કચ્છ દેશમાં સત્સંગના બીજ સદગુરુ આત્માનંદ સ્વામી અને ગુરુદેવ રામાનંદ સ્વામીએ વાવ્યા પછી તેનું પાલન-પોષણ સર્વેશ્વર શ્રીહરિ, સદગુરુ મુકતાનંદ સ્વામી, બ્રહ્માનંદ સ્વામી વગેરે સહુંએ કર્યું અને કચ્છની ધરાના એ સત્સંગ રૂપી બાગની સુવાસ ચોમેર પ્રસરી ગઈ.
Gujarati
સદાબા (કેરા) અને રત્ના ભગતનો પ્રસંગ
કચ્છ દેશમાં સત્સંગના બીજ સદગુરુ આત્માનંદ સ્વામી અને ગુરુદેવ રામાનંદ સ્વામીએ વાવ્યા પછી તેનું પાલન-પોષણ સર્વેશ્વર શ્રીહરિ, સદગુરુ મુકતાનંદ સ્વામી, બ્રહ્માનંદ સ્વામી વગેરે સહુંએ કર્યું અને કચ્છની ધરાના એ સત્સંગ રૂપી બાગની સુવાસ ચોમેર પ્રસરી ગઈ. ગામેગામ લોકજીવન સત્સંગના રંગે રંગાઈ ગયું અને તેની ખુમારી વધતી હતી.
તે સમયે કેરા ગામના દરબાર રાયબજીના ધર્મપત્ની સદાબા પણ એક પરમ એકાંતિક ભગવદ ભકત બન્યા હતા. તેમના ભક્તિભાવથી શ્રીહરિ અને સંતો અનેકવાર કેરા પધારેલા. સદાબા રાજ પરિવારના હોવા છતાં સત્સંગનો પક્ષરાખીને નિયમધર્મનું યથાર્થ પાલન કરતા તથા ભગવાન અને ભગવાનના ભક્તોનો પક્ષ રાખતા. તેથી શ્રીહરિની કૃપાદૃષ્ટિથી તેઓ સમાધિની સ્થિતિએ પહોંચેલા.
એક વાર બળદિયા ગામના રત્ના ભગતને સત્સંગ છોડાવવા માટે તેમના જ કુટુંબીઓએ ખૂબ જ દુઃખ આપવા માંડયું, છતાં તેઓ ભક્તકવિ નરસિંહ મહેતાની જેમ શ્રીહરિનાં સ્મરણમાં મગ્ન રહ્યા. સત્સંગના દ્વેષીઓએ રાજમાં પણ ફરિયાદ કરીને ભગતને કઠોર દંડ કરાવ્યો, તો પણ શાંતિ ન વળી. અંતે નિર્માની અને પ્રેમી ભક્તનું દુઃખ સાંભળી સદાબાએ ભગતને કેરાગઢ બોલાવી કહ્યું કે ‘ભગત ! શ્રીજી મહારાજે આજ્ઞા કરી છે કે… જે ઠેકાણે પોતે રહેતા હોઈએ તે ઠેકાણે કોઈક કઠણ-ભૂંડો કાળ આવે અથવા શત્રુ કે રાજાનો ઉપદ્રવ હોય અને સર્વ પ્રકારે પોતાની લાજ જતી હોય કે ધનનો નાશ થતો હોય કે પોતાના પ્રાણનો નાશ થતો હોય અને જો તે ગામ પોતાના મૂળ ગામ-ગરાસનું હોય તો પણ અમારા વિવેકી ગૃહસ્થ સત્સંગીઓએ તેનો તત્કાળ ત્યાગ કરીને બીજા દેશ પ્રત્યે જઈને સુખેથી રહેવું.’’ તે સુણીને રત્નાભગત કહે કે ‘સદાબા ! તમે કહો છો એ વાત ખરી છે. પણ ! મને કોણ આશરો આપે ?’’ એ સુણીને સદાબાં કહે “રત્નાભગત, તમે અહીં કેરા કામે આવીને રહો. અમે તમને બધી સગવડ આપીશું’’, સદાબાએ આમ એમને વચન આપ્યું. એ સદબોધ અને સાંત્વનાથી રત્ના ભગત કેરા રહેવા ગયા. સદાબાએ રત્ના ભગતને રહેવા માટે ઘર, જમીન અને તમામ સગવડતા કરી આપી. પોતે રાજ પરિવારના હોવા છતાં સદાબા સાત્ત્વિક અને સાદું જીવન જીવતા. ગામમાં કોઈ પણ ગરીબ કે સત્સંગી બહેનોને સત્સંગ નો છડેચોક પક્ષ રાખીને જોઈતી મદદ તેઓ હરહમેશ કરતા.
