કારિયાણીમાં વસ્તા ખાચરના દરબારમાં શ્રીહરિ દ્વારા સંતોને સ્વભાવની ચર્ચા કરાવવી, ‘ચીયા’ (આંબલીયા) શબ્દનો વિનોદ, અંતર્યામીપણે વર્તવાની વાત અને વેદાંતમાં માયાની સ્થિતિનો દ્રષ્ટાંત સહિત ઉત્તર.
પૂર્ણપુરુષોત્તમ શ્રીજીમહારાજ કારિયાણીમાં વસ્તા ખાચરના દરબારગઢમાં વિરાજમાન હતા. શ્રીહરિએ દેશદેશાંતરમાં વિચરણ કરતા સંતોનાં મંડળોને કંકોતરી લખી તેડાવ્યાં હતાં, જેથી વિશાળ સંતસમાજ એકત્ર થયો હતો.
એક દિવસે ફળિયામાં સભા ભરીને પ્રભુ ઢોલિયા પર પૂર્વાભિમુખે બિરાજ્યા હતા. શ્રીજીમહારાજે હસીને કહ્યું: “સંતો ! માંહોમાંહી એકબીજાના સ્વભાવની વાત કરો.” પાટિયાવાળા વૈરાગી સદાનંદ સ્વામી ઊભા થઈ બોલ્યા: “હે મહારાજ ! સ્વભાવની શું વાત કરીએ? આ આત્માનંદ સ્વામી ગરીબ સાધુને બહુ ટોકે છે અને પેલા આનંદાનંદ સ્વામીએ ‘ચીયા’ ખાધા તો તેમને કશુંય ન કહ્યું!”
આ સાંભળી શ્રીજીમહારાજ ખૂબ હસ્યા અને પૂછ્યું, “અલૈયા ખાચર ! તમે ‘ચીયા’ એટલે શું સમજ્યા?” અલૈયા ખાચરે કહ્યું, “મહારાજ ! અમારા ઝીંઝાવદરમાં તો ‘ચીયો’ દેડકાંને કહે છે!” મહારાજે હસતાં હસતાં ફોડ પાડ્યો: “ના ના, અલૈયા ખાચર ! ચીયા તો આંબલીનાં બીજ (કાચુકા-આંબલીયા)ને કહે છે!” આત્માનંદ સ્વામીએ નમ્રતાથી કહ્યું કે મેં તો આનંદાનંદ સ્વામીને પણ કહ્યું હતું કે રોટલા મળ્યા નથી તે લાકડાં ચાવો છો?
ત્યારબાદ શ્રીહરિએ સાધુતાના નિયમો અને આહારશુદ્ધિનું પ્રકરણ બાંધ્યું કે જો ભોજનમાં બે જણસ હોય તો મેળવીને જમવું. પછી પ્રભુએ સંતોને અલગ અલગ બેસી સત્સંગવાર્તા કરવા કહ્યું. થોડી સ્ત્રીઓ પણ વાત સાંભળવા આવી એટલે સર્વે સંતો મર્યાદા પાળી તરત સભામાંથી ઊભા થઈ ગયા! શ્રીહરિએ સંતોના આ વૈરાગ્ય અને ત્યાગીધર્મને બિરદાવતાં કહ્યું: “તમે સર્વે શાસ્ત્રની મર્યાદા યથાર્થ સમજ્યા છો!”
એ સમયે જિજ્ઞાસુ સંતોએ વેદાંતનો ગૂઢ પ્રશ્ન પૂછ્યો: “મહારાજ ! વેદાંતમાં કહ્યું છે કે ‘ચેતનના એક દેશમાં માયા રહે છે’, પરંતુ ચેતન તો સર્વવ્યાપક છે, તો માયા કયા દેશમાં રહે છે?” શ્રીજીમહારાજે અદ્ભુત દ્રષ્ટાંત આપતાં સમજાવ્યું: “જેમ મદારી દોરડાનો સાપ બનાવે છે અને ધૂળના ચોખા બનાવે છે; એ મદારીની કળા તેના સમગ્ર શરીરમાં રહેલી છે, કોઈ હાથ કે પગમાં જુદી નથી દેખાતી; તેમ અવિભાજ્ય રીતે સર્વવ્યાપક ચેતનને વિષે માયા રહેલી છે!” આ ગહન તત્વજ્ઞાન સાંભળી સર્વે મુનિઓ કૃતાર્થ થયા.
