મહાભારતના ઇતિહાસમાં દેવયાનીનું નામ પ્રસિદ્ધ છે. અસુર ગુરુ શુક્રાચાર્યના એ તેજસ્વી પુત્રી હતાં. અનેક યુગોથી મુક્તિની ઝંખના સેવતાં આ આત્માએ ગોહિલવાડના છેવાડાના છાપરી ગામમાં જન્મ લીધો.
Gujarati
જાનબાઈ (દેવયાની) અને શ્રીજી મહારાજ
મહાભારતના ઇતિહાસમાં દેવયાનીનું નામ પ્રસિદ્ધ છે. અસુર ગુરુ શુક્રાચાર્યના એ તેજસ્વી પુત્રી હતાં. અનેક યુગોથી મુક્તિની ઝંખના સેવતાં આ આત્માએ ગોહિલવાડના છેવાડાના છાપરી ગામમાં જન્મ લીધો. પિતાનું નામ રાવત ચૈતરો અને માતાનું નામ કામળબાઈ. તેમને ત્યાં દીકરીરૂપે અવતરેલાં આ મોક્ષભાગી આત્માનું નામ પાડયું જાનબાઈ. રાવત ચૈતરાનું કુટુંબ સંતોના વિચરણના લીધે સત્સંગના રંગે રંગાયેલું હતું. રાવત ચૈતરો અવારનવાર ગઢપુર જઈ મહારાજનાં દર્શન કરતા, સેવા-પૂજા કરતા અને સંતોનો સમાગમ કરતા.
એક વખત નાનકડા દીકરી જાનબાઈને પણ દર્શને સાથે તેડી ગયા. સૌ સાથે જાનબાઈએ મહારાજને પ્રણામ કર્યાં. થોડીવાર તો મહારાજ આ દીકરી સામે જોઈ જ રહ્યા. થોડીવાર પછી બોલ્યા, ‘અરે ! આ તો દેવયાની ! શુક્રાચાર્યની તેજસ્વી દીકરી. હજારો વર્ષોથી અમને મળવા ઝંખે છે ! આજે મિલન થયું !’ શ્રીજીમહારાજનાં અમૃતસમાં વેણ જાનબાઈના અંતરમાં આરપાર ઊતરી ગયાં. ભાવ-ભક્તિના ભલકાથી ભીતર ભેદાઈ ગયું. જાનબાઈને પોતાના પૂર્વજન્મની સ્મૃતિ થઈ આવી. રોમે રોમ આનંદથી નાચી ઊઠયાં. મહારાજના પાવન સ્પર્શે જાનબાઈનું અંતર નિર્વાસનિક બની ગયું.
જાનબાઈ પાછા તો ઘેર આવ્યાં પણ અખંડ ભજન કરવા લાગ્યા. જાનબાઈ થોડા વધારે મોટાં થયાં એટલે માતા-પિતા દીકરી માટે મૂરતિયો ગોતવા લાગ્યા. જાનબાઈને ખબર પડી એટલે એમણે માને કહ્યું, ‘મા ! મારા માટે મૂરતિયો ગોતવાની માથાકૂટ કરતા નહિ. મારે સંસારી નહિ, પણ સાંખ્યયોગી બનવું છે.’ મા-બાપે પરણવાનો ખૂબ આગ્રહ કર્યો, પણ જાનબાઈ એકના બે ન થયાં. આખરે મા-બાપ દીકરીની ભક્તિ કરવાની તીવ્ર તાલાવેલી જોઈ રાજી થયાં અને કહ્યું, ‘ભલે દીકરી, જેવી તારી મરજી. અમારો મા-બાપનો જીવ, તને સંસારમાં જોડવા માગે, પણ તું ભગવાન ભજતી હોય તો અમે તને કુરાજી નહિ કરીએ. તારા જેવી દીકરી તો અમારી એકોતેર પેઢીને તારે.’ મા-બાપે છતે સંસારે સાંખ્યયોગી બનવાનો માર્ગ મોકળો કરી આપ્યો. એક દિવસ જાનબાઈએ કહ્યું, ‘મા, મારે શ્રીજીમહારાજની આરાધના કરવા અલગ ઓરડી જોઈએ. આ બધાની સાથે રહેવામાં તો મને ભજન-સ્મરણ ને ધ્યાનમાં વિક્ષેપ રહ્યા કરે છે.’ માત-પિતાએ દીકરીને એક જૂદી ઓરડી કાઢી આપી. જાનબાઈ તેમાં રહી મહારાજનું અખંડ ભજન કરવા લાગ્યા. આખી રાત્રિ એક આસને બેસી મહારાજનું અખંડ ધ્યાન કરે. આસન જીતવા ગોઠણ ઉપર ઘંટલાનું પડ મૂકે. ઊંઘ અને આળસ જીતવા ઉપરના વળા સાથે દોરડું બાંધી દોરડાને છેડે ચોટલો બાંધે, અલ્પ આહાર કરી શરીરનું દમન કરે. આ રીતે દેવયાનીએ મક્કમ અને પ્રભુપ્રસન્નતા માટે આકરી સાધના શરૂ કરી.
એક વખત મા કામળબાઈ ગઢપુર જઈ રહ્યા હતાં. એણે દીકરીને સાથે આવવા આગ્રહ કર્યો પણ દીકરીએ ના પાડી એટલે માએ મીઠો ઠપકો દીધો, ‘ગાંડી, આમ તો આખો દિવસ મહારાજના નામનું સ્મરણ કરે છે, રાત્રેય એમનું ધ્યાન કરે છે અને દર્શને તો આવતી નથી.’ જાનબાઈ કહે, ‘મા, મહારાજને ગરજ હશે તો આવશે અહીં દર્શન દેવા, મારે નથી આવવું.’ આ શબ્દોમાં સહેજ પણ ગર્વની છાંટ ન હતી. આ તો પ્રેમહઠના શબ્દો હતા. કામળબાઈ ગઢપુર ગયા. મહારાજે પૂછયું ‘અમારા જાનબાઈ કેમ ન આવ્યા ?’ કામળબાઈ કહે ‘મહારાજ ! એ ગાંડી તો હઠ લઈને બેઠી છે. મને કહે મારે નથી આવવું. મહારાજને ગરજ હશે તો આવશે.’ આ સાંભળી મહારાજ મંદ મંદ હસ્યા અને બોલ્યા, ‘હા, જાનુ તો દેવયાની ખરીને ! શુક્રાચાર્યની દીકરી એટલે માનનો અંશ તો હોય જ ને !
સમય જતા જ્યારે ગઢપુરથી દાદાખાચરની જાન નીકળી છે, ખુદ મહારાજ વરનું વેલડું હાંકવા બેઠા છે. સાથે જાનૈયા તરીકે સંતો છે. વાજતે-ગાજતે જાન રવાના થઈ. શ્રીહરિ જાન લઈ ભટ્ટવદર પધાર્યા અને સાથોસાથ દિવ્યસ્વરૂપે ભક્તો સાથે છાપરી ગામે રાવત ચૈતરાના દરબારગઢમાં પધરામણી કરી.
પોતાના દરબારગઢમાં મહારાજને પધારેલા જોઈ રાવત ચૈતરો, જૂઠો ચૈતરો, કામળબાઈ બધા ભક્તો ભાવવિભોર બની ગયા. કામળબાઈએ હોંશે હોંશે ઢોલિયો ઢાળી દીધો. મહારાજ તે પર વિરાજમાન થયા. રાવતે અને કામળબાઈએ મહારાજના પગ ધોઈ ચરણામૃત પીધું. મહારાજે પૂછયું, ‘અમારી ભકત જાનબાઇ ક્યાં ?’ મહારાજ, એ તો એની ઓરડીમાંથી ક્યાં બહાર જ નીકળે છે. તમારું અખંડ ધ્યાન કર્યાં કરે છે.’ કામળબાઈ બોલ્યા. મહારાજે કહ્યું, ‘હવે તો અહીં આવશે કે હજુ અમારે વધુ ગરજુ થઈ એમની ઓરડીએ જવું પડશે ?’
