એકસમયે સદગુરૂ ગુણાતીતાનંદસ્વામી વડતાલથી જૂનાગઢ તરફ પાછા વળતા હતા. એવામાં વચ્ચે વાગડ ગામ આવ્યું. વાગડ ગામની પાસે અણિયાળી ગામની તરભેટે સદગુરુ ભાયાત્માનંદ સ્વામી રહેતા હતા.
Gujarati
ભાયાત્માનંદ સ્વામી અને ગુણાતીતાનંદ સ્વામી (ઉપાસનાનું રહસ્ય)
એકસમયે સદગુરૂ ગુણાતીતાનંદસ્વામી વડતાલથી જૂનાગઢ તરફ પાછા વળતા હતા. એવામાં વચ્ચે વાગડ ગામ આવ્યું. વાગડ ગામની પાસે અણિયાળી ગામની તરભેટે સદગુરુ ભાયાત્માનંદ સ્વામી રહેતા હતા. ભાયાત્માનંદ સ્વામીની ઉંમર એ વખતે ૧૧૬ વર્ષની થઈ ગયેલી. એ વખતે સ્વામીને પોતાની શરીર અવસ્થાને વાગડ ગામનું જ પાણી ફાવતું એટલે તેઓ ત્યાં જ રહેતા. ગુરુદેવ ગુણાતીતાનંદસ્વામી ભાઇસ્વામીને મળવા આવ્યા. ગુણાતિતાનંદ સ્વામી કારણ વિના તો ન જ આવ્યા હોય. તેમણે જેવો પગ મૂક્યો કે તરત જ ભાયાત્માનંદ સ્વામી બેઠા થઈ ગયા અને બથમાં ઘાલીને ભેટી પડયા. ભાયાત્માનંદ સ્વામી કહે, ‘‘ઓહોહો… બેસો સ્વામી બેસો. સ્વામી ! હું એવા વિચાર કરતો હતો કે મને ૧૧૬ વર્ષ થઈ ગયા. ૩૦ વર્ષ મહારાજ ભેળો રહ્યો અને ૩૦ વર્ષથી શ્રીજીનો વિયોગ સહન કરું છું. બીજા નવા દાંત પણ ફૂટી ગયા છે. છતાં સ્વામી, મને મહારાજ તેડવા કેમ નથી આવતાં ? સ્વામી, મારી શું કસર છે? મારામાં શું ખામી છે? એકવાર આ જ પ્રશ્ન લઈને તમારી પાસે હું જૂનાગઢ આવ્યો હતો. પણ સ્વામી તે વખતે તમે સોરઠમાં ફરવા ગયા હતા. ઘણા દિવસો સુધી તમે આવ્યા નહીં અને મને જૂનાગઢનું પાણી ફાવ્યું નહિ. હું ભેળું પાણી લાવ્યો હતો, તે પણ ખૂટી ગયું એટલે અહીં પાછો આવ્યો. પણ આજે તમને શ્રીજીમહારાજે સામેથી મોકલ્યા છે. તો મારી શું કસર છે, એ મને કહો.’’ ત્યારે ગુણાતિતાનંદ સ્વામી કહે, ‘‘સ્વામી, આપને તો મહારાજે પોતાના ‘ભાઈ’ તરીકે સ્વીકાર્યા છે, એટલે બીજી તો શું કસર હોય? કોઈ કસર નથી. પણ હા, ફક્ત ઉપાસનાની સમજણમાં કસર છે, એ ટાળી નાખો એટલે શ્રીજીમહારાજ તમને તુંરતજ ધામમાં તેડી જશે. સ્વામી, મહારાજને તમારી પર ખૂબ હેત છે. તમારે બીજો ફેરો ન ફરવો પડે એટલા માટે જ તમને હજુ સુધી રાખ્યા છે.’’ ભાયાત્માનંદ સ્વામી કહે, ‘‘હે સ્વામી ! મારી ઉપાસનામાં એવી તે શું ખોટ છે ?’’ ગુણાતીતાનંદસ્વામી કહે, ‘‘સાંભળો સ્વામી, જ્યારે જ્યારે ઉપાસનાની વાત નીકળતી, ઉપાસના પર ચર્ચાઓ થતી, ત્યારે તમે એમ બોલતા કે, ‘એ…છોડો આ બધું. એમ શેર ને બશેર વળી શું જોખો છો ?!’ આમ કહીને તમે વાત ટાળી નાંખતા. તેથી કોઈ વાત કહેતું નહીં.’’ ભાયાત્માનંદ સ્વામી કહે, ‘‘હા સ્વામી, એ સાચું સ્વામી, હું તો હજુ પણ એમ જ સમજું છું કે જે અન્ય અવતારો હતા તે જ આ રાજાધિરાજ શ્રીજી મહારાજ છે. બંને એક જ છે. સ્વામી, હવે આપ જ સમજાવો કે હું કેમ સમજું ?’’ પછી ગુણાતીતાનંદસ્વામી એક પછી એક ઉપાસનાના વચનામૃતો કઢાવી વંચાવતા જાય અને ઉપાસનાનું રહસ્ય સમજાવતા જાય. પછી સ્વામીએ કહ્યું, “ ભાયાત્માનંદ સ્વામી, સાંભળો. વ્યાપકાનંદ સ્વામીને મહારાજનો સર્વોપરીપણાનો નિશ્ચય નહોતો થતો, ત્યારે શ્રીહરિએ એમને સમાધિ કરાવીને અક્ષરધામમાં મોકલ્યા. વ્યાપકાનંદ સ્વામીએ અક્ષરધામમાં મહારાજની પૂજા કરી, અને પછી સ્વામીને વિચાર આવ્યો કે આ અનંત મુક્તો બેઠાં છે, તેમની પણ મારે પૂજા કરવી છે ! પણ એકકળાવછિન્ન પૂજા કઈ રીતે કરું ? ત્યારે મહારાજે વ્યાપકાનંદસ્વામીને કહ્યું, ‘‘સ્વામી, એક-એક અવતારના નામ લઈને કહો કે તેમાંથી જો કોઈ સર્વાવતારી હોય તો હું અનેકરૂપે થાઉં. અને એકકળાવછિન્ન થઈને સર્વ મુક્તોની પૂજા કરું. આવો સંકલ્પ કરો.’’ વ્યાપકાનંદસ્વામીએ સંકલ્પ કર્યો પણ અનંતરૂપે ન થવાયું. ત્યારે મહારાજે કહ્યું કે, ‘‘સ્વામી, અમારું નામ લઈને સંકલ્પ કરો કે, જો આ સહજાનંદ સ્વામી સર્વાવતારી પુરૂષોત્તમનારાયણ હોય, તો હું અનંતરૂપે થાઉં અને એક કળાવચ્છિન્ન પૂજા કરું.’’ વ્યાપકાનંદ સ્વામીએ આવો સંકલ્પ કર્યો કે તરત જ તેઓ અનંતરૂપે થયા, અને તેમણે મહારાજની સાથે મુક્તોની પૂજા કરી. આત્માનંદ સ્વામી, આ પ્રસંગ તો આપ જાણો છો ને ?” ભાયાત્માનંદ સ્વામી કહે, ‘‘હા સ્વામી, જાણું છું.’’ વળી, ગુણાતીનંદસ્વામી કહે, ‘‘નાગડકા ગામમાં વ્યાપકાનંદ સ્વામીની નજર સામે, મહારાજની મૂર્તિમાંથી ચોવીસ અવતારો પ્રગટ થયા અને મહારાજની મૂર્તિમાં જ લીન થઈ ગયા, ત્યારે પણ તમે હાજર હતા. એ પ્રસંગ યાદ છે ને ?’’ ભાયાત્માનંદ સ્વામી કહે, ‘‘હા સ્વામી, યાદ છે.’’ ગુણાતીતાનંદ સ્વામી આગળ કહે, ‘‘સ્વામી, પર્વતભાઈનો પ્રસંગ પણ જાણો છો ને? પર્વતભાઈને મનમાં સંકલ્પ થયો કે, ભગવાને નૃસિંહ અવતાર કેવી રીતે ધાર્યો હશે ? તરત જ ચોવીસ અવતારો તેમની સામે પ્રગટ થયા અને પછી મહારાજની મૂર્તિમાં લીન થયા.” ભાયાત્માનંદ સ્વામી કહે, ‘‘હા સ્વામી, એ કથા પણ જાણું છું.’’ પછી ગુણાતીતાનંદસ્વામીએ કહ્યું, ‘‘સ્વામી, આ બધા પ્રસંગોનો અર્થ શું છે ? અવતાર અવતારીમાંથી પ્રગટ થાય અને અવતારીમાં જ લીન થાય, સર્વ અવતાર એ શ્રીજી મહારાજના અને સર્વ અવતારના ધારણ કરનારા અવતારી ‘સહજાનંદ સ્વામી’ એજ પુરૂષોત્તમ, આવી ઘેડય પાડો તો શ્રીજીમહારાજ તમને ધામમાં લઈ જાય.’’ આ રીતે ગુણાતીતાનંદસ્વામી ભાયાત્માનંદ સ્વામીને ઉપાસનાનું રહસ્ય સમજાવ્યું અને જતાં જતાં ગુણાતિતાનંદ સ્વામીએ ભકતરાજ શિવલાલ શેઠને કહ્યું કે, ‘‘શિવલાલ, હવે સ્વામીને મહારાજ ધામમાં લઈ જશે.’’
સંવત ૧૯૧૬ના જેઠ વદી છઠના દિવસે શ્રીજીમહારાજ સદગુરુ ભાયાત્માનંદ સ્વામીને ધામમાં તેડી ગયા.
- સદગુરૂ ભાયાત્માનંદ સ્વામીના જીવનપ્રસંગોમાંથી….
🙇🏻♂️🙏
Hindi
भायात्मानंद स्वामी और गुणातीतानंद स्वामी (उपासना का रहस्य)
एक समय सद्गुरु गुणातीतानंद स्वामी वड़ताल से जूनागढ़ लौट रहे थे। मार्ग में वागड़ गाँव आया। वागड़ गाँव के समीप अणियाळी गाँव की सीमा (तरभेटे) पर सद्गुरु भायात्मानंद स्वामी निवास करते थे। उस समय भायात्मानंद स्वामी की आयु ११६ वर्ष हो चुकी थी। वृद्धावस्था में उनके शरीर को केवल वागड़ गाँव का जल ही अनुकूल बैठता था, इसलिए वे वहीं रहते थे। गुरुदेव गुणातीतानंद स्वामी भाईस्वामी से मिलने पधारे। गुणातीतानंद स्वामी बिना किसी गहन प्रयोजन के तो पधारे नहीं होंगे! जैसे ही उन्होंने पाँव धरा, भायात्मानंद स्वामी तुरंत उठकर बैठे और उन्हें प्रेमपूर्वक हृदय से लगा लिया। भायात्मानंद स्वामी बोले, “ओहोहो… पधारिए स्वामी, बैठिए! स्वामी, मैं यही विचार कर रहा था कि मेरी आयु ११६ वर्ष हो चुकी है। ३० वर्ष मैं महाराज के साथ रहा और विगत ३० वर्षों से श्रीजी का विरह सहन कर रहा हूँ। बुढ़ापे में मेरे नए दाँत भी निकल आए हैं, फिर भी स्वामी, महाराज मुझे अपने धाम ले जाने क्यों नहीं आ रहे हैं? स्वामी, मुझमें ऐसी क्या कमी (कसर) रह गई है? क्या दोष है मुझमें? एक बार यही प्रश्न लेकर मैं आपके पास जूनागढ़ आया था, परंतु उस समय आप सोरठ क्षेत्र में विचरण के लिए पधारे हुए थे। बहुत दिनों तक आप नहीं लौटे और मुझे जूनागढ़ का पानी अनुकूल नहीं आया। मैं जो जल साथ लाया था, वह भी समाप्त हो गया, इसलिए मुझे वापस लौटना पड़ा। परंतु आज श्रीजी महाराज ने स्वयं आपको मेरे पास भेजा है। कृपा करके बताइए कि मुझमें क्या कसर रह गई है?”
