એકદિવસે શ્રીહરિ ગઢપુરમાં દાદાખાચર ના દરબારગઢમાં સભા ભરીને બેઠા હતા. સદગુરુ મુકતાનંદ સ્વામી આદિક મોટેરા સહુ સંતો-ભકતો સન્મુખ શ્રીહરિના મુખે અમૃતવાણીનું રસપાન કરી રહ્યા હતા.
Gujarati
રાઘવાનંદ સ્વામી અને વાણીનો વિવેક
એકદિવસે શ્રીહરિ ગઢપુરમાં દાદાખાચર ના દરબારગઢમાં સભા ભરીને બેઠા હતા. સદગુરુ મુકતાનંદ સ્વામી આદિક મોટેરા સહુ સંતો-ભકતો સન્મુખ શ્રીહરિના મુખે અમૃતવાણીનું રસપાન કરી રહ્યા હતા, એ વખતે શ્રીહરિ એ વિવેક સહિત વાણી બોલ્યા ઉપર બહું ભાર મુકીને ઉપદેશાત્મક વાત્ય કરતા કહ્યું કે “સ્વામી, વાણી બોલ્યા બોલ્યા માં બહુ ફેર છે, એક વાણીમાં અમૃત રહેલું છે અને એક વાણીમાં ઝેર રહેલું છે.” આ વખતે સદગુરુ રાઘવાનંદ સ્વામી ગામડાઓમા્ સત્સંગ વિચરણ કરીને આવ્યાને શ્રીહરિને દંડવત પ્રણામ કરીને બેઠા, શ્રીહરિએ એમને ખબર અંતર પુછ્યા ને પોતાની પાસે બેસાર્યા. શ્રીહરિ એ ફરીને વળી વાત કહેવા માંડી જે “એકવખતે અમે અને આ રાઘવાનંદ સ્વામી ને સુરાખાચર આદિ બીજા દશ-વીશ ઘોડેસ્વાર વગેરે સહુ એકહારે જાવા નીસર્યા, તે રસ્તામાં સોખડું કરીને એક ગામ આવ્યું, એ ટાણે તડકો ઘણો તે સહુ કોઇ તરસ્યા થયા હતા ને ઘોડાને પણ પાણી પાવું પડે એમ લાગ્યું, તે ગામને ગોંદરે એક વડલાના ઝાડને છાંયડે અમે સહું ઉભા રહ્યા. એ વખતે અમારા હારે દાદાખાચરનો હજૂરી ત્રિકમ નામે હતો, અમે એને ગામના ગોંદરે જે કૂવે ગામની બાઇયું પાણી સીંચીને પોતાની હેલ્યું ભરતી હતી એના પાહે પાણી લેવા હારું મોકલ્યો. તે ત્રિકમ ત્યાં કૂવે જઇને બાંયું પ્રત્યે બોલ્યો જે ‘એય મારા બાપની બાયડીયું, અમને પીવા સારું પાણી આપો..!’ આટલું સાંભળતા તો બાઇયું ગાળ્યું દેતી ખીજાઇયું ને પાણીની ગાગર લઇને ત્રિકમ ને મારવા દોડી, ને પાણી ન દીધું તે ત્રિકમ વીલે મોઢે અમે ઉભેલા ત્યાં પાછો આવ્યો. ત્યારે અમે રાઘવાનંદ સ્વામી ને મોકલ્યા તો એ ગયા ને ત્યાં જઇને બોલ્યા જે ‘હે માવડીયું, અમે સહું પંથે સંઘમાં ચાલતા તમારા ગામના પાદરે પહોંચ્યા છઇ, અમ હારે ભગવાન શ્રી સ્વામિનારાયણ તમારા ગામના પાદરે પધાર્યા છે, તમારા ગામના તો આજે બહુ મોટા ભાગ્ય છે કે ખુદ ભગવાન તમારા ગામમાં પધાર્યા છે, એમને બહું તરસ લાગી છે ને એમના ઘોડાઓ છે એ પણ પંથે ચાલતા તરસ્યા થયા છે, તો તમે અમને સીંચણને ઘડો આપો તો અમે કૂવેથી પાણી સીંચીને સહું તરસ છીપાવઇ, ઘોડાને પાણી પાઇએ. માવડીયું તમે તો દયાળું ને પરદુઃખભંજક છો.’ એમ રાઘવાનંદ સ્વામીની વાતો સાંભળીને સર્વે બાઇઓ બોલી જે ‘તમે આ એક ઘડો લઇ જાઓ ને એ પ્રભું ને અમારા વતિ પાણી પાજો ને પછી તમે પણ સર્વે પાણી પીજો, ને સૌને કહો કે ઘોડાઓ લઇને આહી આવે એટલે અમે સહું બે-બે ચાર-ચાર ઘડા સીંચીને ઘોડાઓને પાણી પાઇ દેશું.’ એમ કહીને પાણીનો ઘડો આપ્યો તે રાઘવાનંદ સ્વામી લઇને શ્રીહરિ પાસે આવ્યા ને શ્રીહરિને જળનો ધરાવ્યું અને સહુએ પણ પીધું ને ઠંડા થયા.