હું હમણાં જ એને ખબર આપું છું.’ કહી કામળબાઈ દોડયા. જાનુબેટા, હવે તો ચાલ, ખુદ મહારાજ પધાર્યા છે.’ સાંભળતાં જ જાનબાઈ એકદમ ઊભાં થઈ ગયાં. દોડતાં મહારાજ પાસે આવી પ્રણામ કર્યાં. દર્શન કરતાં નેત્રોમાંથી દડ દડ આંસુડાંની ધારા વહેવા લાગી. ગદ્ગદ્ કંઠે બોલ્યાં, ‘કૃપાનાથ, આખરે આ સેવક ઉપર કરુણા કરી ખરી.’ મહારાજ હસીને બોલ્યાઃ ‘ગાંડી, તેં તો આમ હઠ કરીને અમને બહુ જ ગરજ કરાવી.’ ‘આખરે હું તો શુક્રાચાર્યની દીકરી ને ? શરીર બદલે પણ સ્વભાવ થોડો બદલે ? પ્રભુ.’ જાનબાઈ હસતાં હસતાં બોલ્યાં. મહારાજ કહે, ‘ના જાનબાઈ, તમારા સ્વભાવ તો અમારા ધ્યાનના પ્રતાપે ક્યારના ધોવાઈ ગયા.’
મહારાજ ! ક્ષમા કરજો, તમને નાહક હેરાન કર્યા. અહીં આવવાનો હઠાગ્રહ સેવ્યો. પણ મહારાજ, તમે અહીં ન પધારો તો આ ઘરબાર, દરબારગઢ, ગામ બધું પાવન કેમ થાય ?’ જાનબાઈ બોલ્યાં. ‘અમે તમારા ભાવને બરાબર જાણીએ છીએ જાનબાઈ અને એટલે તો અહીં આવ્યા છીએ. હવે અમારા આ સંબંધે કરીને તમારા ઘરમાં જે જન્મશે, અરે ! કોઈ મહેમાન થઈને અહીં આવશે, તે બધાનો ઉદ્ધાર થઈ જશે.’ મહારાજનાં આશીર્વચન સાંભળી આર્દ્ર અને દીનભાવે રડમસ અવાજે જાનબાઈ બોલ્યાં, ‘એ બધું તો ઠીક છે. આપના પ્રતાપથી એ સર્વેનો ઉદ્ધાર થઈ જશે, પણ હવે મને આમ કેટલાક દહાડા રખડાવવી છે ? કેટલાય યુગોથી ભટકું છું. હવે મારો આરોવારો ક્યારે આવશે ? અમે પામર જીવ તો સદાય તમારા અપરાધી. વાંકગુનો હોય તો માફ કરો પણ હવે દયા કરો."
જાનુ, હવે તમારે વધુ ભટકવું નહિ પડે. એક મહિના પછી અમે તમને તેડી જઈશું.’ મહારાજે કોલ દીધો.
પણ મહારાજ, હું એકલી નથી. અમે ત્રણ જણીયું છીએ.’ મહારાજે પૂછયું, ‘બીજી બે વળી કોણ છે ?’ જાનબાઈએ કહ્યું, ‘એક હું, બીજી મારી માસીની દીકરી અને ત્રીજી ચૂડેલ-વાણિયાની ઘરવાળી. અમારે ત્રણેયને એકીસાથે આપના ધામમાં આવવાની બોલી થઈ છે.’ તમારે એ ભૂતડીને પણ ભેગી અમારા ધામમાં તેડી જવી છે ?’ મહારાજ હસતાં હસતાં બોલ્યાં. મહારાજ, મેં એને તમારા મહિમાની ખૂબ વાતો કરી છે. સુપાત્ર જીવ છે. કરુણા કરો તો સારું.’
