લોયામાં સભા ભરી બિરાજતા શ્રીહરિ દ્વારા ચૂડા ગામનાં ગંગાબાઈ હરિજનને આગળ બોલાવી સવર્ણ બહેનો વચ્ચે આસન અપાવવું, ગીતાના શ્લોક દ્વારા ગુણ-કર્મ આધારિત વર્ણવ્યવસ્થા સમજાવવી અને પૂર્વજન્મનો ભેદ પ્રગટ કરવો.
ભગવાન શ્રીસ્વામિનારાયણ લોયા ગામે સંતો-ભક્તો સાથે બિરાજમાન હતા. ધર્મસભા ભરીને પ્રભુ સત્સંગની અમૃતવાણી વરસાવી રહ્યા હતા. એ સમયે ચૂડા ગામનાં પરમ ભક્ત ગંગાબાઈ દર્શનાર્થે આવ્યા. સભામાં ઉચ્ચ વર્ણના લોકોની ભારે ભીડ જોઈ ગંગાબાઈ અછૂતપણાના સામાજિક સંકોચને લીધે છેવાડે ઊભાં રહ્યાં.
પતિતપાવન શ્રીહરિની નજર દૂર ઊભેલાં ગંગાબાઈ પર પડી. પ્રભુએ તરત સાદ કર્યો: “ગંગાબાઈ ! આમ છેટે શું ઊભાં છો? ઓરાં આવો અને સભામાં બેસો!” ગંગાબાઈ સંકોચાતાં બોલ્યાં, “હે મહારાજ ! સવર્ણ બહેનો વચ્ચે બેસતાં કોઈને અડકી જવાય તો તે અભડાઈ જાય અને મને દોષ લાગે!” શ્રીજીમહારાજે બહેનોની સભા તરફ જોઈને આજ્ઞા કરી: “બાઈઓ ! આપણાં સત્સંગી ગંગાબાઈને તમારી વચમાં બેસવાની જગ્યા કરી આપો!”
સભામાં ધીમો ગણગણાટ શરૂ થયો. કેટલીક બહેનો તિરસ્કારભરી નજરે જોવા લાગી કે આ તો હરિજન બાઈ છે, તેને વચમાં કેમ બેસાડાય? સર્વના મનની ઘૃણા અને સંકોચને પારખીને શ્રીહરિએ સભાને સંબોધી ગંભીર વાણીમાં કહ્યું: “સભાજનો ! તમે મનુષ્યના કર્મને પારખો, તેના જન્મને ન જુઓ. બ્રાહ્મણ કુળમાં જન્મીને દારૂ-માંસ ખાય અને વ્યભિચાર કરે તો તે શાસ્ત્ર અનુસાર શૂદ્ર છે; અને હરિજન જ્ઞાતિમાં જન્મીને જો કોઈ પ્રભુનો સાચો ભક્ત હોય તો તે પરમ પવિત્ર સવર્ણ છે!
ચાતુર્વર્ણ્યં મયા સૃષ્ટં ગુણકર્મવિભાગશઃ । તસ્ય કર્તારમપિ માં વિદ્ધ્યકર્તારમવ્યયમ્ ॥ (ગીતા ૧૮.૪૧)
શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતામાં શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને સ્પષ્ટ કહ્યું છે કે ગુણ અને કર્મના આધારે જ વર્ણ વિભાજિત થયા છે. ઊંચ-નીચ તો કર્મના આધારે છે. પૂર્વજન્મમાં આ ગંગાબાઈ નાગર બ્રાહ્મણ જ્ઞાતિમાં ઉચ્ચ કુળમાં જન્મ્યાં હતાં, પરંતુ ધન-વૈભવના અહંકારમાં તેમણે ઉતરતી જ્ઞાતિના લોકોને તિરસ્કાર્યાં હતાં, તેથી આ જન્મ હરિજન કુળમાં મળ્યો. પરંતુ પૂર્વના સત્કર્મોથી તેમને સત્સંગ પ્રાપ્ત થયો છે અને તેઓ શુદ્ધ ભક્તિભાવથી વર્તે છે. માટે કોઈ પણ જીવને જ્ઞાતિના અભિમાનથી તિરસ્કારવો નહિ!”