પોતે મુમુક્ષુઓને ધર્મ-નિયમ ને શ્રીજીમહારાજનો મહિમા સમજાવી સદાચારના માર્ગે વાળતા. જીવનભર પોતે પોતાનો અલાયદો ઓરડો રાખી તેમાં સતત ધ્યાન, ભજન ને સત્સંગ કર્યા કરતા.
સદાબા વૃદ્ધ થયા ત્યારે તેને અંધાપો આવ્યો, છતાં દૈહિક ક્રિયા પોતાની જાતે જ કરતા અને પૂજાપાઠ ને ધર્મ ધ્યાન નિત્ય નિયમ પ્રમાણે શ્રદ્ધાથી કરતા.
પોતાના જીવનની અંતિમ અવસ્થાએ ઉપશમ સ્થિતિ થતા એકત્રીસ દિવસ સુધી નેત્રો બંધ કરી અંતર્મુખી વૃત્તિ કરી શયનમાં રહેલા અને બત્રીસમા દિવસે જાગૃત અવસ્થામાં આવી પરિવારના સભ્યો તથા સત્સંગી બહેનોને બોલાવીને કહ્યું, ‘લ્યો ! હવે સૌને જય સ્વામિનારાયણ… તમારો જોગ ઘણા દિ’ કર્યો. હવે અમે આ દેહ મેલીને અક્ષરધામમાં જવાનો નિર્ણય કર્યો છે. તમે સૌ મારી પાસે રહી મહારાજની ધૂન કરો.’’ સૌએ साथे મળી સ્વામિનારાયણ… સ્વામિનારાયણ… ધૂન માંડી. થોડીવારે વિશ્રામ લેતા સદાબા બોલ્યા, ‘‘હવે ધરતી પર ગાયનું છાણ લીંપાવી પૃથ્વી પવિત્ર કરો અને મને સ્નાન કરાવી પૃથ્વી પર બેસાડો.’’ તેમના કહ્યા પ્રમાણે સઘળી વ્યવસ્થા થઈ. પછી ભોંય બેઠક લેતા સદાબાએ કહ્યું, ‘હવે ધૂન રાખો અને સૌ સાંભળો, અત્યારે બધા જ શ્રદ્ધાથી ધૂન કરો.’’ ફરી ધૂન શરૂ થઈ. ત્યાં જ સદાબાનો ચહેરો પ્રસન્નતાથી ખીલી ઊઠયો અને બોલ્યા, ‘જુવો ! જુવો ! શ્રીજી મહારાજ અને લાડુબા, લાધીબાઈ, ઝમકુંબાં વગેરે અનેક મુક્તો અમને તેડવા આવ્યા છે ! તમે સૌ જાગૃત રહી જીવનમાં ભગવાન ભજી લેજો. સૌ સંપીને રહેજો. આટલી મારી સર્વ સત્સંગી બહેનોને ખાસ ભલામણ છે.’’ આટલું કહી સદાબા દિવ્યદેહે અક્ષરધામમાં સિધાવ્યા.
- નારીરત્નો માંથી…
🙇🏻♂️🙏
Hindi
सदाबा (केरा) और रत्ना भगत का प्रसंग
कच्छ देश में सत्संग के पावन बीज सद्गुरु आत्मानंद स्वामी और गुरुदेव रामानंद स्वामी द्वारा बोए जाने के उपरांत, उसका संवर्धन व पोषण सर्वेश्वर श्रीहरि, सद्गुरु मुक्तानंद स्वामी, ब्रह्मानंद स्वामी आदि संतों ने किया; जिससे कच्छ की धरा पर सत्संग रूपी उपवन की सुवास चारों ओर फैल गई। गाँव-गाँव में जन-जीवन सत्संग के रंग में रंग गया और भक्तों की आध्यात्मिक निष्ठा में अपार वृद्धि हुई।
उस समय केरा गाँव के दरबार रायबजी की धर्मपत्नी सदाबा भी एक परम एकांतिक भगवद्भक्त थीं। उनके अनन्य भक्तिभाव के कारण श्रीहरि और संतगण अनेक बार केरा पधारे थे। राज-परिवार से संबंधित होने के बावजूद सदाबा सत्संग का पूर्ण पक्ष रखकर नियम-धर्म का यथार्थ पालन करती थीं तथा भगवान और उनके भक्तों का सदैव पक्ष लेती थीं। श्रीहरि की विशेष कृपा-दृष्टि से वे उच्च आध्यात्मिक समाधि की अवस्था को प्राप्त हुई थीं।
एक समय बळदिया गाँव के रत्ना भगत को सत्संग छुड़ाने के लिए उनके अपने ही कुटुंबियों ने अत्यधिक कष्ट देना प्रारंभ किया। फिर भी वे भक्तकवि नरसिंह मेहता की भाँति निर्भय रहकर निरंतर श्रीहरि के स्मरण में लीन रहे। सत्संग-विरोधी लोगों ने राज्य-दरबार में झूठी शिकायत कर भगत पर कठोर आर्थिक दंड भी करवा दिया, फिर भी उनका उपद्रव शांत नहीं हुआ। अंततः उस निष्पाप और प्रेमी भक्त का दुःख सुनकर सदाबा ने उन्हें केरा के गढ़ में बुलवाया और कहा, “भगत! श्रीजी महाराज की स्पष्ट आज्ञा है कि—जिस स्थान पर हम रहते हों, वहाँ यदि कोई भीषण संकट या अकाल आ पड़े, अथवा शत्रु या राजा का उपद्रव हो, जिससे मान-प्रतिष्ठा, धन या प्राणों की हानि होने की संभावना हो, तो भले ही वह अपना पैतृक गाँव या जागीर क्यों न हो, हमारे विवेकशील गृहस्थ सत्संगियों को तत्काल उस स्थान का त्याग कर किसी अन्य सुरक्षित देश में जाकर सुखपूर्वक रहना चाहिए।”