- કચ્છલીલા અધ્યાય-૬૦ માંથી…
Hindi
कारियाणी में संतों के स्वभाव की निर्दोष चर्चा, ‘चीया’ का रहस्य और वेदांत में माया निरूपण
कारियाणी में वस्ता खाचर के दरबार में श्रीजीमहाराज संतों के साथ विराजमान थे। महाराज ने संतों से आपस में स्वभाव पर चर्चा करने को कहा। सदानंद स्वामी ने विस्मय से कहा कि आत्मानंद स्वामी ने आनंदानंद स्वामी के ‘चीया’ खाने पर कुछ नहीं कहा।
अलैया खाचर ने समझा कि ‘चीया’ मेंढक को कहते हैं। प्रभु ने हंसकर स्पष्ट किया कि चीया इमली के बीजों को कहा जाता है। संतों के त्याग की सराहना करते हुए प्रभु ने आहार शुद्धि का नियम निर्धारित किया।
वेदांत के गूढ़ प्रश्न पर कि ‘सर्वव्यापी चेतना में माया कहां रहती है’, श्रीहरि ने मदारी का दृष्टांत देते हुए स्पष्ट किया कि जैसे बाजीगर की कला उसके पूरे अस्तित्व में रहती है, किसी एक अंग में नहीं, वैसे ही चेतना में माया विद्यमान है।
English
Kariyani: Innocent Discussion on Sadhus’ Nature, the Meaning of ‘Chiya’ and Vedanta Exposition on Maya
In the royal court of Vasta Khachar in Kariyani, Bhagwan Swaminarayan was seated upon an ornate cot facing east, surrounded by a luminous assembly of hundreds of paramhansas. Smiling playfully, Shreehari instructed: “Saints! Let us have an open and loving discussion regarding one another’s natural temperaments and habits.”
Sadanand Swami from Patiya stood up and remarked: “O Maharaj! What shall we say of habits? Atmanand Swami reprimands junior sadhus severely, yet when Anandanand Swami chewed ‘chiya’, he uttered not a word of admonition!”
Shreeji Maharaj burst into gentle laughter and asked: “Alaiya Khachar, what did you understand by the word ‘chiya’?” Alaiya Khachar replied in earnest: “O Maharaj! In our region of Zinzavadar, ‘chiya’ refers to frogs!” Maharaj clarified with delightful amusement: “No, no, Alaiya Khachar! ‘Chiya’ refers to dried tamarind seeds!” Atmanand Swami humbly clarified that he had indeed questioned Anandanand Swami whether flatbreads were unavailable that he was gnawing on wooden seeds.
Maharaj then instituted a spiritual discipline regarding food intake, instructing sadhus to blend preparations when taking meals. Later, when female devotees arrived to listen to spiritual discourses, the ascetics instantly stood up and departed, strictly adhering to monastic boundaries. Commending their uncompromising moral purity, Shreehari affirmed: “You have rightly imbibed scriptural injunctions!”
Subsequently, scholarly ascetics posed a profound philosophical question from Vedanta: “O Lord! Vedanta scriptures assert that ‘Maya resides in one sector of Pure Consciousness (Chetan)’. Yet Consciousness is all-pervading; which sector then houses Maya?” Shreeji Maharaj offered an extraordinary illustration: “Just as a magician transforms ropes into serpents and dust into grains of rice through innate magical expertise, that art pervades his entire being rather than resting in a specific hand or foot; similarly, Maya is situated within Pure Consciousness without spatial compartmentalization!” Deeply enlightened, the congregation bowed in reverence.