જેવી તમારી ઇચ્છા. મહિના પછી ત્રણેયને એક સાથે તેડવા આવીશ.’ મહારાજે હૈયાધારણ આપી. કુટુંબીજનો તો આ વાર્તાલાપ સાંભળી હબક થઈ ગયાં. રાવત ચૈતરે કહ્યું પણ ખરું, ‘ધન્ય છે દીકરી તને. તારા પુણ્યના પ્રતાપે તો અમારું ઘરબાર સર્વસ્વ પાવન થઈ ગયું.’ બરાબર એક માસ બાદ મહારાજ જાનબાઈને તેડવા આવ્યા. જાનબાઈએ અગાઉથી સૌને જાણ કરી. મહારાજ પધાર્યા છે અમે ત્રણેય વિમાનમાં બેસી મહારાજના ધામમાં જઈએ છીએ. પ્રગટ પુરુષોત્તમ નારાયણનો દૃઢ આશરો કરી ભજન કરજો. ‘લ્યો જય સ્વામિનારાયણ’. આકાશમાંથી અક્ષરમુક્તોએ પુષ્પવૃષ્ટિ કરી. જાનબાઈ માયિક શરીર છોડી દિવ્ય શરીર ધારણ કરી અક્ષરધામમાં સીધાવ્યાં.
- નારીરત્નોમાંથી…. 🙇🏻♂️💐
Hindi
जानबाई (देवयानी) और श्रीजी महाराज
महाभारत के इतिहास में देवयानी का नाम सुविख्यात है। वे असुर-गुरु शुक्राचार्य की तेजस्विनी पुत्री थीं। अनेक युगों से मोक्ष की अभिलाषा संजोए उस महान जीवात्मा ने गोहिलवाड़ के सीमावर्ती गाँव छापरी में जन्म लिया। पिता का नाम रावत चैतरो और माता का नाम कामळबाई था। उनके यहाँ पुत्री के रूप में अवतरित इस मोक्षभागी आत्मा का नाम ‘जानबाई’ रखा गया।
संतों के विचरण के कारण रावत चैतरो का परिवार सत्संग के रंग में रंगा हुआ था। रावत चैतरो प्रायः गढ़पुर जाकर महाराज के दर्शन करते, सेवा-पूजा करते और संतों का समागम करते थे।
एक बार वे अपनी नन्हीं पुत्री जानबाई को भी दर्शन हेतु साथ ले गए। सबके साथ जानबाई ने भी महाराज को प्रणाम किया। कुछ क्षण तो महाराज उस बालिका को अपलक निहारते रहे। फिर बोले, “अरे! यह तो देवयानी है! शुक्राचार्य की तेजस्विनी पुत्री। हजारों वर्षों से हमसे मिलने की प्रतीक्षा कर रही थी! आज हमारा मिलन हुआ!” श्रीजी महाराज के ये अमृतमय वचन जानबाई के अंतःकरण में गहराई तक उतर गए। भाव-भक्ति की दिव्य अनुभूति से उनका अंतर्मन जागृत हो गया और उन्हें अपने पूर्वजन्म की स्मृति हो आई। उनका रोम-रोम आनंद से झूम उठा और महाराज के पावन स्पर्श से उनका हृदय पूर्णतः निर्वासानिक (सांसारिक वासनाओं से मुक्त) हो गया।
जानबाई घर लौटीं, परंतु निरंतर प्रभु-भजन में लीन रहने लगीं। जब वे कुछ बड़ी हुईं, तो माता-पिता उनके लिए योग्य वर खोजने लगे। यह जानकर जानबाई ने माता से कहा, “माँ! मेरे लिए वर खोजने का कष्ट मत कीजिए। मुझे संसारी नहीं, अपितु सांख्ययोगी बनना है।” माता-पिता ने विवाह के लिए बहुत आग्रह किया, परंतु जानबाई अपने निश्चय पर अडिग रहीं। अंततः पुत्री की अनन्य भक्ति देखकर माता-पिता प्रसन्न हुए और बोले, “जैसी तुम्हारी इच्छा, बेटी! हम माता-पिता हैं, तुम्हें गृहस्थी में जोड़ना चाहते थे; परंतु जब तुम ईश्वर का भजन करना चाहती हो, तो हम तुम्हें निराश नहीं करेंगे। तुम्हारे जैसी सुपुत्री तो हमारे इकहत्तर कुलों का उद्धार करेगी।”
