ગ્વાલિયરના રાજાના ગવૈયાઓ સાથે સંગીત હરીફાઈનો ઇન્કાર, પ્રેમાનંદ સ્વામી દ્વારા સંધ્યાકાળે ગવાયેલા પ્રભાતી રાગથી પક્ષીઓનું માળામાંથી કલરવ કરતાં ઊડવું અને ગવૈયાઓનું શરણાગમન.
એક સમયે ગ્વાલિયરના રાજાને કોઈકે વાત કરી કે ભગવાન સ્વામિનારાયણના સંતોનું સંગીત અદ્ભુત છે, જેથી રાજાના દરબારી ગવૈયાઓ સંગીતકળાની સ્પર્ધા કરવા કાઠિયાવાડમાં ગઢપુર પધાર્યા. દાદા ખાચરના દરબારમાં લીંબડા નીચે ઢોલિયે બિરાજેલા શ્રીજીમહારાજ સમક્ષ ગવૈયાઓએ ગર્વપૂર્વક કહ્યું: “અમો આપના સંતો સાથે સંગીતકળાની હરીફાઈ કરવા આવ્યા છીએ!”
શ્રીજીમહારાજે શાંતભાવે ઉત્તર આપ્યો: “અમારા સંતો કોઈની સાથે હરીફાઈ કરતા નથી; તેઓ તો કેવળ ભગવાનને રીઝવવા ભજન ગાય છે.” વાતો કરતાં કરતાં સંધ્યાકાળના સાત વાગી ગયા. શ્રીહરિએ કહ્યું, “જો આપની ઇચ્છા હોય તો અમારા સંત કીર્તન ગાય.” ગવૈયાઓએ સંમતિ આપી. શ્રીહરિએ સદગુરુ પ્રેમાનંદ સ્વામીને આજ્ઞા કરી: “સ્વામી, કીર્તન ગાઓ.”
પ્રેમાનંદ સ્વામીએ ત્રણેય છોગલાંવાળી પાઘ ધારણ કરેલા પ્રભુના મનોહર સ્વરૂપને, દાદાનો દરબાર અને લીંબતરુને અંતરમાં સંભારી નેત્રો બંધ કરી દીધાં. સંધ્યાકાળે સાત વાગ્યે તેમણે ‘પ્રભાતી’ રાગમાં ભાવભીનાં પદો ગાવા માંડ્યાં! પેલા ગવૈયાઓ મનમાં હસવા લાગ્યા કે, “આ સ્વામિનારાયણના સંતોને કયો રાગ ક્યારે ગવાય તેનુંય ભાન નથી; સંધ્યા ટાણે પ્રભાતી રાગ ગાય છે!”
પરંતુ રાત્રિના આઠ વાગ્યા સુધીમાં તો અદ્ભુત ચમત્કાર સર્જાયો! સ્વામીના ભક્તિના નાદથી આસપાસના વૃક્ષો પર પોતાના માળામાં સૂતેલાં પક્ષીઓ—ચકલીઓ, પોપટ, મોર અને કબૂતરો પ્રભાત થઈ ગયું હોય તેમ માળામાંથી ઊડીને આકાશમાં કલરવ કરવા લાગ્યાં! આ અલૌકિક દ્રશ્ય જોઈ ગ્વાલિયરના ગવૈયાઓનું અભિમાન ગળી ગયું. તેઓ શ્રીજીમહારાજના ચરણોમાં પડી ગયા અને હાથ જોડી બોલ્યા: “મહારાજ! અમે શાસ્ત્રના નિયમ મુજબ ગાઈ શકીએ, પણ સંધ્યાકાળે પ્રભાતી ગાઈને પક્ષીઓને માળામાંથી ઉડાડી શકીએ નહીં! આપના સંત સાચે જ અલૌકિક પ્રેમસખી છે!”
