એકવખતે શ્રીહરિ અને આત્માનંદ સ્વામી વગેરે સહુ સંતો કચ્છ દેશ માં વિચરણ કરતા કરતા ગામ ધુંણઇ આવ્યા ને સર્વે સાધુને કાનજી સુતારની કોઢે ઉતારો આપ્યો.
Gujarati
આત્માનંદ સ્વામી અને કાઠિયાવાડી રોટલાનો પ્રસંગ
એકવખતે શ્રીહરિ અને આત્માનંદ સ્વામી વગેરે સહુ સંતો કચ્છ દેશ માં વિચરણ કરતા કરતા ગામ ધુંણઇ આવ્યા ને સર્વે સાધુને કાનજી સુતારની કોઢે ઉતારો આપ્યો. શ્રીજીમહારાજ સુતાર કાનજીને ઘેર ઉતર્યા. કાનજી સુતારે શ્રીજી તથા સંતોને જમવા સારું થાળ નું પુછ્યુ ત્યારે ગળ્યા ચોખા કરાવ્યા. સંધ્યાટાણું થતા સંતો ને કહ્યું જે, વાળુ કરવા ચાલો એટલે સહુ સંતો આવ્યા. ત્યારે બાઇઓએ કહ્યું જે, મહારાજ, સહુ સંતો ને જમવા સારું ઠામ મંગાવીએ ? ત્યારે મહારાજે કહ્યું જે, ઠામ તો અમારી પાસે છે. એમ કહેતા સંતોએ પંકિતમાં પોતાની બે ઝોળી પાથરી. તે ઝોળિયુંમાં ચોખા પીરસ્યા. એ વખતે આત્માનંદ સ્વામીએ કહ્યું જે, આટલું બધુ તો કોણ જમશે ? ત્યારે મહારાજે હસતા હસતા કહ્યું જે, સ્વામી, તમારે બોલવું નહિ. એમ કહીને સર્વે સાધુ ઝોળિયું ફરતા જમવા બેઠા. શ્રીહરિએ સર્વે ‘હરે કરો’ એમ કહેતા સર્વેએ જમવા માંડ્યું. આત્માનંદ સ્વામી થોડું જમીને રહી ગયા. ત્યારે શ્રીજીમહારાજે કહ્યું જે, રાખો. ને તાંસળિયું લાવો. તે સુણી કાનજી સુતાર અને હરિભક્તો ઘરમાંથી તાંસળિયું લાવ્યા. એમ સર્વ સંતોને એક એક દોથો ચોખાને માંહે દૂધની તાંસળિયું ભરી દીધી. પછી બોલ્યા જે, એટલું જમીને ઊઠો. સંતો શ્રીહરિની આજ્ઞાએ એટલું જમીને કોઢે જઇને સૂઇ રહ્યા. શ્રીજીમહારાજ પણ કાનજી સુતારને ઘેર પોઢી ગયા.
પરોઢ થતા સવારે ડુંગરજીભગત આવ્યા. ત્યારે મહારાજે કહ્યું જે, ચાલવા માંડો. અમે આવીએ છીએ. એ સમયે સંતો પણ ગામ બહાર કૂવા ઉપર નાહતા હતા. ત્યાં મહારાજ આવ્યા ને હસતાં હસતાં કહ્યું જે, કેમ આત્માનંદ સ્વામી ! કેવા જોગ સાધ્યા ? કે ભેંસ જોગ સાધ્યા ? એમ મહારાજ હાસ્યવિનોદ કરતા કરતા ત્યાંથી ગામ પુનડી આવ્યા, ને સાધુને કહ્યું જે, તમો સર્વે આહી હાટમાં બેસો, અમે આગળ જગ્યા સમી કરાવીએ. શ્રીજીમહારાજ હરિભકત સુતારને ઘેર ગયા ને ત્યાં ઓંસરીમાં આડી મોદ બંધાવી ને ઢોલિયો ઢળાવીને તે ઉપર મહારાજ બેઠા. પછી સર્વ સાધુને હાટ ઉપરથી બોલાવી તેડાવ્યા. તે સાધુ આવ્યા ને શ્રીહરિ સન્મુખ ઓસરીમાં બેઠા. ત્યારે એ સભામાં આત્માનંદ સ્વામીને ચિદ્રૂપાનંદ સ્વામીએ કહ્યું જે, સ્વામી, શ્રીમદ્ ભાગવતમાં કહ્યું છે જે, જીવ ગર્ભમાં પાંચ મહિને આવે છે તે કેમ સમજવું ? ત્યાર પછી તે બે સંતો મહારાજ પાસે મોદ પાથરી હતી તે ઉપર આસન કરીને બેઠા. શ્રીહરિએ ચિદ્રુપાનંદ સ્વામીનો પ્રશ્ન વિગતે સમજાવ્યો. એ વખતે બાઇઓએ આવીને ફળીમાં ઉભા થકા મહારાજને કહ્યું જે, રસોઇની આજ્ઞા કરો તો રસોઇ કરીએ. ત્યારે મહારાજે કહ્યું જે, રાત્રે મોડા જમ્યા છીએ તે કોઇને ભૂખ નથી. ત્યારે બાઇઓ બોલ્યાં જે, રાત્રે જમ્યા છો ને કહો છો જે ભૂખ નથી, એમ કેમ હોય ? ત્યારે શ્રીહરિ કહે જે, અમે ગળ્યું ચીકણું જમતા નથી. તે બાજરાના રોટલા કરો અને મગની દાળ કરો તો જમીયે. ત્યારે બાઇઓએ કહ્યું જે, બહું સારું મહારાજ. એમ કહીને પછી રોટલા ને મગની દાળ કરી. રસોઇ તૈયાર થતા શ્રીજીમહારાજ તથા સર્વ સાધુ જમવા બોલાવ્યા એટલે આત્માનંદ સ્વામીને મહારાજે કહ્યું જે, “તમો સહુને સત્સંગની વાતું કરો ને અમે જમી આવીએ”. એમ કહીને શ્રીજીમહારાજ જમીને પરત સ્વામી પાસે આવ્યા.