माता-पिता ने उन्हें घर में रहते हुए ही सांख्ययोगी बनने की अनुमति दे दी। एक दिन जानबाई ने कहा, “माँ! मुझे श्रीजी महाराज की आराधना के लिए एक अलग कक्ष चाहिए; सबके साथ रहने से मेरे भजन-स्मरण और ध्यान में विघ्न पड़ता है।” माता-पिता ने उन्हें एक पृथक कमरा दे दिया। जानबाई उसमें रहकर निरंतर श्रीहरि का ध्यान करने लगीं। वे पूरी रात एक आसन पर बैठकर महाराज का ध्यान करतीं। आसन सिद्ध करने के लिए घुटनों पर चक्की का भारी पाट रख लेतीं; नींद और आलस्य को जीतने के लिए छत की बल्ली से बँधी रस्सी से अपनी चोटी बाँध लेतीं, और अल्पाहार कर शरीर को तपातीं। इस प्रकार उन्होंने प्रभु-प्रसन्नता हेतु कठोर साधना प्रारंभ की।
एक बार माता कामळबाई गढ़पुर जा रही थीं। उन्होंने जानबाई से साथ चलने का आग्रह किया, परंतु पुत्री ने मना कर दिया। तब माँ ने मीठा उलाहना दिया, “पगली! दिन-रात तो महाराज के नाम का स्मरण करती है, रात में उनका ध्यान करती है, और दर्शन करने नहीं चलती?” जानबाई ने सहज भाव से कहा, “माँ! यदि महाराज को गरज (चाह) होगी तो वे स्वयं यहाँ दर्शन देने आएँगे; मैं नहीं जाऊँगी।” इन वचनों में किंचित् भी अहंकार नहीं था, यह तो अनन्य प्रेम का मान (प्रेम-हठ) था। कामळबाई गढ़पुर पहुँचीं। महाराज ने पूछा, “हमारी जानबाई क्यों नहीं आई?” कामळबाई ने कहा, “महाराज! वह पगली तो हठ पकड़कर बैठी है। कहती है कि महाराज को गरज होगी तो वे स्वयं आएँगे।” यह सुनकर महाराज मंद-मंद मुस्कुराए और बोले, “हाँ, जानू तो साक्षात् देवयानी है न! शुक्राचार्य की पुत्री है, तो थोड़ा स्वाभिमान तो स्वाभाविक ही है!”
कुछ समय पश्चात, जब गढ़पुर से दादा खाचर की बारात निकली, तब स्वयं श्रीजी महाराज वर का रथ हाँकने सारथी बने। साथ में संतों की विशाल मंडली थी। धूमधाम से बारात रवाना हुई। श्रीहरि बारात लेकर भट्टवदर पहुँचे और उसी समय अपने दिव्य रूप से भक्तों के साथ छापरी गाँव में रावत चैतरो के दरबारगढ़ में पधारे!
अपने आँगन में साक्षात् महाराज को पधारे देखकर रावत चैतरो, जूठा चैतरो और कामळबाई भावविभोर हो गए। कामळबाई ने तुरंत सुंदर ढोलिया बिछाया, जिस पर महाराज विराजमान हुए। रावत और कामळबाई ने महाराज के चरण पखारकर चरणामृत ग्रहण किया। महाराज ने पूछा, “हमारी भक्त जानबाई कहाँ है?” कामळबाई बोलीं, “महाराज! वह तो अपने कमरे से बाहर ही नहीं निकलती, निरंतर आपका ही ध्यान करती रहती है।” महाराज ने मुस्कुराकर कहा, “अब वह यहाँ आएगी या हमें और अधिक गरजवान होकर उसके कक्ष में जाना पड़ेगा?”