એ વખતે સહું ત્યાં બેઠા હતા ત્યારે અમે કહ્યું જે ‘સ્વામી તમે તરસ તો સર્વની મટાડી પણ સર્વને ભૂખ પણ લાગી છે.’ તે સમયે સુરોખાચર બોલ્યા કે ‘મહારાજ, રાઘવાનંદ સ્વામીએ તરસ તો મટાડી પણ જમવાનું ભોજન તો કાંય આકાશ માંથી પડશે કે સ્વામી એ પણ લાવીને આપણા સહું ની ભૂખ પણ મટાડે..!’ એ સુણીને ત્યારે રાઘવાનંદ સ્વામી બોલ્યા કે ‘હે મહારાજ, તમે સહું આંહી બેસો, હું આપના પ્રતાપથી લાડવાનું જમણ કરાવી લાવું.’ એમ કહીને એકાદ ગાંઉ છેટે ગરાસીયાનું ગામ હતું ત્યાં ચાલતા ગયા, એ વખતે ગામના ચોરે સહું ગલઢેરા ગરાસીયા નો ડાયરો ભરાઇ ને બેઠો હતો, રાઘવાનંદ સ્વામીએ ત્યાં જઇને માથે ઓઢીને મોટે-મોટેથી પોક મુકીને રોવા માંડ્યું. ત્યારે એ ગલઢેરા ગરાસિયાઓ એ પુછ્યું કે ‘હે રાજગર, તમે કાંણું રોતા છવ..!’ ત્યારે રાઘવાનંદ સ્વામી કહે કે “હું દુવારકા જાતો’તો એ ફેરે મારી માં મરી ગઇ તે બધાય ખડ-ખંભાળીયાના ગરાસીયાઓ, આમલીયાળા ના ગરાસીયાઓએ કોઇએ અધમણ, કોઇએ પનર શેર, કોઇ દશ શેર ઘઉના લોટના લાડવા કરાવીને મારી માં ના કારજ સારું ખાંધીયા (મરણના દાડાનું જમણ) કરાવ્યા, ને હવે દુવારકાથી દર્શન કરીને વળતા મને સમાચાર મળ્યા કે મારા બાપ પણ મરી ગયા, ને કાલ સવારે એના ખાંધિયા છેને કોઇ વાતનું ઠેકાણું છે નહી, તમે સહું તો ગામધણી મનુષ્ય છોવ તો તે મારા બાપના ખાંધિયા સારું યાચના કરવા આવ્યો છવ, હવે તમે જેમ કહો તેમ કરું.” આમ રાઘવાનંદ સ્વામીની વાત સુણીને સહું કોઇ વારાફરતી ઉઠયા ને પોતાને ઘેરથી કોઇ અધમણ ને કોઇ પાંચ-દશ કે પનર શેર એમ એમ કુલ ત્રણ મણ જેટલા પાકા સીધા લાવી ને કારજ સારું દીધા. ગામના ખેડુંને કહીને સ્વામી હારે વળાવવા મોકલ્યો.
સ્વામી ત્યાંથી તમામ પાકા સીધા ગાડામાં ભરીને શ્રીજીમહારાજ બેઠા હતા ત્યાં લાવ્યા, ગાડાવાળો પાકા સીધાનો સામાન ઉતારી ને પાછો વળ્યો ત્યારે રાઘવાનંદ સ્વામી બોલ્યા જે “લ્યો સુરાખાચર, આ જમવાનું આકાશ માંથી પડ્યું, હવે લાડવા બનાવી ને તમતમારે નિરાંતે જમો.” શ્રીહરિ આ જોઇને હસતા થકા સ્વામી ઉપર અતિ રાજી થયા. પછી સર્વ સંતે લાડુંની રસોઇ કરી. ત્યાં વડલાના ઝાડની નીચે સહું કોઇ સંતો-ભકતો સાથે જમ્યા.” એવી રીતે શ્રીહરિએ એ દિવસે સભામાં વાણીના ગુણ અને દોષ સંબંધી ઘણી વાર્તા કરી ને રાઘવાનંદ સ્વામી ઉપર અતિ રાજીપો વર્તાવ્યો.