ત્યારે આત્માનંદ સ્વામીને કહ્યું જે, તમે જમી આવો. પછી તે જમવા ગયા. અને મહારાજ જમીને ઊઠ્યા હતા તે વાસણમાં દાળ અને થાળીમાં અર્ધો રોટલો હતો તે પ્રસાદી સ્વામી જમ્યા. પછી સૌ આવીને બેઠા. ત્યારે મહારાજે કહ્યું જે, આત્માનંદ સ્વામી ! કેમ, આ રોટલો કાઠિયાવાડી ખરો કે નહિં ? ત્યારે તેમણે કહ્યું જે, હા મહારાજ, આ રોટલો કાઠિયાવાડી છે, પછી મહારાજે કહ્યું જે, સાધુ દીઠ એવા બે રોટલા જોઇએ. ને દાળ તથા ચાંપુ ચોખા હોય તે ગણવા નહિ. એક વખત જમવું. ને સવારમાં જમ્યા હોય અથવા માર્ગે ચાલ્યા હોય, કે થોડું મળ્યું હોય, ત્યારે બીજી વખત જમવું, પણ મનની ભૂખે ન જમવું ને પ્રાણની ભૂખે જમવું, એવી રીતે સર્વ સાધુઓને એમના નિયમની ઘણી ઘણી વાત કરી. પછે શ્રીજીમહારાજ પોઢવા પધાર્યા.
- શ્રી પુરુષોત્તમલીલામૃતસુખસાગર અધ્યાય ૧૫માંથી…
🙇🏻♂️🙏
Hindi
आत्मानंद स्वामी और काठियावाड़ी रोटले का प्रसंग
एक समय श्रीहरि तथा आत्मानंद स्वामी आदि समस्त संत कच्छ देश में विचरण करते हुए धुंणई गाँव पधारे। वहाँ सभी संतों को कांजी सुथार के पशुगृह (ओसारे) में ठहराया गया और श्रीजी महाराज कांजी सुथार के घर में विराजे।
कांजी सुथार ने जब श्रीजी महाराज तथा संतों के भोजन (थाल) के विषय में पूछा, तब महाराज ने मीठे चावल बनाने की आज्ञा दी। संध्या समय संतों से कहा गया कि ‘संध्याकालीन भोजन (वालू) हेतु पधारें।’ सभी संत उपस्थित हुए। तब गृहस्थ माताओं-बहनों ने पूछा, “महाराज! सभी संतों के भोजन के लिए बर्तन मंगवाएँ?” महाराज ने कहा, “पात्र तो हमारे पास ही हैं।” ऐसा कहते हुए संतों ने पंगत में अपनी झोलियाँ (वस्त्र की झोली) बिछा दीं। उन झोलियों पर ही चावल परोसे गए। उस समय आत्मानंद स्वामी ने सहज ही कहा, “इतना सारा भोजन कौन कर पाएगा?” तब महाराज ने हँसते हुए कहा, “स्वामी! आपको नहीं बोलना चाहिए।” ऐसा कहकर सभी संत झोलियों के चारों ओर भोजन करने बैठे। श्रीहरि ने जब ‘हरे करो’ (भगवान का स्मरण कर भोजन प्रारंभ करने) की आज्ञा दी, तो सभी संतों ने भोजन करना आरंभ किया।
आत्मानंद स्वामी थोड़ा-सा ही भोजन करके रुक गए। यह देख श्रीजी महाराज ने कहा, “रुकिए, कांसे की तसले (तंसलियाँ) लाइए।” यह सुनकर कांजी सुथार और हरिभक्त घर के भीतर से बर्तन ले आए। महाराज ने सभी संतों को एक-एक अंजलि चावल और उसमें दूध के तसले भर-भरकर दिए और बोले, “इतना भोजन आरोग्यकर ही उठना।” संतों ने श्रीहरि की आज्ञा शिरोधार्य कर उतना भोजन किया और फिर अपने विश्राम-स्थान पर जाकर शयन किया। श्रीजी महाराज भी कांजी सुथार के घर पोढ़ गए।
