ઉના યાત્રા દરમિયાન ડૂંગર મુકામે સદગુરુ નિત્યાનંદ સ્વામીએ ત્યાગી સંતો અને ગાદીવાળા-સાંખ્યયોગી બહેનોની ધર્મમર્યાદા જાળવવા અલગ ચાલવાની વ્યવસ્થા કરી. ગોપાળાનંદ સ્વામીએ તેમના વચનને બિરદાવ્યું. વડતાલમાં અદ્ભુતાનંદ સ્વામીને બૂરજ નીચે ઓરડો અપાવ્યો અને બ્રહ્માનંદ સ્વામીનો સર્વોચ્ચ મહિમા ગાયો.
એક વખત આચાર્યશ્રી રઘુવિરજી મહારાજ સંતો અને હરિભક્તોના મોટા સંઘ સાથે ઉના પધારતા હતા. સંઘમાં અનેક વરિષ્ઠ સદગુરુ સંતો, હરિભક્તો, ગાદીવાળા તેમજ સાંખ્યયોગી બહેનો પણ સાથે હતા.
યાત્રા દરમિયાન સંઘનો રાત્રિ મુકામ ડૂંગર ગામના પાદરમાં થયો. તે વખતે સદગુરુ નિત્યાનંદ સ્વામી આચાર્યશ્રી રઘુવિરજી મહારાજ પાસે આવ્યા અને પ્રણામ કરીને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું: “બાપજી! આવતી કાલે અમે તમારી સાથે એક જ હરોળમાં નહીં ચાલી શકીએ. કારણ કે ગાદીવાળા, સાંખ્યયોગી બહેનો, પાર્ષદો અને ત્યાગી સાધુઓ સૌ ભેળા ચાલે તે યોગ્ય નથી; તેમ કરવાથી ત્યાગીઓ અને સ્ત્રી ભક્તો વચ્ચેની ધર્મ-નિયમની શાસ્ત્રોક્ત મર્યાદા જળવાતી નથી.”
આ સાંભળીને રઘુવિરજી મહારાજે સદગુરુ ગોપાળાનંદ સ્વામીને બોલાવીને ચિંતા વ્યક્ત કરી: “સ્વામી! નિત્યાનંદ સ્વામી સાથે ચાલવાની ના પાડે છે અને કહે છે કે કાં તો ગાદીવાળા ચાલે અથવા સાધુઓ ચાલે. હવે આ ધર્મસંકટમાં શું કરવું?” ત્યારે ગોપાળાનંદ સ્વામીએ શાંતિથી કહ્યું: “જેમ શ્રીહરિની મરજી હશે તેમ જ થશે! મહારાજશ્રી, આપ નિશ્ચિંત રહો.”
નિત્યાનંદ સ્વામી વહેલી પરોઢે બે વાગ્યે જાગ્યા અને સર્વે સાધુઓને જગાડીને મર્યાદાપૂર્વકની વ્યવસ્થા ગોઠવી આપી: “ગાદીવાળા અને સાંખ્યયોગી બહેનો સૌથી આગળ ચાલે અને દસ પાર્ષદો એમની રક્ષામાં સાથે રહે. ત્યાગી સંતો એમની પાછળ એક કોસ (બે માઈલ) અંતર રાખીને સૌથી છેલ્લે ચાલે!” આ ઉત્તમ વ્યવસ્થા સૌએ સ્વીકારી. રસ્તામાં ચાલતાં રઘુવિરજી મહારાજે ગોપાળાનંદ સ્વામીને કહ્યું: “સ્વામી, નિત્યાનંદ સ્વામીની વાત સો ટકા સાચી હતી, એમના ધર્મનિષ્ઠ વચન સામે કોઈથી કશું કહી શકાય તેમ નહોતું.” ગોપાળાનંદ સ્વામી બોલ્યા: “નિત્યાનંદ સ્વામી અત્યંત સમર્થ છે; શ્રીજીમહારાજે સ્વયં એમનામાં રહીને આપણને સર્વેને ધર્મનિયમની દ્રઢતા જાળવવાની આ પ્રેરણા કરી છે!”
