ગુજરાતના મહાન કવિ દલપતરામની અડગ સત્સંગ નિષ્ઠા, સુરતમાં ફાર્બસ સમક્ષ તિલક-ચાંદલાની ટેક અને બોરસદમાં અંગ્રેજ અફસર મિસિસ ટેલરની ચાનો અસ્વીકાર.
ગુજરાતી સાહિત્યના મૂર્ધન્ય કવિ કવીશ્વર દલપતરામજી ભગવાન શ્રી સ્વામિનારાયણના પરમ આશ્રિત અને અડગ ધર્મનિષ્ઠ હરિભક્ત હતા. સુરતમાં અંગ્રેજ અધિકારી મિસ્ટર એલેક્ઝાન્ડર કિન્લોક ફાર્બસ કવિશ્રી પાસેથી ગુજરાતી શીખતા હતા. એક રવિવારે ફાર્બસે વારંવાર દલપતરામના મુખ સામે જોઈ ભણવામાં અનમસ્કતા દર્શાવી. પૂછતાં ફાર્બસે કહ્યું: “આજે આપના લલાટ પર સંપ્રદાયનો તિલક-ચાંદલો દેખાતો નથી; મને ચિંતા થઈ કે સુરતમાં આવીને આપ નાસ્તિક તો નથી થઈ ગયા ને? જો આપ નાસ્તિક થાવ તો મારા સંગને કલંક લાગે!” દલપતરામે જણાવ્યું કે હજામત અને પુનઃસ્નાનને લીધે તિલક ભૂંસાઈ ગયું હતું, પણ સાંત્વના આપતાં કહ્યું: “મિ. ફાર્બસ! મારા ધર્મના મૂળિયાં પાતાળ સુધી ઊંડાં છે. આ સંપ્રદાય માટે મેં મારા પિતાજી ગુમાવ્યા છે, અને દરરોજ સાંજે દૂર આવેલા મંદિરે જઈ સંતોના મુખે કથા સાંભળી મારા ધર્મને દ્રઢ રાખું છું; માટે મારી ચિંતા કરશો નહીં.”
બીજો પ્રસંગ બોરસદનો છે. ખેડાથી બોરસદ ગયેલા કવિશ્રીને અંગ્રેજ પાદરી રેવરન્ડ ટેલર અને મિસિસ ટેલરે મહેમાનો સાથે બેઠકમાં આગ્રહપૂર્વક બોલાવ્યા. મિસિસ ટેલરે ચા તૈયાર કરી સર્વ મહેમાનોને અને દલપતરામને આપી. કવિશ્રીએ ચાનો પ્યાલો ટેબલ પર મૂકી દીધો. મહેમાનોએ કહ્યું કે મેડમનો હાથ પાછો ન ઠેલાય અને ચામાં કેવળ પાણી ને પાંદડાં જ છે.
કવિવર દલપતરામે નિર્ભીકપણે પ્રત્યુત્તર આપ્યો: “પ્યાલામાં પાપ હોય કે ન હોય, પણ જો કાલે કોઈ પૂછે કે તમે ખ્રિસ્તી મહિલાના હાથની ચા પીધી હતી? અને ઈશ્વરની સાક્ષીએ હું ‘ના’ કહું તો જૂઠાણાંનું પાપ મને લાગે! એ પાપ કોણ વહોરશે—મેડમ કે ટેલર સાહેબ? સદગુરુ પ્રેમાનંદ સ્વામીએ ‘નિર્વિકલ્પ ઉત્તમ અતિ’ પ્રાર્થનામાં શિક્ષાપત્રીની આજ્ઞા નિરૂપતાં લખ્યું છે: ‘બિન ખપતો નહિ ખાત’. આ સંપ્રદાયની મર્યાદા મેં સ્વીકારી છે, માટે બહારનું કંઈ પણ અખપ્ય મારાથી ન લેવાય!” કવિશ્રીની આવી અડગ ધર્મટેક જોઈ અંગ્રેજો પણ દંગ રહી ગયા.