- સદગુરુ શ્રી અદભૂતાનંદ સ્વામીની વાતોમાંથી…
🙇🏻♂️🙏
Hindi
राघवानंद स्वामी और वाणी का विवेक
एक दिन श्रीहरि गढ़पुर में दादा खाचर के दरबारगढ़ में सभा भर कर विराजमान थे। सद्गुरु मुक्तानंद स्वामी आदि वरिष्ठ संत एवं भक्तगण श्रीहरि के मुखारविंद से अमृतवाणी का रसपान कर रहे थे। उस समय श्रीहरि ने विवेकपूर्ण और मधुर वाणी के महत्व पर बल देते हुए उपदेशात्मक स्वर में कहा, “स्वामी! वाणी-वाणी में बहुत अंतर होता है; एक वाणी में अमृत भरा होता है और दूसरी वाणी में विष भरा होता है।”
उसी समय सद्गुरु राघवानंद स्वामी ग्रामीण क्षेत्रों में सत्संग-विचरण कर लौटे और श्रीहरि को दंडवत प्रणाम कर बैठ गए। श्रीहरि ने उनकी कुशलक्षेम पूछी और उन्हें अपने निकट बैठाया। फिर श्रीहरि ने पुनः प्रसंग सुनाते हुए कहा:
“एक बार हम, ये राघवानंद स्वामी, सुरा खाचर तथा अन्य दस-बीस घुड़सवार साथ मिलकर यात्रा पर निकले थे। मार्ग में सोखड़ा नामक एक गाँव आया। उस समय धूप बहुत तेज थी, सभी को अत्यंत प्यास लगी थी और घोड़ों को भी पानी पिलाना आवश्यक था। गाँव के सीमंत (पादरे) पर एक विशाल वटवृक्ष की छाया में हम सब रुके। उस समय हमारे साथ दादा खाचर का सेवक त्रिकम था। हमने उसे गाँव के कुएँ पर भेजा, जहाँ गाँव की स्त्रियाँ कुएँ से पानी खींचकर अपने घड़े भर रही थीं। त्रिकम ने वहाँ जाकर स्त्रियों से अशिष्टतापूर्वक कहा, ‘अरे मेरी सौतेली माताओं! हमें पीने के लिए पानी दो!’ यह सुनते ही स्त्रियाँ क्रोधित हो गईं, अपशब्द कहने लगीं और पानी की गागर लेकर त्रिकम को मारने दौड़ीं। उन्होंने पानी देने से स्पष्ट मना कर दिया, और त्रिकम उदास मुँह लेकर हमारे पास लौट आया।
तब हमने राघवानंद स्वामी को भेजा। वे वहाँ गए और अत्यंत विनम्रता से बोले, ‘हे माताओं! हम सब यात्री आपके गाँव के पादरे पहुँचे हैं। हमारे साथ भगवान श्री स्वामिनारायण आपके गाँव पधारे हैं। आपके गाँव का आज बहुत बड़ा सौभाग्य है कि स्वयं प्रभु यहाँ पधारे हैं! उन्हें बहुत प्यास लगी है और हमारे घोड़े भी लंबी यात्रा से प्यासे हैं। यदि आप हमें रस्सी और घड़ा दें, तो हम कुएँ से जल खींचकर अपनी प्यास बुझा लें और घोड़ों को भी पानी पिला दें। माताओं! आप तो दयालु और परोपकारी हैं।’
राघवानंद स्वामी के ऐसे मधुर और विवेकपूर्ण वचन सुनकर सभी स्त्रियाँ आदरपूर्वक बोलीं, ‘महाराज! आप यह घड़ा ले जाइए और हमारी ओर से उस प्रभु को जल पिलाइए, फिर आप सब भी पीजिए। और सभी से कहिए कि घोड़ों को यहीं ले आएँ, हम स्वयं दो-दो, चार-चार घड़े खींचकर सभी घोड़ों को पानी पिला देंगी।’ ऐसा कहकर उन्होंने जल का घड़ा दिया। राघवानंद स्वामी वह जल लेकर श्रीहरि के पास आए; श्रीहरि को जल अर्पण किया और सभी ने जल पीकर शीतलता का अनुभव किया।
उस समय जब सब वहाँ बैठे थे, तब हमने कहा, ‘स्वामी! आपने सबकी प्यास तो बुझा दी, परंतु सबको भूख भी लगी है।’
उस समय सुरा खाचर विनोद करते हुए बोले, ‘महाराज! राघवानंद स्वामी ने प्यास तो बुझा दी, परंतु भोजन क्या आकाश से टपकेगा कि स्वामी उसे भी लाकर हम सबकी भूख मिटा दें?!’
