ગઢપુર મંદિરના પ્રથમ મહંત સદગુરુ વિરક્તાનંદ સ્વામી, શ્રીજીમહારાજના મંદવાડ સમયે સંતો માટે ખાંડના બદલે ગોળના લાડુ બનાવવાની ભૂલ, પશ્ચાતાપ અને આજ્ઞાપાલનનો બોધ.
ગઢપુર મંદિરના સર્વપ્રથમ મહંત સદગુરુ વિરક્તાનંદ સ્વામીનો જન્મ ભાલ પ્રદેશમાં ખંભાત બારા નજીક ‘કલોદરા’ ગામમાં થયો હતો. તેઓ નાનપણથી જ ધર્મનિષ્ઠ અને ભગવાનમાં અનન્ય પ્રીતિવાળા હતા. પૂર્વજન્મના સંસ્કારોના બળે નાની વયે જ સંસાર પ્રત્યે તીવ્ર વૈરાગ્ય જાગતાં તેઓ વિરક્તભાવે વર્તતા. શ્રીજીમહારાજે જ્યારે તેમને સાધુ દીક્ષા આપી ત્યારે “યથા ગુણ તથા નામ” એ ન્યાયે તેમનું નામ ‘વિરક્તાનંદ’ રાખ્યું. તેઓને વ્યવહારમાં અત્યંત કુશળ અને ગુણવાન જાણી શ્રીહરિએ તેમને ગઢપુર મંદિરના પ્રથમ મહંત તરીકે સ્થાપ્યા અને આજ્ઞા કરી કે, “નિષ્કામભાવે સમર્પિત થઈને ગઢપુર મંદિરની ઉત્તમ સેવા કરજો તથા સંતો અને હરિભક્તોની પ્રેમપૂર્વક સંભાવના રાખજો.”
એક સમયે શ્રીજીમહારાજે લીલાવત્ મંદવાડ ધારણ કર્યો. તે વખતે સંતો તથા પાર્ષદોએ ખડેપગે અહોરાત્ર મહારાજની અપાર સેવા કરી. તેમની નિષ્ઠાવાન સેવાથી અતિ પ્રસન્ન થઈ શ્રીજીમહારાજે મહંત વિરક્તાનંદ સ્વામીને અક્ષર ઓરડીમાં બોલાવીને આજ્ઞા કરી: “આ સંતો તથા પાર્ષદોએ મંદિર અને અમારી ઘણી જ સુંદર સેવા કરી છે. તેથી તેમને શેર-શેર ચોખ્ખું ઘી નાખીને ખાંડના ઉત્તમ લાડુ બનાવી અમારા વતી અત્યંત આગ્રહપૂર્વક જમાડજો.”
પરંતુ વિરક્તાનંદ સ્વામીએ મંદિરના ખર્ચની કરકસર અને સહજ પ્રકૃતિગત લોભને વશ થઈને ખાંડના બદલે ગોળના લાડુ બનાવડાવ્યા અને સર્વ સંતો, બ્રહ્મચારીઓ, પાર્ષદો તથા હરિભક્તોને જમાડ્યા. જ્યારે શ્રીજીમહારાજને જાણ થઈ કે આજ્ઞા લોપીને ગોળના લાડુ બનાવ્યા છે, ત્યારે મહારાજે તેમને ખૂબ ઠપકો આપ્યો અને નારાજગી વ્યક્ત કરી કે ભગવાનની આજ્ઞા આગળ વ્યવહારિક કરકસર કે સંકોચને કોઈ સ્થાન નથી. ઉપરાંત, એક ગરીબ બ્રાહ્મણને સહાય કરવા મહારાજે રૂપિયા મંગાવ્યા ત્યારે પણ સ્વામીએ પ્રકૃતિવશ આપવામાં વિલંબ કર્યો. આથી શ્રીજીમહારાજે વિરક્તાનંદ સ્વામીને વ્યવહારિક વહીવટના બંધનમાંથી મુક્ત કરી સદગુરુ પરમાનંદ સ્વામીને ગઢપુરના મહંત તરીકે નીમ્યા. વિરક્તાનંદ સ્વામી દસ વર્ષ સુધી ગઢપુરના મહંત રહ્યા હતા.
જ્યારે વિરક્તાનંદ સ્વામીને પોતાની ક્ષતિનું ભાન થયું ત્યારે તેમના અંતરમાં પારાવાર પશ્ચાતાપ થયો. તેમની આંખોમાંથી ચોધાર આંસુ વહી નીકળ્યા કે, “હું સાક્ષાત પૂર્ણપુરુષોત્તમ નારાયણની આજ્ઞા યથાતથ પાળી ન શક્યો! હવે તો શ્રીજીમહારાજ જે રીતે રાજી થાય તે જ પ્રમાણે જીવન વિતાવવું છે.” ત્યારપછી તેમણે પૂર્ણ નમ્રતા અને આજ્ઞાપાલનપૂર્વક ભજન-સેવા કરી અંતે શ્રીહરિના દિવ્ય અક્ષરધામને પ્રાપ્ત કર્યું.
