गढ़डा लक्ष्मीवाड़ी में श्रीहरि के अंतिम संस्कार की पावन भूमि, नित्यानंद स्वामी का मंदिर और करशन माली का हार
गढ़डा में लक्ष्मीवाड़ी जाते समय माणकी घोड़ी एक स्थान पर सदा रुक जाती थी और श्रीजीमहाराज उतरकर भूमि को प्रणाम करते थे। प्रभु ने नित्यानंद स्वामी को बताया कि सतयुग में यह हिडंबावन था और सभी अवतारों में हम यहाँ विराजे थे। नित्यानंद स्वामी ने वहाँ खूँटा गाड़कर तुलसी का क्यारा स्थापित कर दिया।
संवत १८८६ ज्येष्ठ शुक्ल दशमी को श्रीहरि के स्वधाम गमन पर नित्यानंद स्वामी के अनुरोध पर उसी तुलसी क्यारे वाले स्थान पर चंदन-तुलसी की चिता पर प्रभु का अंतिम संस्कार हुआ।
उस समय करशन माली अंतिम बार पुष्पहार पहनाने आया, तो शोकाकुल दादा खाचर और करशन माली को श्रीहरि ने दिव्य दर्शन देकर एक-एक हार पहनाया और कहा: “हम सत्संग में अखंड प्रत्यक्ष विद्यमान हैं, शोक मत करो!”
नित्यानंद स्वामी ने संवत १८९३ में वहाँ मंदिर बनवाकर चरणारविंद स्थापित किए। बाद में आचार्य विहारीलालजी महाराज ने वहाँ मूर्तियाँ पधराईं।
- श्रीसहजानंद स्वामी चरित्र से…
English
Lakshmi Vadi in Gadhada: Sacred Ground of Shreehari’s Cremation, Nityanand Swami’s Mandir, and Karshan Mali’s Garlands
Whenever Supreme Lord Shreeji Maharaj rode His mare Manki from the Darbargadh in Gadhpur toward Lakshmi Vadi, the mare would invariably halt at a specific sacred spot along the trail. Shreehari would personally dismount from the horse and bow down reverently to touch the sacred soil.
Observing this repeated gesture, Sadguru Nityanand Swami approached Maharaj at the holy seat (bethak) and asked with folded hands: “O Maharaj! Why do You dismount from Manki and bow so reverently to this particular spot of earth?” Shreeji Maharaj unveiled the mystical history of the site: “Swami! In ancient ages during the Satya Yuga, this ground formed part of the sacred Hidambavan, crowned by a colossal banyan tree. In every one of Our divine incarnations across cosmic ages, We have graced this very spot! The moment Manki approaches this ground, her hooves halt instinctively; therefore, We offer Our reverence to this doubly sanctified soil!”
Hearing the supreme sanctity of the spot directly from Shreehari’s lips, Nityanand Swami foresaw that this divine ground would one day serve a paramount purpose for the fellowship. Calling Sadguru Shukmuni, he drove a sturdy wooden peg into the ground as an indelible marker and planted a holy Tulsi shrine beside it.
On the noon of the tenth day of the bright half of Jeth in Samvat 1886, when Supreme Lord Shreeji Maharaj concluded His earthly pastimes and returned to His eternal abode of Akshardham, His divine palanquin was carried in sorrowful solemnity to Lakshmi Vadi. Near the room of Vidhatranand Swami, the assembly prepared for the final rites. At that solemn moment, Nityanand Swami submitted a humble prayer to Sadguru Gopalanand Swami: “O Swami! If you perform the cremation of Shreeji Maharaj’s divine form at that precise spot marked by the Tulsi shrine whose glory Maharaj revealed to us, I shall undertake to build a magnificent memorial mandir there! During the construction of the Gopinathji Mandir in Gadhpur, you had dispatched me for scriptural studies, preventing me from rendering physical construction seva; now bestow your grace and grant me the privilege of building a memorial temple at the Lord’s cremation site!”
Sadguru Gopalanand Swami granted Nityanand Swami’s prayer. The divine body of Shreehari was placed upon the pyre of fragrant sandalwood, Tulsi wood, and clarified butter exactly where the Tulsi shrine stood, performing the Vedic rites.
At that juncture, Karshan Mali—who faithfully crafted fresh flower garlands for Shreehari every day—arrived weeping with two fragrant garlands in a basket, intending to offer them for the Lord’s final rites. As Karshan passed the sanctified seat in Lakshmi Vadi, Supreme Lord Shreeji Maharaj manifested in a radiant divine form before grief-stricken Darbar Dada Khachar and Karshan Mali! Calling Karshan forward, Shreehari placed one garland around Dada Khachar’s neck and placed the second garland around Karshan Mali’s neck, consoling them with ambrosial words: “Dada Khachar! Karshan Bhagat! Weep not in grief; We have not departed anywhere! We reside eternally, visibly, and vibrantly within this divine Satsang and within Our holy saints and devotees!”
At the exact spot of Shreehari’s cremation, Sadguru Nityanand Swami constructed a beautiful domed temple in Samvat 1893, consecrating the Lord’s sacred footprints (Charanarvind). Decades later, on the first day of the dark half of Kartik in Samvat 1943, Acharya Viharilalji Maharaj consecrated the sacred murtis of Bhagwan Shree Sahajanand Swami, Ichharamji, and Acharya Raghuvirji Maharaj within this historic shrine.
— From the Biography of Bhagwan Shree Sahajanand Swami