यह सुनकर राघवानंद स्वामी ने कहा, ‘हे महाराज! आप सब यहीं विराजिए; आपके प्रताप से मैं अभी गरमा-गरम लड्डुओं का भोजन करवाता हूँ।’ ऐसा कहकर वे लगभग एक कोस दूर स्थित गरासियाओं के गाँव की ओर पैदल चल पड़े। उस समय गाँव के चबूतरे (चौरे) पर गाँव के वृद्ध गरासियाओं की सभा बैठी थी। राघवानंद स्वामी ने वहाँ पहुँचकर सिर पर वस्त्र ढाँप लिया और जोर-जोर से विलाप करते हुए रोने लगे।
उन वृद्ध गरासियाओं ने पूछा, ‘हे राजगोर (ब्राह्मण)! आप क्यों रो रहे हैं?’
तब राघवानंद स्वामी ने कहा, ‘जब मैं द्वारका जा रहा था, तब मेरी माताजी का देहांत हो गया था। तब खड़-खंभाळिया और आमलियाळा के गरासिया भाइयों ने आधा-आधा मन, पंद्रह सेर, दस सेर गेहूँ का आटा देकर मेरी माताजी के श्राद्ध (कारज) के लिए लड्डुओं का भोजन करवाया था। अब द्वारका से दर्शन करके लौटते समय मुझे समाचार मिला कि मेरे पिताजी का भी देहांत हो गया है! कल सुबह उनका श्राद्ध-कर्म है और मेरे पास कोई प्रबंध नहीं है। आप सब गाँव के स्वामी और दयालु जन हैं, इसलिए मैं अपने पिता के श्राद्ध हेतु याचना करने आया हूँ। अब जैसा आप कहें वैसा करूँ।’
राघवानंद स्वामी की बात सुनकर सभी गरासिया बारी-बारी से उठे और अपने-अपने घरों से कोई आधा मन, कोई दस-पंद्रह सेर आटा, घी, गुड़ आदि ले आए। इस प्रकार लगभग तीन मन पक्की सामग्री (सीधा) एकत्रित कर स्वामी को दी, और गाँव के एक किसान की बैलगाड़ी में सारा सामान लदवाकर स्वामी के साथ भेजा।
स्वामी वह संपूर्ण भोजन सामग्री गाड़ी में भरकर वहाँ लाए जहाँ श्रीजी महाराज विराजमान थे। जब गाड़ीवान ने सारा सामान उतारा, तब राघवानंद स्वामी मुस्कुराते हुए बोले, ‘लीजिए सुरा खाचर! यह भोजन आकाश से उतर आया! अब आनंद से लड्डू बनाइए और तृप्त होकर आरोगिए!’
यह देखकर श्रीहरि मंद-मंद मुस्कुराए और स्वामी पर अत्यंत प्रसन्न हुए। तत्पश्चात सभी संतों ने मिलकर स्वादिष्ट लड्डुओं की रसोई बनाई और वटवृक्ष की सुखद छाँव में सभी संतों और भक्तों ने एक साथ प्रेमपूर्वक भोजन किया।”
इस प्रकार श्रीहरि ने उस दिन सभा में वाणी के गुण और दोष पर सुंदर उपदेश दिया तथा राघवानंद स्वामी पर असीम प्रसन्नता प्रकट की।
- सद्गुरु श्री अद्भूतानंद स्वामी की बातों में से…
🙏
English
Raghavanand Swami and the Discretion of Speech
One day, Shri Hari was gracing an assembly in the Darbargadh of Dada Khachar in Gadhpur. Senior sadhus, including Sadguru Muktanand Swami, and numerous devotees were drinking the divine nectar of Shri Hari’s discourse. Emphasizing the supreme importance of polite and thoughtful speech, Shri Hari said, “Swami! There is a vast difference in how words are spoken; one speech contains pure nectar, while another contains venom.”