- શ્રીહરિચરિત્રચિંતામણી અને સંપ્રદાયના ઇતિહાસમાંથી…
Hindi
ગઢપુરમાં સદગુરુ પ્રેમાનંદ સ્વામી, ગ્વાલિયરના ગવૈયા અને સંધ્યાકાળે પ્રભાતી રાગ
ग्वालियर के राजा के राजदरबारी गवैया भगवान स्वामिनारायण के संतों के साथ संगीत-कला की प्रतिस्पर्धा करने गढपुर आए। दादा खाचर के दरबार में नीम वृक्ष के नीचे विराजमान श्रीजीमहाराज से उन्होंने कहा: “हम आपके संतों से संगीत की बाजी जीतने आए हैं!”
श्रीहरि ने सहज भाव से कहा: “हमारे संत किसी से होड़ नहीं करते; वे तो केवल प्रभु-भक्ति में गाते हैं।” संध्या के सात बज चुके थे। प्रभु की आज्ञा से सद्गुरु प्रेमानंद स्वामी ने नेत्र बंद कर श्रीहरि की तीन कलंगी वाली पगड़ी का ध्यान धरते हुए संध्याकाल में ही ‘प्रभाती’ (प्रातःकालीन) राग में पद गाना प्रारंभ किया!
ग्वालियर के गायक मन ही मन उपहास करने लगे कि संध्या के समय प्रभाती राग गाने वाले इन संतों को संगीत का कोई ज्ञान नहीं है। किंतु रात्रि के आठ बजते-बजते एक दिव्य चमत्कार हुआ—पेड़ों पर अपने घोंसलों में सोए पक्षी (मोर, तोता, चिड़िया, कबूतर) प्रभात समझकर चहचहाते हुए घोंसलों से उड़कर आकाश में कलरव करने लगे!
यह दृश्य देखकर दरबारी गवैयों का सारा अहंकार चकनाचूर हो गया। वे श्रीजीमहाराज के चरणों में गिर पड़े और बोले: “महाराज! हम राग-रागिनियों के नियम अनुसार गा सकते हैं, किंतु संध्याकाल में पक्षियों को भोर का भ्रम कराकर घोंसलों से उड़ा देना केवल आपके इन दिव्य संतों के ही वश की बात है!”
- श्रीहरिचरित्र से…
English
Premanand Swami Gwalior Gavaiya Prabhati
Once, informed of the legendary musical mastery of Bhagwan Swaminarayan’s ascetics, the royal court musicians of the Maharaja of Gwalior journeyed to Kathiawad to challenge the saints in Gadhpur. Arriving in Dada Khachar’s courtyard where Shreeji Maharaj rested beneath the sacred neem tree, the proud musicians declared: “We have arrived to challenge Your sadhus to a musical competition!”
Shreehari serenely replied: “Our ascetics never compete with anyone; they sing solely out of pure love to please God.” By then, dusk had set in (around 7:00 PM). Shreehari gently asked: “If you wish, our saint can sing a devotional hymn.” The musicians consented. Shreehari turned to Sadguru Premanand Swami: “Swami, please sing a kirtan.”
Enshrining in his heart the enchanting divine form of Shreehari adorned in His three-plumed turban (tran chhogla vali paadh), Premanand Swami closed his eyes. At 7:00 PM in the twilight, he began singing soul-stirring hymns in the morning dawn melody (Prabhati raag)! The visiting musicians scoffed inwardly: “These ascetics lack even basic grammar of music—singing a dawn raga at dusk!”
Yet as Swami’s divine singing intensified, by 8:00 PM an astounding miracle unfolded: resting birds nesting in the surrounding foliage—sparrows, parrots, peacocks, and doves—believing that dawn had truly broken, began chirping loudly and flew out of their nests into the twilight sky!
Witnessing this supernatural occurrence, the proud court musicians were utterly humbled. Falling prostrate at Shreeji Maharaj’s lotus feet, they confessed: “O Lord! We can sing according to classical technicalities, but we could never cause birds to take flight from their nests at twilight! Your saint is not a mere musician; he is an ocean of divine celestial melody!”
- Extracted from Chronicles of the Swaminarayan Sampradaya…