આવા સદગુરુ નિત્યાનંદ સ્વામી માત્ર નિયમપાલનમાં જ નહીં, પરંતુ સાધુઓ પ્રત્યેના મહિમાભાવમાં પણ અદ્વિતીય હતા. જ્યારે સદગુરુ અદ્ભુતાનંદ સ્વામી ધોલેરા મંદિરનું કાર્ય સંપન્ન કરીને વડતાલ પધાર્યા, ત્યારે નિત્યાનંદ સ્વામીએ વડતાલ મંદિરના મહંત અક્ષરાનંદ સ્વામી તથા ઉપેન્દ્રાનંદ સ્વામીને ગોપાળાનંદ સ્વામીના શિષ્યો સાથે રહેવા મોકલી, મંદિરના બૂરજ નીચેનો ઉત્તમ ઓરડો ખાલી કરાવી અદ્ભુતાનંદ સ્વામીને રહેવા આપ્યો. આજે પણ તે જગ્યાએ અદ્ભુતાનંદ સ્વામીની શિષ્યપરંપરાના સંતો બિરાજે છે.
એ જ રીતે સદગુરુ બ્રહ્માનંદ સ્વામી પ્રત્યે પણ નિત્યાનંદ સ્વામીને અપાર આદર હતો. સંવત ૧૮૮૭માં જ્યારે બ્રહ્માનંદ સ્વામી બીમાર પડ્યા, ત્યારે નિત્યાનંદ સ્વામીએ વિશાળ સભામાં ગૌરવભેર જાહેર કર્યું હતું કે: “આ સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં સદગુરુ બ્રહ્માનંદ સ્વામી જેવા મહાસિદ્ધ અને મહાયતિ પુરુષ બીજા કોઈ થયા નથી! બ્રહ્માનંદ સ્વામી જેવી ભગવાનમાં પરાભક્તિ થવી એ અતિશય દુર્લભ છે!”
- સદગુરુ શ્રી નિત્યાનંદ સ્વામીના ગ્રંથોમાંથી…
Hindi
सद्गुरु नित्यानन्द स्वामी की धर्म-मर्यादा की दृढ़ता और संतों के प्रति अगाध महिमाभाव
एक समय आचार्यश्री रघुवीरजी महाराज संतों और हरिभक्तों के विशाल संघ के साथ ऊना पधार रहे थे। संघ में कई वरिष्ठ सद्गुरु संत, हरिभक्त, गादीवाला तथा सांख्ययोगी बहनें भी सम्मिलित थीं।
मार्ग में संघ का रात्रि-पड़ाव डूंगर गाँव के पादर (सीमा) में हुआ। उस समय सद्गुरु नित्यानन्द स्वामी ने आचार्यश्री रघुवीरजी महाराज के सम्मुख आकर प्रणामपूर्वक स्पष्ट शब्दों में कहा: “बापजी! कल हम आपके साथ एक पंक्ति में नहीं चलेंगे। क्योंकि गादीवाला, सांख्ययोगी माताएँ-बहनें, पार्षद और त्यागी साधु सभी एक साथ चलें, यह धर्म-मर्यादा के अनुकूल नहीं है; इसमें त्यागी और स्त्री-भक्तों के मध्य शास्त्रों की मर्यादा का रक्षण नहीं हो पाता।”
यह सुनकर रघुवीरजी महाराज ने सद्गुरु गोपालानन्द स्वामी को बुलाकर अपनी चिंता प्रकट की: “स्वामी! नित्यानन्द स्वामी साथ चलने से संकोच कर रहे हैं और कहते हैं कि या तो गादीवाला आगे चलें या साधु। अब इस धर्म-संकट में क्या किया जाए?” तब गोपालानन्द स्वामी ने सहज भाव से कहा: “जैसी श्रीहरि की इच्छा होगी, वैसा ही होगा! महाराजश्री, आप निश्चिंत रहें।”
नित्यानन्द स्वामी ने भोर में दो बजे उठकर सभी संतों को जगाया और मर्यादा की अत्यंत सुंदर व्यवस्था की: “गादीवाला और सांख्ययोगी बहनें सबसे आगे चलें और दस पार्षद उनकी सुरक्षा में साथ रहें। त्यागी संत उनसे एक कोस (लगभग दो मील) की दूरी बनाकर सबसे पीछे चलें!” यह मर्यादापूर्ण व्यवस्था सभी ने सहर्ष स्वीकार की। मार्ग में चलते हुए रघुवीरजी महाराज ने गोपालानन्द स्वामी से कहा: “स्वामी! नित्यानन्द स्वामी की बात पूर्णतः सत्य थी, उनके धर्मनिष्ठ वचन के सम्मुख कोई कुछ कह ही नहीं सकता।” इस पर गोपालानन्द स्वामी बोले: “नित्यानन्द स्वामी अत्यंत समर्थ हैं; स्वयं श्रीजी महाराज ने उनके भीतर रहकर हम सबको धर्म-नियम की सुदृढ़ता बनाए रखने की प्रेरणा दी है!”