यह सुनकर रत्ना भगत ने कहा, “सदाबा! आपकी बात सर्वथा सत्य है; परंतु मुझे आश्रय कौन देगा?” तब सदाबा ने उदारतापूर्वक वचन दिया, “रत्ना भगत! आप यहाँ केरा गाँव में आकर रहिए। हम आपको हर प्रकार की सुविधा उपलब्ध कराएँगे।” इस सद्बोध और सांत्वना से आश्वस्त होकर रत्ना भगत केरा रहने आ गए। सदाबा ने उन्हें रहने के लिए घर, कृषि हेतु भूमि और समस्त आवश्यक साधन उपलब्ध कराए। राज-परिवार की महारानी होते हुए भी सदाबा सात्त्विक और अत्यंत सादा जीवन व्यतीत करती थीं। गाँव में किसी भी निर्धन अथवा सत्संगी बहनों की वे खुलकर सहायता करती थीं। वे मुमुक्षुओं को धर्म-नियम और श्रीजी महाराज की महिमा समझाकर सदाचार के मार्ग पर अग्रसर करती थीं। उन्होंने अपने निवास में एक पृथक कक्ष रखा था, जहाँ वे निरंतर ध्यान, भजन और सत्संग में लीन रहती थीं।
वृद्धावस्था में सदाबा की आँखों की ज्योति चली गई, फिर भी वे अपनी नित्य क्रियाएँ स्वयं करती थीं और पूजा-पाठ तथा धर्म-ध्यान नित्य नियमपूर्वक पूर्ण श्रद्धा से करती थीं।
अपने जीवन के अंतिम पड़ाव में परम उपशम (अंतर्मुखी) स्थिति को प्राप्त होकर वे इकतीस दिनों तक नेत्र बंद कर निरंतर अंतर्मुखी ध्यान में लीन रहीं। बत्तीसवें दिन वे बाह्य जाग्रत अवस्था में आईं और अपने परिजनों तथा सत्संगी बहनों को बुलाकर कहा, “लीजिए! अब सबको जय स्वामिनारायण… आपका संग बहुत दिनों तक रहा। अब हमने इस नश्वर देह को त्यागकर अक्षरधाम जाने का निर्णय कर लिया है। आप सब मेरे समीप बैठकर महाराज के नाम की धुन कीजिए।”
सभी ने मिलकर एक स्वर में ‘स्वामिनारायण… स्वामिनारायण…’ की पावन धुन प्रारंभ की। कुछ क्षण विश्राम लेकर सदाबा ने कहा, “अब भूमि पर गोमय (गाय के गोबर) का लेपन करवाकर पृथ्वी को पवित्र कीजिए, और मुझे स्नान कराकर भूमि पर बैठाइए।” उनके वचनानुसार संपूर्ण व्यवस्था की गई। तत्पश्चात भूमि पर विराजमान होकर सदाबा ने कहा, “अब धुन जारी रखिए और सब ध्यानपूर्वक सुनिए; इस समय सभी एकाग्रचित्त होकर धुन कीजिए।” पुनः धुन गूँजने लगी।
उसी क्षण सदाबा का मुखमंडल अलौकिक तेज और प्रसन्नता से खिल उठा। वे भावविभोर होकर बोलीं, “देखिए! देखिए! साक्षात् श्रीजी महाराज, लाडुबा, लाधीबाई, जमकुबा आदि अनेक दिव्य मुक्त मुझे लेने पधारे हैं! आप सभी जीवन में सदा सावधान रहकर भगवान का भजन करते रहना और आपस में सदा स्नेह व एकता से रहना। मेरी समस्त सत्संगी बहनों से यही विशेष प्रार्थना है।”
इतना कहकर सदाबा ने अपनी नश्वर देह का त्याग किया और दिव्य स्वरूप धारण कर परमधाम अक्षरधाम में सिधार गईं।
- ‘नारीरत्नों’ में से…
🙏
English
Sadaba of Kera and Ratna Bhagat
After the sacred seeds of Satsang were sown in Kutch by Sadguru Atmanand Swami and Ramanand Swami, they were nurtured and flourished under the divine care of Sarveshwar Shri Hari, Sadguru Muktanand Swami, Brahmanand Swami, and other eminent sadhus. The fragrance of the garden of Satsang permeated every corner of Kutch, transforming the lives of villagers and deepening their spiritual devotion.