“मैं अभी उसे बुलाती हूँ,” कहकर कामळबाई दौड़ीं और बोलीं, “जानू बेटी! अब तो बाहर आओ, स्वयं महाराज पधारे हैं!” यह सुनते ही जानबाई दौड़ती हुई आईं और महाराज के चरणों में गिर पड़ीं। दर्शन करते ही उनके नेत्रों से अश्रुधारा बहने लगी। गद्गद कंठ से वे बोलीं, “हे कृपानाथ! अंततः आपने इस दासी पर करुणा कर ही दी।” महाराज ने हँसकर कहा, “पगली! तूने तो हठ करके हमें बहुत गरजवान बना दिया!” जानबाई ने हँसते हुए कहा, “आखिर मैं शुक्राचार्य की पुत्री हूँ न प्रभु! देह बदल सकती है, पर स्वभाव थोड़ी बदलता है?” महाराज बोले, “नहीं जानबाई! आपका स्वभाव तो हमारे ध्यान के प्रताप से बहुत पहले ही शुद्ध हो चुका है।”
जानबाई ने विनती की, “महाराज! क्षमा कीजिए, मैंने आपको व्यर्थ कष्ट दिया। यहाँ आने का हठ किया; परंतु महाराज, यदि आप यहाँ न पधारते तो यह घर-आँगन, दरबारगढ़ और पूरा गाँव कैसे पावन होता?” महाराज ने कहा, “जानबाई! हम आपके निष्कपट भाव को भली-भाँति जानते हैं, इसीलिए तो यहाँ आए हैं। अब हमारे इस संबंध से आपके कुल में जो भी जन्म लेगा, यहाँ तक कि कोई अतिथि बनकर भी आएगा, उन सबका कल्याण हो जाएगा।”
महाराज के ये आशीर्वचन सुनकर जानबाई कातर स्वर में बोलीं, “प्रभु! यह सब तो आपकी कृपा से होगा; परंतु अब मुझे इस संसार में कितने दिन भटकाना है? मैं युगों-युगों से भटक रही हूँ। मेरा उद्धार कब होगा? मुझ पामर जीव के अपराध क्षमा कीजिए और अब मुझ पर दया कीजिए।”
महाराज ने वचन दिया, “जानू! अब आपको अधिक नहीं भटकना पड़ेगा। ठीक एक महीने बाद हम आपको लेने आएँगे।”
तब जानबाई ने कहा, “परंतु महाराज! मैं अकेली नहीं हूँ; हम तीन सखियाँ हैं।” महाराज ने पूछा, “दूसरी दो कौन हैं?” जानबाई बोलीं, “एक मैं, दूसरी मेरी मौसेरी बहन, और तीसरी चुड़ैल बनी उस बनिया की पत्नी। हम तीनों ने एक साथ आपके परमधाम चलने का संकल्प किया है।” महाराज हँसकर बोले, “क्या उस प्रेतनी को भी हमारे धाम ले जाना चाहती हो?” जानबाई ने कहा, “महाराज! मैंने उसे आपकी असीम महिमा सुनाई है, वह सुपात्र जीव है; कृपा कर उसे भी तार दीजिए।” महाराज ने आश्वासन दिया, “जैसी आपकी इच्छा; एक महीने बाद हम तीनों को एक साथ लेने आएँगे।”
परिवारजन यह अलौकिक संवाद सुनकर स्तब्ध रह गए। ठीक एक माह पश्चात श्रीजी महाराज दिव्य विमान लेकर जानबाई को लेने पधारे। जानबाई ने पूर्व से ही सबको सूचित कर दिया था, “महाराज पधार चुके हैं; हम तीनों विमान में बैठकर महाराज के परमधाम जा रही हैं। आप सब प्रकट पुरुषोत्तम नारायण का दृढ़ आश्रय लेकर भजन करना। लीजिए, जय स्वामिनारायण!”
