કચ્છના માનકૂવા-રામપુર વચ્ચે મેરાઈ વાડીના કૂવા પર શ્રીહરિનું બ્રહ્મચારી રૂપે પધારવું, લખુ ભક્ત દ્વારા અડધો રોટલો અર્પણ, સાત પેઢીના કલ્યાણનું વરદાન અને કમોસમી વરસાદથી પાક રક્ષણનું ચરિત્ર.
શ્રીહરિ કચ્છ દેશમાં માનકૂવાથી રામપુરની વાડીમાં જવાની ઇચ્છા કરી નાથાભગતને ઘોડી સોંપીને માનકૂવા પાછા વળાવ્યા. ત્યાંથી શ્રીજીમહારાજ એકલા ચાલતાં ચાલતાં મેરાઈ વાડીએ પધાર્યા. એ વખતે દિવસનો પાછલો પહોર ઢળતો હતો. વાડીના કૂવા ઉપર કોશ ચાલતો હતો અને કૂવાની કુંડી ઉપર શ્રીહરિ જઈને ઊભા રહ્યા.
તે કૂવા ઉપર ત્રણ કણબી ભાઈઓ કોશ હાંકતા હતા; જે ત્રણનાં નામ ભીમજી, ખીમજી અને ત્રીજા નાના ભાઈનું નામ લખુ (લક્ષ્મણ) હતું. એ ત્રણેય ભાઈઓ પરિશ્રમપૂર્વક કોશ ચલાવી રહ્યા હતા, ત્યારે કૂવાના થાળા આગળ આવીને બ્રહ્મચારી રૂપે પધારેલા શ્રીહરિએ કહ્યું, “અમને તો બહુ જ ભૂખ લાગી છે, તો જમવા રોટલો આપો.” ત્યારે મોટા બે ભાઈઓએ કહ્યું, “હે બાવા ! રોટલો તો અમે બપોરે જમી રહ્યા ને અત્યારે તો કોશ જોડેલા છે, હવે ક્યાંથી આપીએ ?”
ત્યારે અંતર્યામી શ્રીહરિએ કહ્યું, “આ સામે ડેલામાં, છીંકા ઉપર માટલીમાં, સાંજે જમવા માટે રાખ્યો છે, તેમાંથી મને જમવા સારુ અડધો રોટલો આપો.” મોટા બે ભાઈઓએ ના પાડી, પરંતુ નાના ભાઈ લખુનું હૃદય પીગળી ગયું. લખુએ કહ્યું, “સાધુ મહારાજ ભૂખ્યા હોય ત્યારે તેમને અન્ન આપવું એ આપણો ધર્મ છે.” એમ કહીને લખુએ માટલીમાંથી અડધો રોટલો લાવીને પ્રેમપૂર્વક બ્રહ્મચારી શ્રીહરિના હાથમાં સમર્પિત કર્યો.
શ્રીહરિ તે રોટલો પ્રસન્નતાપૂર્વક આરોગી ગયા. થોડી જ વારમાં અદ્ભુત ચમત્કાર થયો. જે બ્રહ્મચારી કુંડી પાસે ઊભા હતા તે ક્ષણવારમાં સામેના ઊંચા આંબલીના વૃક્ષ ઉપર બિરાજમાન દેખાયા! આ દિવ્ય ઐશ્વર્ય જોઈને ખીમજી અને ભીમજી આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા. લખુ કૂવાના થાળા પાસે ગયો ત્યારે બ્રહ્મચારી સ્વરૂપ પ્રભુએ કહ્યું, “હે પટેલ ! તમે મારી ક્ષુધા શાંત કરી છે, માટે જે જોઈએ તે વરદાન માગી લો.”
લક્ષ્મણ ભક્તે નમ્રતાપૂર્વક કહ્યું, “મહારાજ ! અમે અમારા ગામના મહાદેવજી તથા ત્રણ ગાઉ દૂર બિલેશ્વર મહાદેવની ઉપાસના કરીએ છીએ અને રુદ્રી કરાવીએ છીએ. તેઓ અમને અન્ન, વસ્ત્ર અને પરિવાર સુખ આપે છે. મારે સાંસારિક કાંઈ જોઈતું નથી.” ત્યારે શ્રીહરિએ પરમ કૃપા કરીને કહ્યું, “લક્ષ્મણ ! હું તારું આત્યંતિક કલ્યાણ કરીશ. એટલું જ નહીં, તારી સાત પેઢી સુધી તારા કુળમાં સર્વે જીવો મુક્ત આત્મા રૂપે જન્મશે અને સર્વે મારી અનન્ય ભક્તિ-ઉપાસના કરશે!” આવું અમોઘ વરદાન આપી શ્રીહરિ પશ્ચિમ દિશા તરફ તેરા અને કાળાતળાવ પધાર્યા.