सद्गुरु नित्यानन्द स्वामी केवल नियमों के पालन में ही नहीं, अपितु अन्य संतों के प्रति अगाध महिमाभाव रखने में भी अद्वितीय थे। जब सद्गुरु अद्भुतानन्द स्वामी धोलेरा मंदिर का निर्माण-कार्य पूर्ण कर वड़ताल पधारे, तब नित्यानन्द स्वामी ने वड़ताल मंदिर के महंत अक्षरानन्द स्वामी तथा उपेन्द्रानन्द स्वामी को अन्य संतों के साथ व्यवस्थित कर, मंदिर के बुर्ज के नीचे का सुंदर कमरा रिक्त करवाकर अद्भुतानन्द स्वामी के निवास हेतु समर्पित किया। आज भी उस स्थान पर अद्भुतानन्द स्वामी की शिष्य-परंपरा के संत निवास करते हैं।
इसी प्रकार सद्गुरु ब्रह्मानन्द स्वामी के प्रति भी नित्यानन्द स्वामी का परम आदरभाव था। संवत् १८८७ में जब ब्रह्मानन्द स्वामी अस्वस्थ हुए, तब नित्यानन्द स्वामी ने विशाल धर्मसभा में उद्घोष किया था: “इस समग्र ब्रह्मांड में सद्गुरु ब्रह्मानन्द स्वामी जैसे सिद्ध और महायति पुरुष अन्य कोई नहीं हुए! ब्रह्मानन्द स्वामी जैसी भगवान में पराभक्ति प्राप्त होना अत्यंत दुर्लभ है!”
- सद्गुरु श्री नित्यानन्द स्वामी के ग्रंथों से…
English
Sadguru Nityanand Swami’s Strict Adherence to Moral Boundaries and Deep Reverence for Fellow Sadhus
On one occasion, Acharya Shri Raghuvirji Maharaj was traveling to Una accompanied by a large pilgrimage assembly (sangh) of sadhus and devotees. The gathering included senior Sadgurus, householder devotees, members of the Acharya’s household (Gadiwala), and renunciant women devotees (sankhyayogi baiyo).
During the journey, the assembly camped overnight at the outskirts of Dungar village. At that time, Sadguru Nityanand Swami approached Acharya Raghuvirji Maharaj, offered his prostrations, and stated firmly: “Bapji! Tomorrow, we sadhus will not walk alongside your entourage in the same formation. It is improper for renunciant sadhus, attendants, and women devotees to walk together in close proximity, as it compromises the scriptural boundaries (dharma-maryada) ordained for ascetics.”
Hearing this, Raghuvirji Maharaj called Sadguru Gopalanand Swami and expressed his dilemma: “Swami! Nityanand Swami declines to march together, insisting that ascetics and women must not travel mixed together. How should we resolve this delicate issue?” Gopalanand Swami serenely replied, “Whatever pleases Shri Hari will unfold naturally! Maharajshri, please remain free from anxiety.”
Early the next morning at two o’clock, Nityanand Swami awoke, aroused the sadhus, and established a flawless arrangement: “The Gadiwala and sankhyayogi women shall lead at the very front of the procession, guarded by ten parshads. The renunciant sadhus shall follow at the very rear, maintaining a disciplined distance of one kos (about two miles) behind!” This dignified arrangement was joyfully accepted by everyone. As they marched, Raghuvirji Maharaj observed to Gopalanand Swami, “Nityanand Swami’s point was undeniably right; nobody could contest his unwavering devotion to moral boundaries.” Gopalanand Swami remarked, “Nityanand Swami is extraordinarily capable; it was Shriji Maharaj Himself acting through him who inspired all of us to uphold the strictness of spiritual disciplines.”
Sadguru Nityanand Swami’s greatness lay not only in stern discipline, but equally in his profound reverence (mahimabhav) for fellow saints. When Sadguru Adbhutanand Swami completed the monumental construction of the Dholera temple and arrived in Vadtal, Nityanand Swami personally arranged alternative accommodation for Mahant Aksharanand Swami and Upendranand Swami, vacating the prestigious room beneath the temple watchtower (buraj) specifically for Adbhutanand Swami’s stay. To this day, sadhus belonging to Adbhutanand Swami’s lineage reside in that very sanctuary.
Similarly, Nityanand Swami held boundlessly exalted regard for Sadguru Brahmanand Swami. In Samvat 1887, when Brahmanand Swami fell ill, Nityanand Swami publicly proclaimed before a vast congregation: “In this entire cosmos, there has never been a realized yogi and great ascetic (mahayatik) comparable to Sadguru Brahmanand Swami! Attaining transcendental devotion (para-bhakti) unto God like that of Brahmanand Swami is exceedingly rare in all creation!”
- From the scriptures of Sadguru Shri Nityanand Swami…