आकाश से देवों और अक्षतमुक्तों ने पुष्पवृष्टि की। जानबाई ने अपनी भौतिक देह त्यागकर दिव्य देह धारण की और श्रीहरि के साथ परमधाम अक्षरधाम में सिधार गईं।
- ‘नारीरत्नों’ में से…
🙏
English
Janbai (Devayani) and Shriji Maharaj
In the epic history of the Mahabharata, the name of Devayani is renowned. She was the brilliant daughter of the sage Shukracharya, the preceptor of the Asuras. Yearning for spiritual liberation across countless ages, that elevated soul took birth in the remote village of Chhapari in Gohilwad. Her father’s name was Ravat Chaitro and her mother was Kamalbai. Born as their daughter, this blessed soul was named Janbai.
Due to the continuous visits of holy sadhus, Ravat Chaitro’s household was deeply immersed in the colors of Satsang. Ravat Chaitro frequently traveled to Gadhpur to have darshan of Maharaj, offer devotional service, and engage in the fellowship of holy sadhus.
Once, he brought his young daughter Janbai along for darshan. Amidst all the devotees, Janbai bowed reverently before Maharaj. For a long moment, Maharaj gazed intently at the young girl. Then He proclaimed, “Behold! This is Devayani—the luminous daughter of Shukracharya! For thousands of years she has longed to meet Us! Today our reunion has taken place!” Shriji Maharaj’s nectarine words penetrated deep into Janbai’s soul. Pierced by the arrow of divine love and devotion, her inner spiritual consciousness awakened, revealing the memories of her past lives. Every fiber of her being thrilled with supreme joy, and by Maharaj’s sacred touch, her heart became entirely liberated from all worldly desires (nirvasanik).
Janbai returned home, but remained continuously absorbed in divine worship. As she grew older, her parents began searching for a suitable groom. Learning of this, Janbai pleaded with her mother, “Mother! Please do not trouble yourself searching for a groom. I do not wish to lead a worldly life; I wish to become a sankhyayogi (renunciant devotee).” Her parents urged her to marry, but Janbai remained steadfast. Witnessing their daughter’s intense yearning for God, the parents happily consented, saying, “As you wish, daughter. As parents, our instinct was to settle you in household life; but since you wish to devote your life to God, we shall not stand in your way. A virtuous daughter like you will liberate seventy-one generations of our lineage!”
Thus, her parents paved the way for her to practice the life of a renunciant while living at home. One day, Janbai requested, “Mother, I require a separate room to worship Shriji Maharaj; living amongst everyone causes distraction in my prayers and meditation.” Her parents gladly provided her an independent chamber. There, Janbai engaged in uninterrupted meditation on Maharaj. She sat in one posture through the entire night meditating on Shri Hari. To master her posture, she placed a heavy grinding stone atop her knees; to conquer sleep and lethargy, she tied her hair braid with a rope suspended from the ceiling beam, and severely curbed her physical senses by consuming minimal nourishment. In this manner, she embarked upon rigorous spiritual penance to please the Lord.
Once, her mother Kamalbai was preparing to visit Gadhpur and urged Janbai to accompany her. When Janbai declined, her mother gently chided her, “Foolish girl! Day and night you chant Maharaj’s name, you meditate on Him constantly, yet you refuse to come for His darshan?” Janbai replied with loving obstinacy (prem-hath), “Mother, if Maharaj has need of me, He will personally come here to grant darshan; I shall not go.” These words harbored no trace of arrogance; they were born of deep, unalloyed love. When Kamalbai arrived in Gadhpur, Maharaj inquired, “Why did Our Janbai not come?” Kamalbai replied, “Maharaj! That stubborn girl insisted on staying home, saying that if Maharaj needs her, He will come Himself.” Hearing this, Maharaj smiled gently and said, “Indeed, Janu is Devayani herself! Being Shukracharya’s daughter, some trace of pride is natural!”