During that era, Sadaba, the consort of Darbar Rayabji of Kera village, blossomed into an exalted, single-minded (ekantik) devotee of God. Attracted by her pure devotion, Shri Hari and the sadhus graced Kera with their holy visits on numerous occasions. Despite belonging to the royal household, Sadaba strictly adhered to spiritual disciplines and codes of conduct, always taking the side of Satsang and championing the devotees of God. Through the benevolent grace of Shri Hari, she attained the elevated spiritual state of samadhi.
Once, in the village of Baldiya, relatives of a devout follower named Ratna Bhagat began harassing him relentlessly to compel him to abandon Satsang. Undeterred, like the saint-poet Narsinh Mehta, Ratna Bhagat remained deeply immersed in the remembrance of Shri Hari. His malicious detractors even lodged false complaints with the royal court, subjecting him to harsh financial penalties, yet their hostility showed no signs of abating. Hearing of the innocent devotee’s suffering, Sadaba summoned him to the fort of Kera and recalled Shriji Maharaj’s divine injunction: “If one resides in a place struck by severe calamity, hostility from enemies, or persecution from rulers that threatens one’s honor, wealth, or life, even if it is one’s ancestral estate, a wise devotee should immediately leave that place and settle peacefully in another region.”
Ratna Bhagat replied humbly, “Sadaba! What you say is undeniably true; but who will offer me refuge?” Sadaba generously pledged, “Ratna Bhagat, come and reside here in Kera. We shall provide you with every necessary facility.” Reassured by her wise counsel and comfort, Ratna Bhagat relocated to Kera. Sadaba provided him with a house, fertile agricultural land, and all necessary provisions. Despite her royal status, Sadaba lived an austere, sattvic life, always extending open-hearted support to impoverished villagers and devotee women. She guided spiritual aspirants onto the path of righteousness by imparting the glory of Shriji Maharaj and moral conduct. She maintained a dedicated personal chamber where she engaged in ceaseless meditation, worship, and spiritual discourses.
In her advanced age, Sadaba lost her eyesight, yet she continued to perform her daily activities independently and carried out her morning worship, prayers, and meditation with unwavering faith.
In the final phase of her earthly life, entering a profound state of spiritual withdrawal (upsham sthiti), she remained with her eyes closed in deep inward absorption for thirty-one days. On the thirty-second day, returning to external consciousness, she called her family members and devotee women and declared, “Jai Swaminarayan to all! We have shared each other’s company for a long time. Now I have resolved to cast off this mortal frame and depart for Akshardham. Please sit beside me and chant the holy name of Maharaj.”
All gathered began chanting the divine dhun of ‘Swaminarayan… Swaminarayan…’. After resting briefly, Sadaba said, “Now sanctify the earth by plastering it with fresh cow dung, bathe me, and seat me upon the ground.” Everything was arranged precisely as she directed. Sitting upon the sanctified earth, Sadaba said, “Continue the dhun and listen attentively; let everyone chant with single-minded devotion.” The chanting resumed with deep fervor.
Instantly, Sadaba’s countenance radiated with divine splendor and ecstasy. She exclaimed, “Behold! Behold! Shriji Maharaj Himself, along with Laduba, Ladhibai, Jhamkuba, and countless divine muktas, have arrived to welcome me! Remain ever vigilant in worshipping God throughout your lives and live in mutual harmony and unity. This is my foremost wish for all my devotee sisters.”
Uttering these parting words, Sadaba assumed a radiant, celestial form and ascended to the eternal abode of Akshardham.
- From ‘Nari Ratno’…
🙏