तब गुणातीतानंद स्वामी ने कहा, “स्वामी! आपको तो महाराज ने स्वयं अपना ‘भाई’ स्वीकार किया है, भला आपमें अन्य क्या कमी हो सकती है? कोई कसर नहीं है! परंतु हाँ, केवल उपासना की समझ में एक कमी रह गई है। उसे दूर कर लीजिए, तो श्रीजी महाराज आपको तत्क्षण अपने परम धाम ले जाएँगे। स्वामी, महाराज का आप पर अपार स्नेह है। आपको पुनः कोई दूसरा फेरा न लगाना पड़े (संसार में न आना पड़े), केवल इसीलिए उन्होंने आपको अब तक यहाँ रखा है।”
भायात्मानंद स्वामी ने पूछा, “हे स्वामी! मेरी उपासना में भला ऐसी क्या त्रुटि है?” गुणातीतानंद स्वामी ने कहा, “सुनिए स्वामी, जब-जब सत्संग में उपासना की चर्चा निकलती थी, तब-तब आप यह कहकर बात टाल देते थे कि, ‘अरे… यह सब छोड़ो! सेर और दो सेर को क्या तोलना?!’ आपके ऐसा कहने से सब मौन हो जाते थे और कोई आगे बात नहीं बढ़ाता था।”
भायात्मानंद स्वामी बोले, “हाँ स्वामी, यह सत्य है। मैं तो अब तक यही समझता रहा कि जो पूर्व के अन्य अवतार थे, वही ये राजाधिराज श्रीजी महाराज हैं; दोनों एक ही तो हैं। स्वामी, अब आप ही कृपा करके समझाइए कि मुझे यथार्थ में क्या समझना चाहिए?”
इसके बाद गुणातीतानंद स्वामी ने एक-एक करके उपासना संबंधी वचनामृत मँगवाकर पढ़वाए और उपासना के परम रहस्य को स्पष्ट किया। फिर स्वामी ने कहा, “भायात्मानंद स्वामी, सुनिए! जब व्यापक आनंद स्वामी को महाराज के सर्वोपरि स्वरूप का पूर्ण निश्चय नहीं हो रहा था, तब श्रीहरि ने उन्हें समाधि कराकर अक्षरधाम में भेजा। व्यापक आनंद स्वामी ने अक्षरधाम में महाराज का पूजन किया। इसके पश्चात उनके मन में विचार आया कि यहाँ जो अनंत मुक्त बैठे हैं, मुझे उन सबकी भी पूजा करनी चाहिए! परंतु एक ही काल में एक साथ (एककलावच्छिन्न) मैं इन सभी की पूजा कैसे करूँ? तब महाराज ने व्यापक आनंद स्वामी से कहा, ‘स्वामी, आप एक-एक अवतार का नाम लेकर यह संकल्प कीजिए कि यदि इनमें से कोई सर्वावतारी हों, तो मैं एक साथ अनेक रूप धारण कर लूँ और एक ही समय में सभी मुक्तों का पूजन कर सकूँ।’ व्यापक आनंद स्वामी ने वैसा संकल्प किया, परंतु वे अनेक रूप धारण न कर सके। तब महाराज ने कहा, ‘स्वामी, अब हमारा नाम लेकर संकल्प कीजिए कि यदि ये सहजानंद स्वामी सर्वावतारी पुरुषोत्तम नारायण हैं, तो मैं अनंत रूप धारण करूँ और एक ही क्षण में सबकी पूजा कर सकूँ।’ व्यापक आनंद स्वामी ने जैसे ही यह संकल्प किया, वे तत्क्षण अनंत रूपों में प्रकट हो गए और उन्होंने महाराज के साथ-साथ सभी मुक्तों की एक साथ पूजा की। आत्मानंद स्वामी, इस दिव्य प्रसंग को तो आप भली-भाँति जानते हैं न?” भायात्मानंद स्वामी ने कहा, “हाँ स्वामी, मैं यह प्रसंग जानता हूँ।” गुणातीतानंद स्वामी ने पुनः कहा, “नागड़का गाँव में व्यापक आनंद स्वामी के समक्ष महाराज की मूर्ति में से चौबीस अवतार प्रकट हुए और पुनः महाराज की मूर्ति में ही लीन हो गए; उस समय भी आप उपस्थित थे। वह प्रसंग स्मरण है न?”