प्रातःकाल होते ही डूंगरजी भगत आए। महाराज ने उनसे कहा, “आप आगे चलना प्रारंभ कीजिए, हम भी आते हैं।” उस समय सभी संत गाँव के बाहर कुएँ पर स्नान कर रहे थे। श्रीजी महाराज वहाँ पहुँचे और हँसते हुए विनोदपूर्वक बोले, “क्यों आत्मानंद स्वामी! रात कैसा योग साधा? या भैंस-योग साधा (दूध पीकर भारी नींद ली)?” इस प्रकार हँसी-विनोद करते हुए महाराज वहाँ से पुनडी गाँव पधारे। महाराज ने संतों से कहा, “आप सब यहाँ हाट (दुकान के चबूतरे) पर विराजें, हम आगे जाकर व्यवस्था करवाते हैं।” श्रीजी महाराज सुथार हरिभक्त के घर गए और बरामदे में परदा बँधवाकर ढोलिया (खाट) बिछवाया और उस पर विराजमान हुए। तत्पश्चात सभी संतों को हाट से बुलवा लिया। सभी संत आकर श्रीहरि के सम्मुख बरामदे में बैठ गए।
उस सभा में चिद्रूपानंद स्वामी ने आत्मानंद स्वामी से पूछा, “स्वामी! श्रीमद्भागवत में कहा गया है कि जीव गर्भ में पाँचवें महीने प्रवेश करता है, इसे किस प्रकार समझना चाहिए?” इसके बाद दोनों संत महाराज के निकट बिछी दरी पर आकर बैठ गए। श्रीहरि ने चिद्रूपानंद स्वामी की शंका का विस्तारपूर्वक समाधान किया।
उसी समय घर की बहनों ने आँगन में आकर प्रार्थना की, “महाराज! आज्ञा दें तो भोजन तैयार करें।” तब महाराज ने कहा, “रात को देर से भोजन किया था, इसलिए किसी को भूख नहीं है।” तब बहनों ने कहा, “रात को भोजन किया था इसलिए भूख नहीं है, ऐसा कैसे हो सकता है?” तब श्रीहरि बोले, “हम अधिक मीठा व गरिष्ठ भोजन नहीं करते। यदि आप बाजरे का रोटला और मूँग की दाल बनाएँ तो हम आरोग्येंगे।” बहनों ने कहा, “बहुत अच्छा, महाराज।” उन्होंने तुरंत बाजरे के रोटले और मूँग की दाल तैयार की। भोजन तैयार होने पर जब श्रीजी महाराज और संतों को बुलाया गया, तब महाराज ने आत्मानंद स्वामी से कहा, “आप सभी को सत्संग की बातें सुनाइए, तब तक हम भोजन कर आते हैं।” ऐसा कहकर श्रीजी महाराज भोजन कर पुनः स्वामी के पास लौट आए।
फिर महाराज ने आत्मानंद स्वामी से कहा, “अब आप भोजन कर आइए।” स्वामी भोजन करने गए। महाराज जिस थाली में भोजन कर उठे थे, उस पात्र में बची हुई दाल और थाली में आधा रोटला था; स्वामी ने उसी महाप्रसादी को अत्यंत प्रेम से ग्रहण किया।
इसके बाद जब सभी पुनः एकत्र होकर बैठे, तब महाराज ने पूछा, “आत्मानंद स्वामी! कहिए, यह रोटला सच्चा काठियावाड़ी था या नहीं?” स्वामी ने उत्तर दिया, “हाँ महाराज! यह रोटला पूर्णतः काठियावाड़ी है।” तब महाराज ने उपदेश देते हुए कहा, “प्रत्येक साधु को ऐसे दो रोटले पर्याप्त होने चाहिए। उसमें दाल और थोड़े-से चावल की गिनती न करें। दिन में केवल एक बार ही भोजन करना चाहिए। यदि प्रातः किया हो, अथवा मार्ग में लंबा चलना पड़ा हो या अल्प भोजन मिला हो, तभी दूसरी बार लेना चाहिए; परंतु कभी भी मन की तृष्णा से भोजन नहीं करना चाहिए, केवल प्राणों के पोषण हेतु ही भोजन करना चाहिए।” इस प्रकार श्रीजी महाराज ने सभी संतों को वैराग्य एवं नियमों की गंभीर बातें समझाईं। इसके पश्चात श्रीजी महाराज शयन हेतु पधारे।
- ‘श्री पुरुषोत्तमलीलामृतसुखसागर’ अध्याय १५ से….