વીસ દિવસ પછી શ્રીહરિ ફરીથી તે વાડીએ પધાર્યા અને લખુ ભક્તને સાવચેત કરતાં કહ્યું, “લક્ષ્મણ ! તમારો છાસટીયો પાક ખેતરમાં પાકીને તૈયાર છે, તેને તરત જ વાઢીને સાચવી લેજો; કારણ કે ટૂંક સમયમાં અતિશય મુશળધાર વરસાદ થશે. જો નહીં કાપો તો બધો પાક સડી જશે.”
લખુ ભક્તે વાડીના માલિક ગરાસિયા દરબાર પાસે જઈને પાક કાપવાની રજા માગી. દરબારે કહ્યું, “હજી બીજા કોઈના પાક કપાયા નથી, માટે તું ન કાપી શકે.” ત્યારે લખુ ભક્તે ઉધડ ભાગ નક્કી કરી લીધો અને બ્રહ્મચારીના વચન પર અડગ વિશ્વાસ રાખી રાતોરાત પોતાનો છાસટીયો કાપીને સુરક્ષિત ખળામાં મૂકી દીધો. તરત જ આકાશમાં કાળાડિબંગ વાદળો ઘેરાયા અને અનરાધાર વરસાદ તૂટી પડ્યો! સમગ્ર સીમમાં અન્ય તમામ ખેડૂતોનો પાક પલળીને કોહવાઈ ગયો, જ્યારે સંતવચન પાળનારા લખુ ભક્તનો અનાજનો દાણેદાણો સુરક્ષિત રહ્યો. આમ, શ્રીહરિએ પોતાના ભક્તની સાચી નિષ્ઠાનું સદાય રક્ષણ કર્યું.
Hindi
मेराई वाड़ी में कुएं पर तीन भाई, लखु भक्त की आधी रोटी और फसल की रक्षा
श्रीहरि कच्छ देश में मानकुवा से रामपुर की वाड़ी जाने की इच्छा करके नाथाभक्त को घोड़ी सौंपकर मानकुवा लौटा दिया। वहां से श्रीजीमहाराज अकेले पैदल चलते हुए मेराई वाड़ी पहुंचे। उस समय दोपहर ढल चुकी थी। वाड़ी के कुएं पर चरस (कोश) चल रहा था और कुएं की कुंडी के पास श्रीहरि जाकर खड़े हो गए।
उस कुएं पर तीन पाटीदार भाई हल-बैल से चरस चला रहे थे, जिनके नाम भीमजी, खीमजी और छोटे भाई का नाम लखु (लक्ष्मण) था। वे तीनों भाई परिश्रम में जुटे थे, तभी ब्रह्मचारी के वेश में पधारे श्रीहरि ने कुएं की मुंडेर पर आकर कहा, “हमें बहुत तेज भूख लगी है, कृपया भोजन के लिए थोड़ी रोटी दीजिए।” तब बड़े दोनों भाइयों ने रूखे स्वर में कहा, “हे बावा ! रोटी तो हमने दोपहर में ही खा ली, अब तो चरस चल रहा है, अभी रोटी कहां से लाएं ?”
तब अंतर्यामी श्रीहरि ने कहा, “सामने डेले में, छींके पर लटकी मटकी में शाम के लिए जो रोटी रखी है, उसमें से मुझे आधी रोटी दे दो।” बड़े भाइयों ने पुनः मना किया, किंतु छोटे भाई लखु का हृदय करुणा से भर गया। लखु ने कहा, “द्वार पर आए साधु को भूखा लौटाना पाप है।” ऐसा कहकर लखु ने मटकी से आधी रोटी लाकर अत्यंत आदरपूर्वक ब्रह्मचारी के कर-कमलों में अर्पित कर दी।
श्रीहरि ने वह आधी रोटी तृप्तिपूर्वक आरोगी। क्षणभर में ही एक दिव्य चमत्कार घटित हुआ। जो ब्रह्मचारी अभी कुंडी के पास खड़े थे, वे सहसा सामने इमली के ऊंचे वृक्ष के शिखर पर बैठे दिखाई दिए! यह दिव्य ऐश्वर्य देखकर खीमजी और भीमजी स्तब्ध रह गए। लखु जब कुएं के पास गया, तब दयालु प्रभु ने कहा, “हे पटेल ! तुमने मेरी भूख शांत की है, अतः जो वरदान मांगना चाहो, मांग लो।”
लक्ष्मण भक्त ने हाथ जोड़कर कहा, “महाराज ! हम तो अपने गांव के महादेव तथा तीन कोस दूर स्थित बिलेश्वर महादेव की उपासना करते हैं। वे हमें अन्न, वस्त्र और परिवार सुख प्रदान करते हैं। मुझे संसार का कोई वैभव नहीं चाहिए।” तब श्रीहरि ने प्रसन्न होकर वरदान दिया, “लक्ष्मण ! मैं तुम्हारा आत्यंतिक कल्याण करूंगा और तुम्हारी आने वाली सात पीढ़ियों तक तुम्हारे कुल में सभी जीव मुक्त होकर जन्म लेंगे तथा मेरी अनन्य उपासना करेंगे!” ऐसा वरदान देकर प्रभु वहां से आगे पधारे।
लगभग बीस दिन बाद श्रीहरि पुनः उस वाड़ी में पधारे और लखु भक्त से बोले, “लक्ष्मण ! तुम्हारा छासटिया (शीघ्र पकने वाला धान/फसल) पककर तैयार खड़ा है। इसे तुरंत काट लो, क्योंकि जल्द ही भयंकर बेमौसम बारिश होने वाली है। यदि नहीं काटोगे तो पूरी फसल सड़ जाएगी।”
लखु भक्त ने वाड़ी के स्वामी गरासिया से फसल काटने की अनुमति मांगी। गरासिया ने पहले मना किया, किंतु लखु ने एकमुश्त लगान तय करके प्रभु के वचनों पर पूर्ण विश्वास रखते हुए तुरंत अपनी सारी फसल काटकर सुरक्षित स्थान पर पहुंचा दी। अगले ही क्षण मूसलाधार वर्षा प्रारंभ हो गई। गांव के सभी किसानों की खड़ी फसल पानी में सड़कर नष्ट हो गई, किंतु ब्रह्मचारी के वचनों का पालन करने वाले लखु भक्त का एक भी दाना खराब नहीं हुआ। प्रभु ने अपने भक्त की अन्नसेवा का ऐसा अनुपम फल प्रदान किया।