भायात्मानंद स्वामी बोले, “हाँ स्वामी, मुझे भली-भाँति याद है।” गुणातीतानंद स्वामी ने आगे कहा, “स्वामी, पर्वतभाई का प्रसंग भी तो आप जानते ही हैं? पर्वतभाई के मन में संकल्प हुआ कि भगवान ने नृसिंह अवतार किस प्रकार धारण किया होगा? तत्क्षण चौबीस अवतार उनके सम्मुख प्रकट हुए और फिर महाराज के दिव्य स्वरूप में लीन हो गए।” भायात्मानंद स्वामी ने कहा, “हाँ स्वामी, मैं यह कथा भी जानता हूँ।”
तब गुणातीतानंद स्वामी ने मर्म समझाते हुए कहा, “स्वामी, इन सभी प्रसंगों का वास्तविक अर्थ क्या है? अवतार सदा अवतारी से प्रकट होते हैं और अवतारी में ही समाहित होते हैं। समस्त अवतार श्रीजी महाराज के ही हैं और समस्त अवतारों के मूल धारक अवतारी साक्षात ‘सहजानंद स्वामी’ ही परब्रह्म पुरुषोत्तम नारायण हैं! इस सत्य को अपने अंतःकरण में दृढ़ता से उतार लीजिए, तो श्रीजी महाराज आपको तुरंत अपने धाम ले जाएँगे।” इस प्रकार गुणातीतानंद स्वामी ने भायात्માનંદ स्वामी को विशुद्ध उपासना का गूढ़ रहस्य समझाया। वहाँ से प्रस्थान करते हुए गुणातीतानंद स्वामी ने भक्तराज शिवलाल सेठ से कहा, “शिवलाल! अब महाराज स्वामी को शीघ्र ही अपने परम धाम ले जाएँगे।”
संवत १९१६ के ज्येष्ठ वदी षष्ठी (छठ) के पावन दिन श्रीजी महाराज सद्गुरु भायात्मानंद स्वामी को अपने दिव्य धाम में ले गए।
- सद्गुरु भायात्मानंद स्वामी के जीवन प्रसंगों से….
🙏
English
Sadguru Bhayatmanand Swami and Gunatitanand Swami (The Mystery of Upasana)
Once, Sadguru Gunatitanand Swami was returning from Vadtal to Junagadh. On the way lay the village of Vagad. On the outskirts of Vagad, near the boundary of Aniyali village, lived Sadguru Bhayatmanand Swami. At that time, Bhayatmanand Swami had reached the venerable age of 116 years. Due to his advanced physical age, only the local water of Vagad suited his health, which is why he resided there. Gurudev Gunatitanand Swami came specifically to visit Bhai Swami. Gunatitanand Swami would never make such a visit without a profound spiritual purpose. The moment Swami set foot in his dwelling, Bhayatmanand Swami sat up and embraced him with deep affection. Bhayatmanand Swami exclaimed, “Ohoho! Welcome, Swami! Please be seated. Swami, I was just contemplating that I have reached 116 years of age. I spent 30 glorious years in the personal company of Maharaj, and for the past 30 years I have endured separation (viyog) from Shriji Maharaj. In my extreme old age, even a new set of teeth has grown! Yet, Swami, why has Maharaj not come to escort me to His divine Abode? Swami, what flaw or shortcoming (kasar) remains in me? Once, carrying this very question, I traveled to Junagadh to see you, but you had departed on a spiritual tour of the Sorath region. You did not return for many days, and the water of Junagadh did not agree with my health. The water I had brought along was exhausted, so I had to return here. But today, Shriji Maharaj Himself has sent you to me. Please tell me, what shortcoming remains in me?”