- કવિવર દલપતરામના જીવનકવનમાંથી…
Hindi
કવીશ્વર દલપતરામની ધર્મટેક, મિસ્ટર ફાર્બસનો પ્રશ્ન અને મિસિસ ટેલરની ચા
गुजराती साहित्य के शिखर पुरुष कवीश्वर दलपतरामजी भगवान स्वामिनारायण के अनन्य निष्ठावान भक्त थे। सूरत में ब्रिटिश अधिकारी अलेक्जेंडर किनलॉक फोर्ब्स उनसे गुजराती सीखते थे। एक दिन दलपतरामजी के माथे पर तिलक-चांदलो न देखकर फोर्ब्स ने पूछा कि कहीं वे नास्तिक तो नहीं हो गए? कवि ने निर्भीकता से कहा: “मिस्टर फोर्ब्स! मेरी धार्मिक जड़ें पाताल जितनी गहरी हैं। इस संप्रदाय के लिए मैंने पिता का वियोग सहा है और नित्य मंदिर जाकर सत्संग श्रवण करता हूं; अतः मेरी धर्मनिष्ठा अडिग है।”
एक अन्य प्रसंग में बोरसद में अंग्रेज पादरी रेवरेंड टेलर की पत्नी मिसेज टेलर ने सभी अतिथियों के साथ दलपतरामजी को भी चाय की प्याली दी। कवि ने उसे मेज पर रख दिया। जब कहा गया कि महिला का अपमान न करें, तो दलपतरामजी ने उत्तर दिया: “यदि कल कोई ईश्वर की साक्षी में पूछे कि क्या आपने ईसाई महिला के हाथ की चाय पी, तो मुझे असत्य का पाप लगेगा। शिक्षापत्री का नियम है—‘बिन खपतो नहि खात’ (अशुद्ध व वर्जित आहार कभी न लेना)। संप्रदाय की मर्यादा मेरे लिए सर्वोपरि है!” उनकी इस धार्मिक दृढ़ता के आगे अंग्रेज नतमस्तक हो गए।
- कवीश्वर दलपतराम के जीवन वृत्त से…
English
Kavishwar Dalpatram Forbes Tilak Chandlo
Kavishwar Dalpatram, the towering pioneer of modern Gujarati literature, was an unshakeable and devoted disciple of Bhagwan Swaminarayan. In Surat, British civil servant Alexander Kinloch Forbes studied the Gujarati language under his tutelage. One Sunday, observing Dalpatram without his customary sectarian Vaishnava mark (tilak-chandlo) on his forehead, Forbes expressed deep concern, fearing Dalpatram had turned agnostic in his company. Dalpatram explained that having shaved late and bathed twice, he had missed reapplying it, but firmly assured: “Mr. Forbes! The roots of my faith delve as deep as the netherworlds (patal). For embracing this fellowship, I endured the painful renunciation of my orthodox father. Every single evening I walk miles to the mandir to absorb divine discourses—never fear for my steadfastness!”
Another renowned incident occurred in Borsad. Visiting the residence of Reverend Taylor and Mrs. Taylor alongside British dignitaries, Mrs. Taylor served hot tea. While other guests drank, Dalpatram placed his cup on the table untouched. When guests chided him that declining a hostess’s hospitality was discourteous and that tea was merely boiled water and leaves, Dalpatram delivered a legendary rebuttal: “Whether there is sin in the cup or not, if tomorrow someone asks me under God’s witness whether I consumed tea from a Christian woman’s hand, and I say ’no’, the grave sin of falsehood would stain my soul! Who among you shall bear that sin—Madam or Taylor Sahib? In the holy prayer ‘Nirvikalp Uttam Ati’, Sadguru Premanand Swami enshrined the core commandments of the Shikshapatri: ‘Bin khapto nahi khaat’ (Consume nothing contrary to righteous discipline). Having embraced the sanctity of this fellowship, I shall never violate its scriptural boundaries!”
Witnessing such fearless fidelity to moral discipline, the British officers were left spellbound in profound admiration.
- Extracted from the Life and Works of Kavishwar Dalpatram…