English
Three Brothers at the Merai Well, Lakhu’s Half Rotlo, and Protection of the Harvest
In the region of Kutch, Shreehari decided to travel from Mankuva to the agricultural orchards of Rampur. Handing over His mare to Natha Bhagat, Maharaj sent him back to Mankuva and continued the journey on foot. Arriving at the Merai Vadi in the late afternoon, Shreehari stood near the trough of an irrigation well where water was being drawn.
Three Kanbi brothers—Bhimji, Khimji, and the youngest, Lakhu (Lakshman)—were operating the water-lift (kosh). Approaching the well dressed in the attire of a simple Brahmachari, Shreehari said, “I am feeling exceedingly hungry; please give Me a piece of rotlo to eat.” The two elder brothers replied bluntly, “O Bawa! We finished our meals at noon and are currently operating the well. Where can we fetch rotlo for you now?”
Omniscient Shreehari smiled and pointed out, “Across in the entrance porch, inside the pot hanging from the ceiling rope (chhinku), there is bread kept for dinner. Please offer Me half of that rotlo.” The elder brothers refused, but Lakhu’s heart melted with devotional compassion. Lakhu insisted that turning away a hungry holy renunciant was improper. He promptly retrieved the half rotlo from the pot and lovingly placed it into the sacred hands of the Brahmachari.
Shreehari relished the offering with great delight. Moments later, a divine miracle unfolded. The Brahmachari who had been standing beside the water trough was suddenly seen seated atop a tall tamarind tree! Astonished by this supernatural spectacle, the elder brothers stood in awe. When Lakhu approached the well, the Brahmachari affectionately said, “O Patel! You have satisfied My hunger. Ask for whatever boon you desire, and I shall bestow it upon you.”
Lakshman humbly replied, “Maharaj, we worship our village Mahadev and Lord Bileshwar Mahadev located three miles away. By their grace, we have sufficient food, clothing, and family well-being. What more mundane wealth could I ask from you?” Immensely pleased by his pure detachment, Shreehari declared, “Lakshman! I grant you ultimate spiritual liberation (Atyantik Kalyan). Furthermore, for seven generations in your lineage, exalted liberated souls (muktas) shall take birth, and your entire family shall worship Me with pure devotion!” Bestowing this magnificent benediction, Shreehari proceeded westward towards Tera and Kalatalav.
Twenty days later, Shreehari revisited the orchard and cautioned Lakhu, “Lakshman! Your chasatiyo (short-duration crop) is fully ripened. Harvest it immediately without delay, for torrential unseasonal rains are imminent. If left unharvested, the entire yield will rot.”
Lakhu approached the orchard proprietor, a Garasiya landlord, who initially hesitated since others had not yet harvested. Unshaken in his trust in the Brahmachari’s words, Lakhu agreed upon a fixed grain settlement, harvested his crop overnight, and safely stored it in the barn. Soon after, dark clouds gathered and torrential downpours flooded the fields. Every other farmer’s unharvested crop in the vicinity was completely ruined by the deluge, while Lakhu Bhagat’s harvest remained entirely dry and protected. Thus, Shreehari eternally safeguards and blesses those who offer food with a sincere, loving heart.