Just then, Sadguru Raghavanand Swami arrived after completing a satsang tour of rural villages. He offered his prostrations (dandvat pranam) to Shri Hari and sat down. Shri Hari warmly inquired about his well-being, seated him close by, and resumed narrating an incident:
“Once, We, along with Raghavanand Swami, Sura Khachar, and ten to twenty horsemen, were traveling together. On the way, we arrived at a village called Sokhda. It was intensely hot, everyone was parched with thirst, and the horses also desperately needed water. We halted under the cool shade of a large banyan tree at the outskirts of the village. At that time, Dada Khachar’s attendant named Trikam was with us. We sent him to the village well where the local women were drawing water and filling their pots. Trikam went there and insolently shouted to the women, ‘Hey, my father’s wives (stepmothers)! Give us water to drink!’ Hearing this offensive remark, the women became furious, began hurling abuses, and rushed at Trikam with their brass pots to beat him. They refused to give a single drop of water, and Trikam returned to us crestfallen and empty-handed.
Then We sent Raghavanand Swami. He approached the well and spoke with immense gentleness and respect, ‘O mothers! We are weary travelers halting at the outskirts of your village. Along with us, Bhagwan Shree Swaminarayan Himself has graced your village! Great is the fortune of your village today that the Lord has arrived here! He is very thirsty, and our horses are also parched from the long journey. If you would kindly lend us a bucket and rope, we will draw water to quench our thirst and water the horses. Mothers, you are kind-hearted and relieve the misery of others.’
Hearing Raghavanand Swami’s sweet and courteous words, the women gladly replied, ‘Revered Swami, please take this pot of water and offer it to the Lord on our behalf, and then all of you may drink. Please ask the others to bring the horses here; we will gladly draw two to four pots each and water all the horses!’ Saying this, they offered a pot of fresh water. Raghavanand Swami brought it to Shri Hari; Shri Hari was offered the water, and everyone drank and felt thoroughly refreshed.
While sitting there, We remarked, ‘Swami, you quenched everyone’s thirst, but all of us are hungry as well.’
At that moment, Sura Khachar teased, ‘Maharaj, Raghavanand Swami quenched our thirst, but will food fall from the heavens for Swami to satisfy our hunger as well?!’
Hearing this, Raghavanand Swami humbly said, ‘O Maharaj, please rest here; by Your divine grace, I shall arrange a sumptuous feast of laddoos.’ Saying this, Swami walked on foot to a neighboring Garasiya village about two miles away. At the village square (choro), the elderly Garasiyas were seated in a gathering. Raghavanand Swami went there, covered his head with a cloth, and began weeping loudly.
The village elders inquired with concern, ‘O Rajgor (Brahmin)! Why are you weeping so bitterly?’
Raghavanand Swami lamented, ‘When I was traveling to Dwarka, my mother passed away. At that time, the generous Garasiyas of Khad-Khambhaliya and Amliyala donated flour, ghee, and jaggery to prepare laddoos for my mother’s memorial feast (khandhiya). Now, returning from Dwarka after darshan, I received word that my father has also passed away! Tomorrow morning is his memorial rite, and I have no provisions whatsoever. You are the masters of this village and generous souls, so I have come to plead for provisions for my father’s rites. I will abide by whatever you decide.’
Hearing Raghavanand Swami’s plea, the generous Garasiyas rose one by one and brought from their homes flour, ghee, and sugar—some half a maund, some ten to fifteen sers—totaling about three maunds of fine dry provisions. They arranged a farmer’s bullock cart and sent it alongside Swami.
Swami loaded all the provisions into the cart and brought it to the banyan tree where Shriji Maharaj was resting. When the cart was unloaded, Raghavanand Swami smiled and said, ‘Here, Sura Khachar! Food has indeed fallen from the heavens! Now prepare laddoos and feast to your heart’s content!’ Beholding this, Shri Hari laughed heartily and was immensely pleased with Swami. The sadhus then prepared a delicious meal of laddoos, and all the sadhus and devotees dined joyfully under the banyan tree.”
In this manner, Shri Hari expounded upon the merits and demerits of speech that day and showered boundless grace upon Raghavanand Swami.
- From the teachings of Sadguru Shri Adbhutanand Swami…
🙏