Sometime later, when Dada Khachar’s wedding procession departed from Gadhpur, Shriji Maharaj Himself took the reins as the charioteer of the groom’s carriage, accompanied by an assembly of sadhus. Shri Hari arrived with the wedding party at Bhattavadar, and simultaneously manifested in His divine form in the courtyard of Ravat Chaitro in Chhapari village!
Beholding Maharaj standing in their courtyard, Ravat Chaitro, Jutho Chaitro, and Kamalbai were overwhelmed with ecstatic devotion. Kamalbai lovingly laid out a cot, upon which Maharaj sat. Ravat and Kamalbai washed Maharaj’s holy feet and sanctified themselves with charnamrit. Maharaj asked, “Where is Our devotee Janbai?” Kamalbai replied, “Maharaj, she never steps outside her room; she is continuously absorbed in meditating upon You.” Maharaj smiled and asked playfully, “Will she come out now, or must We become even more desperate and walk into her room?”
“I shall call her right away,” Kamalbai rushed and called out, “Janu, dear daughter! Come out at once, Maharaj Himself has arrived!” Hearing these words, Janbai rushed out and prostrated at Maharaj’s lotus feet. As she beheld His divine form, streams of tears flowed from her eyes. With a choked voice she said, “O Krupanath! At last You have shown boundless mercy upon this servant!” Maharaj laughed and said, “O foolish one! Through your persistent obstinacy, you made Us yearn for you so deeply!” Janbai replied with a smile, “After all, Lord, I am Shukracharya’s daughter; bodies change across births, but innate nature takes time to transform!” Maharaj replied, “No, Janbai! Your nature was purified long ago through the glory of meditating upon Us.”
Janbai prayed, “Maharaj, forgive me for troubling You unnecessarily with my stubbornness. But Lord, had You not graced us with Your presence, how could this home, this darbargadh, and this entire village be sanctified?” Maharaj responded, “Janbai, We know the purity of your heart, and that is why We have come. Because of this connection with Us, whoever takes birth in your family—even anyone who visits as a guest—all shall attain supreme liberation!”
Hearing Maharaj’s blessings, Janbai pleaded with tears in her eyes, “Lord, that is Your infinite grace; but how much longer must I wander in this mundane world? I have been wandering across countless epochs. When will my deliverance come? Forgive the shortcomings of this humble soul and grant me liberation now.”
Maharaj gave His divine promise: “Janu, you will wander no longer. Exactly one month from today, We shall come to take you to Akshardham.”
Janbai added, “Maharaj, I am not alone; we are three companions.” Maharaj inquired, “Who are the other two?” Janbai replied, “One is myself, the second is my cousin, and the third is the wife of the Vania who became an earthbound spirit (chudel). We three have pledged to enter Your divine abode together.” Maharaj chuckled, “Do you wish to bring that ghost to Our divine abode as well?” Janbai said, “Lord, I have enlightened her about Your supreme glory; she is a deserving soul. Please extend Your grace upon her.” Maharaj granted His assurance: “As you desire. After one month, We shall arrive to take all three of you together.”
Hearing this extraordinary dialogue, the entire family was awestruck. Exactly one month later, Shriji Maharaj arrived with a celestial chariot (viman) to take Janbai. Janbai had already informed everyone in advance: “Maharaj has arrived; we three are boarding the celestial chariot to proceed to Maharaj’s divine abode. All of you, take firm refuge in Pragat Purushottam Narayan and continue chanting His holy name. Jai Swaminarayan to all!”
Divine muktas showered fragrant flowers from the heavens. Shedding her mortal frame, Janbai assumed a radiant, divine body and departed with Shri Hari for the eternal abode of Akshardham.
- From ‘Nari Ratno’…
🙏