- શ્રી નંદસંતોના જીવન કવનમાંથી…
Hindi
ગઢપુરમાં સદગુરુ વિરક્તાનંદ સ્વામી, શ્રીજીમહારાજની આજ્ઞા અને મહંતપદ
गढपुर मंदिर के सर्वप्रथम महंत सद्गुरु विरक्तानंद स्वामी का जन्म भाल प्रदेश में खंभात के निकट ‘कलोदरा’ ग्राम में हुआ था। बाल्यावस्था से ही विरक्त स्वभाव होने के कारण श्रीजीमहाराज ने उन्हें साधु दीक्षा देकर ‘विरक्तानंद’ नाम प्रदान किया। उनके व्यवहार-कौशल और दक्षता को देखकर श्रीहरि ने उन्हें गढपुर धाम का प्रथम महंत नियुक्त किया और निष्काम भाव से संतों व भक्तों की सेवा-संभाल करने की आज्ञा दी।
एक समय जब श्रीजीमहाराज ने अस्वस्थता (मंदवाड़) की लीला की, तब सभी संतों और पार्षदों ने रात-दिन लगनपूर्वक प्रभु की सेवा की। संतों की अनन्य सेवा से प्रसन्न होकर श्रीहरि ने महंत विरक्तानंद स्वामी को अक्षर ओरडी में बुलाकर स्पष्ट आज्ञा दी: “इन संतों ने हमारी बहुत सेवा की है; अतः हमारे निमित्त एक-एक सेर शुद्ध घी डालकर शक्कर (खांड) के उत्तम लड्डू बनवाएं और अत्यंत मनुहार करके संतों को भोजन कराएं।”
किंतु विरक्तानंद स्वामी ने मंदिर के व्यय में मितव्ययिता बरतते हुए अपनी सहज प्रकृतिवश शक्कर के स्थान पर गुड़ के लड्डू बनवा दिए और संतों को परोस दिए। जब श्रीजीमहाराज को ज्ञात हुआ कि उनकी स्पष्ट आज्ञा की उपेक्षा कर गुड़ के लड्डू बनाए गए हैं, तब उन्होंने विरक्तानंद स्वामी को गंभीर उलाहना दिया कि भगवान की दिव्य आज्ञा के सम्मुख सांसारिक कंजूसी अक्षम्य है। इसके पश्चात प्रभु ने उन्हें प्रशासनिक दायित्व से मुक्त कर सद्गुरु परमानंद स्वामी को गढपुर का महंत बनाया। विरक्तानंद स्वामी ने दस वर्षों तक महंत पद संभाला था।
जब स्वामी को अपनी भूल का यथार्थ भान हुआ, तो उनका हृदय पश्चाताप से भर गया। उन्होंने अश्रुपात करते हुए दृढ़ संकल्प किया कि अब केवल और केवल श्रीहरि की प्रसन्नता में ही जीवन बिताना है। तत्पश्चात उन्होंने पूर्ण समर्पण व आज्ञापालन करते हुए अंत में प्रभु के अक्षरधाम को प्राप्त किया।
- श्री नंदसंतों के जीवन चरित्र से…
English
Sadguru Viraktanand Swami Gadhpur First Mahant
Sadguru Viraktanand Swami, the very first Mahant of the historic Gadhpur temple, was born in the village of Kalodra near the port of Khambhat in the Bhal region. Highly devout and naturally detached from worldly allurements from childhood, he was initiated as a sadhu by Bhagwan Swaminarayan, who aptly named him ‘Viraktanand’ (one who finds joy in detachment). Recognizing his administrative competence and spiritual virtues, Shreehari appointed him the first Mahant of Gadhpur mandir, instructing him to manage the shrine selflessly and serve visiting sadhus and devotees with utmost warmth.
Once, Shreeji Maharaj assumed the leela of physical illness. During this period, the ascetics and parshads attended to Him round the clock with tireless dedication. Deeply pleased by their selfless service, Shreehari summoned Mahant Viraktanand Swami to Akshar Ordi and gave an explicit command: “These sadhus and attendants have served Us with immense devotion. Therefore, prepare rich sugar laddoos soaked in abundant pure ghee on My behalf, and feed all the sadhus with heartfelt warmth.”
However, swayed by administrative frugality and an innate habit of penny-pinching, Viraktanand Swami substituted sugar with jaggery (gur) to save temple funds and served jaggery laddoos to the gathering. When Shreeji Maharaj learned that His direct command had been compromised for worldly thrift, He firmly reprimanded the Mahant, reminding him that obedience to the divine will (agna) supersedes all mundane calculations. Soon afterward, when coins requested to help a destitute Brahmin were also withheld due to his rigid nature, Shreehari relieved Viraktanand Swami of administrative management and appointed Sadguru Parmanand Swami as the Mahant. Swami had served as Mahant for ten years.
Realizing his grave mistake, Viraktanand Swami was overcome with deep remorse. Tears rolled down his cheeks as he repented: “Alas, I failed to honor the supreme command of Purushottam Narayan! Henceforth, every breath of mine shall be dedicated solely to pleasing Him.” Living the remainder of his life in absolute humility, obedience, and unbroken devotion, he ultimately attained Akshardham.
- Extracted from the Biographies of Nand Saints…