🙏
English
Atmanand Swami and the Kathiawadi Rotlo
Once, Shri Hari and Atmanand Swami along with other sadhus were traveling through the Kutch region and arrived at the village of Dhunai. Lodging was arranged for all the sadhus in the cattle barn of Kanji Suthar, while Shriji Maharaj stayed at Kanji Suthar’s home.
When Kanji Suthar inquired about preparing the thal (meal) for Shriji Maharaj and the sadhus, Maharaj asked for sweet rice (galya chokha) to be made. As evening approached, the sadhus were invited for dinner (valu), and they all arrived. The devotee women of the household asked, “Maharaj, should we bring plates and dishes for the sadhus to dine?” Maharaj replied, “We already carry our dining vessels with us.” Saying so, the sadhus spread their cloth bags (zolis) across the dining line. The sweet rice was served onto their zolis. At that sight, Atmanand Swami remarked, “Who can possibly eat so much food?” Maharaj chuckled and gently said, “Swami, you should not speak.” The sadhus then sat around the zolis to dine. When Shri Hari instructed everyone to commence with “Hare karo” (remembering God), they all began eating.
Atmanand Swami ate only a small portion and stopped. Observing this, Shriji Maharaj said, “Wait! Bring bronze bowls (tansaliyu).” Hearing this, Kanji Suthar and the devotees brought bowls from inside the house. Maharaj gave each sadhu a generous handful of sweet rice and filled bronze bowls of milk, saying, “Finish eating this much before rising!” Abiding by Shri Hari’s divine command, the sadhus finished the meal and retired to the barn for the night. Shriji Maharaj also retired to rest at Kanji Suthar’s house.
At dawn, Dungarji Bhagat arrived. Maharaj told him, “Begin walking ahead; we shall follow shortly.” At that time, the sadhus were bathing at a well outside the village. Shriji Maharaj walked over to them and playfully joked, “Well, Atmanand Swami! What sort of yogic state did you achieve last night? Or was it ‘Bhains jog’ (a buffalo-like slumber induced by drinking so much milk)?” Conversing with light-hearted humor, Maharaj and the sadhus proceeded to the village of Punadi. Upon arriving, Maharaj told the sadhus, “All of you please sit here at the village shopfront (haat), while I go ahead and arrange the lodging.” Shriji Maharaj went to a Suthar devotee’s house, had a curtain tied across the veranda, had a dholiyo (cot) placed, and sat upon it. He then called all the sadhus from the shopfront. The sadhus came and sat facing Shri Hari in the veranda.
In that assembly, Chidrupanand Swami asked Atmanand Swami, “Swami, it is mentioned in the Shrimad Bhagavatam that the jiva enters the womb in the fifth month; how should that be understood?” The two sadhus then sat on the cloth mat spread near Maharaj. Shri Hari explained Chidrupanand Swami’s inquiry in elaborate spiritual detail.
At that moment, the women devotees arrived in the courtyard and prayed, “Maharaj, if You give permission, we shall prepare the meals.” Maharaj answered, “We had a late meal last night, so no one is hungry.” The women asked, “How could having eaten last night mean that no one is hungry today?” Shri Hari replied, “We do not partake of rich and heavy sweets. If you prepare bajra rotlas and moong dal, we shall gladly eat.” The women agreed cheerfully and prepared wholesome bajra rotlas and moong dal. When the meal was ready, Shriji Maharaj and the sadhus were invited. Maharaj said to Atmanand Swami, “You discourse on Satsang to everyone while we go and eat.” Maharaj dined and returned to Swami.
Maharaj then said to Atmanand Swami, “Now, you may go and dine.” Swami went to eat. In Maharaj’s plate, there remained leftover dal and half a rotlo; Swami joyfully partook of that sacred mahaprasad.
When everyone gathered together again, Maharaj asked playfully, “Atmanand Swami! Tell me, was that an authentic Kathiawadi rotlo or not?” Swami replied, “Yes, Maharaj, it was truly a Kathiawadi rotlo!” Maharaj then instructed, “Two such rotlas should suffice for each sadhu. The dal and a small serving of rice need not be counted. One should eat only once a day. If one has eaten in the morning, or walked a long journey, or received very little food, only then should one eat a second time. But one should never eat to satisfy the desires of the mind (mann ni bhukh); one should eat solely to sustain bodily life (pran ni bhukh).” In this manner, Shriji Maharaj imparted deep teachings on ascetic discipline and moderation. Afterward, Shriji Maharaj retired to rest.
- From ‘Shri Purushottamleelamritsukhsagar’, Chapter 15…
🙏