Gunatitanand Swami replied, “Swami, Maharaj has accepted you as His own ‘brother’ (Bhai); what other shortcoming could there possibly be in your life? There is none at all! However, there is a minor deficiency solely in your understanding of Upasana (the supreme divine status of Bhagwan Swaminarayan). Eradicate that singular flaw, and Shriji Maharaj will immediately escort you to His eternal Abode. Swami, Maharaj holds immense love for you. It is only to ensure that you never have to take another birth in this world that He has kept you here until now.”
Bhayatmanand Swami asked, “O Swami! What deficiency could there be in my Upasana?” Gunatitanand Swami explained, “Listen, Swami. Whenever the discourse turned to Upasana in spiritual gatherings, you would brush it aside saying, ‘Oh, leave all that! Why bother weighing one measure against two (comparing ser and basher)?’ Because you dismissed the discussion in this manner, no one ever spoke further.”
Bhayatmanand Swami admitted, “Yes, Swami, that is true. Even now, I have believed that the previous incarnations (avatars) and this King of Kings Shriji Maharaj are one and the same. Swami, please explain to me how I should truly understand this.”
Gunatitanand Swami then had the Vachanamruts regarding Upasana brought out and read one by one, elucidating the profound mystery of Upasana. Swami then narrated: “Bhayatmanand Swami, listen! When Vyapkanand Swami had not yet attained firm conviction in Maharaj’s supreme status (Sarvopari-panu), Shri Hari drew him into samadhi and sent him to Akshardham. In Akshardham, Vyapkanand Swami worshipped Maharaj. Then a desire arose in Swami’s mind to worship all the infinite liberated souls (muktas) seated there simultaneously. But he wondered how he could perform such a simultaneous worship (ek-kalavachhinna puja). Maharaj instructed him, ‘Swami, invoke the name of each avatar one by one and make a resolve that if any among them is the supreme cause of all incarnations (Sarvavatari), may you assume countless forms and worship all muktas simultaneously.’ Vyapkanand Swami made that resolve, yet he could not assume multiple forms. Then Maharaj said, ‘Swami, now take Our name and make a resolve: “If this Sahajanand Swami is the supreme Sarvavatari Purushottam Narayan, may I assume infinite forms and perform simultaneous worship of all.”’ The moment Vyapkanand Swami made this resolve, he instantly manifested into infinite forms and worshipped Maharaj along with all the muktas at the same moment. Atmanand Swami, surely you know of this episode?” Bhayatmanand Swami replied, “Yes, Swami, I know of it.” Gunatitanand Swami continued, “In the village of Nagadka, right before the eyes of Vyapkanand Swami, the twenty-four avatars manifested from Maharaj’s divine murti and merged back into Maharaj’s murti; you were present there as well. Do you remember that incident?”
Bhayatmanand Swami affirmed, “Yes, Swami, I remember it well.” Gunatitanand Swami further said, “Swami, you also know the incident of Parvatbhai, don’t you? Parvatbhai once wondered in his mind how God had assumed the Nrusimha avatar. Immediately, the twenty-four avatars manifested before him and then merged back into Maharaj’s divine murti.” Bhayatmanand Swami said, “Yes, Swami, I know that divine account as well.”
Gunatitanand Swami then explained the supreme truth: “Swami, what is the true meaning behind all these divine occurrences? Avatars emerge from the Avatari and merge back into the Avatari. All avatars emanate from Shriji Maharaj, and the supreme Avatari who encompasses all avatars is Sahajanand Swami Himself—the Supreme Purushottam Narayan! Firmly instill this profound understanding within your heart, and Shriji Maharaj will immediately take you to His eternal Abode.” In this manner, Gunatitanand Swami unveiled the esoteric truth of Upasana to Bhayatmanand Swami. Before departing, Gunatitanand Swami said to the exalted devotee Shivlal Sheth, “Shivlal, now Maharaj will soon escort Swami to the divine Abode.”
On the auspicious day of Jeth Vadi Chhath, Samvat 1916, Shriji Maharaj took Sadguru Bhayatmanand Swami to His eternal Akshardham.
- From the life accounts of Sadguru Bhayatmanand Swami…
🙏