શ્રીહરિની આ જ્ઞાનગર્ભિત વાણી સાંભળી સવર્ણ બહેનોનું અજ્ઞાન દૂર થયું. તેમણે પ્રેમપૂર્વક ગંગાબાઈને સભાની વચ્ચોવચ આસન આપ્યું. આમ, બસો વર્ષ પૂર્વે શ્રીહરિએ સામાજિક સમરસતાનું ક્રાંતિકારી પગલું ભર્યું.
- નારીરત્નોમાંથી…
Hindi
लोया में गंगाबाई हरिजन को सभा में स्थान और सामाजिक समरसता की क्रांति
लोया में श्रीजीमहाराज की धर्मसभा चल रही थी। चूडा गांव की परम भक्त गंगाबाई अछूत होने के सामाजिक संकोच से दूर खड़ी थीं। कृपालु श्रीहरि ने उन्हें निकट बुलाकर सवर्ण स्त्रियों के मध्य बैठने का आदेश दिया।
जब स्त्रियों में संकोच और फुसफुसाहट हुई, तब श्रीजीमहाराज ने श्रीमद्भगवद्गीता के 18वें अध्याय का श्लोक उद्धृत करते हुए समझाया: “मनुष्य के गुण और कर्म प्रधान हैं, उसकी जाति नहीं। यदि ब्राह्मण होकर कोई मद्य-मांस का सेवन करे तो वह शूद्र है, और शूद्र कुल में जन्मा व्यक्ति यदि भगवद्भक्त है तो वह परम पावन है!”
प्रभु ने बताया कि पूर्वजन्म में नागर कुल में जन्मी गंगाबाई ने निम्न जातियों का तिरस्कार किया था, अतः यह जन्म मिला; किंतु अपनी भक्ति के कारण वे परम आदरणीय हैं। सभी स्त्रियों ने तत्क्षण उन्हें मध्य में बैठाया।
English
Loya: Social Equality Championed by Shreehari - Bestowing Assembly Seat upon Gangabai Harijan
During a spiritual congregation in Loya, Bhagwan Swaminarayan was imparting divine wisdom to the assembled devotees. Gangabai, an earnest female devotee hailing from the marginalized Dalit community of Chuda village, arrived for darshan. Bound by centuries of prevailing caste prejudices, she hesitated at the perimeter, afraid that touching upper-caste women would cause ceremonial pollution.
Observing her from afar, compassionate Shreehari called out warmly: “Gangabai! Why stand so far away? Come forward and be seated within the assembly!” Gangabai submitted humbly: “O Maharaj! If I brush against upper-caste women, they will be contaminated and I shall incur sin.” Shreeji Maharaj turned toward the women’s section: “Sisters! Make space right in your midst for our devout satsangi Gangabai to sit!”
Sensing reluctance and suppressed murmurs among the orthodox women, Shreehari addressed the gathering with unyielding moral conviction: “Assembly! Judge a human being by their righteous deeds and character, never by their accidental birth! If a person born in a Brahmin household consumes meat, drinks alcohol, and indulges in misconduct, scriptures deem him degraded. Conversely, one born in a humble lineage who sincerely worships God and lives virtuously is supreme and sacred!
As Lord Krishna declares in the Bhagavad Gita (18.41), the four divisions of society were constituted purely on the foundation of inner qualities (gunas) and karmic conduct, never by mere biological descent. In her previous life, Gangabai was born into an affluent Nagar Brahmin family, but intoxicated by pride, she despised downtrodden souls; consequently, she took birth in a Dalit household. Yet, by virtue of her past spiritual merits, she has found Satsang and practices exemplary devotion. Never harbor caste arrogance against any living soul!”
Enlightened by this profound discourse, the women gladly welcomed Gangabai into their center. Thus, over two centuries ago, Shreehari pioneered a monumental revolution for social equality.