ગઢપુરમાં લિંબવૃક્ષ નીચે પ્રેમાનંદ સ્વામીનું બે વાંસળી વાદન, શ્રીહરિનું એક પગે નૃત્ય, મોંકા ખાચર દ્વારા ઝીણાભાઈના અડગ નિયમપાલનની કથા અને સુરા ખાચરનો વિનોદ.
એક દિવસે શ્રીહરિ ગઢપુરમાં દાદા ખાચરના દરબારગઢમાં લિંબવૃક્ષ તળે ઢોલિયા પર બિરાજમાન હતા. સન્મુખ સમસ્ત સંતો-ભક્તોની સભા ભરાયેલી હતી. તે સમયે સંગીત શિરોમણિ સદગુરુ પ્રેમાનંદ સ્વામીએ એકસાથે બે વાંસળીઓ મુખમાં રાખી અદ્ભુત મધુર સ્વરો છેડ્યા અને કીર્તન ગાન કર્યું. શ્રીહરિ અત્યંત પ્રસન્ન થયા. કીર્તન પૂર્ણ થતાં ‘નારાયણ’ મહામંત્રની ધૂન શરૂ થઈ, ત્યારે શ્રીહરિ ઢોલિયા પરથી ઊભા થઈ એક પગે ઊભા રહી તાળીઓ વગાડતાં દિવ્ય નૃત્ય કરી ધૂન કરાવી અને પુનઃ ઢોલિયે બિરાજ્યા.
શ્રીહરિના ઢોલિયા પાસે જ પંચાળાના મોંકા ખાચર બેઠા હતા. તેમણે પોતાના મુખ આગળ ખેસ રાખીને બાજુમાં કંઈક ગુસપુસ કરી. શ્રીહરિએ અંતર્યામીપણે પૂછ્યું, “દરબાર! શું વાત ચાલી રહી છે? સર્વે સભા સાંભળે તેમ મોટેથી કહો!”
મોંકા ખાચરે હાથ જોડીને કહ્યું, “મહારાજ! એકવખતે પંચાળાના દરબાર ઝીણાભાઈ વાંકીયે આવીને રાત રોકાયા હતા. મેં પૂછ્યું કે ક્યાં જાઓ છો? તો ઝીણાભાઈ કહે કે ઘણા દિવસથી શ્રીજીમહારાજના દર્શન થયા નથી એટલે ગઢડે દર્શને જાઉં છું. મેં કહ્યું કે મારે પણ આવવું છે, સવારે સાથે ચાલીશું. સવારે વહેલા પૂજા-પાઠ પરવારી અમે ઘોડેસવાર થઈને નીકળ્યા. પાદરે પહોંચતાં મેં કહ્યું કે મારે ભડલી થોડું કામ છે, માટે ત્યાં થઈને જઈએ. ભડલી ગામના પાદરે નદીકાંઠે ભાણ ખાચર પોતાના માણસો સાથે સ્નાન કરતા હતા અને કેટલાક અફીણનો કસૂંબો ઘોળતા હતા. ભાણ ખાચરે અમને જોઈને આગ્રહપૂર્વક કસૂંબો પીવા બોલાવ્યા. મેં મારી ઘોડી ઝીણાભાઈને પકડાવી અને ભાણ ખાચર પાસે ગયો.”
“ઝીણાભાઈ તો શ્રીહરિના અનન્ય નિયમધર્મ પાળનારા ભક્ત હતા. કાઠી દરબારોમાં કસૂંબો પીવાનો મોટો રિવાજ હોવા છતાં, શ્રીહરિની આજ્ઞાને શિરોધાર્ય ગણી ઝીણાભાઈએ કસૂંબો પીવાનો સાફ ઇનકાર કરી દીધો અને દૂર ઊભા રહ્યા. ભાણ ખાચરે ઘણો આગ્રહ કર્યો પણ ઝીણાભાઈ પોતાના સત્સંગના નિયમમાં મેરુ પર્વત જેવા અડગ રહ્યા અને અમને પણ ત્યાંથી જલ્દી રવાના થવા તાકીદ કરી.”
આ સાંભળી શ્રીહરિના હાસ્યપ્રિય સખા સુરા ખાચરે ભરી સભામાં ટકોર કરી: “ભણ્યા મહારાજ! ઝીણાભાઈની વાત તો ભલે કરી, પણ અમારી વાતો તો ઢાંકવા જેવી છે હોં, કોઈને કહેવા જેવી નથી!” આ સાંભળી શ્રીહરિ તથા સંતો-હરિભક્તો અતિશય હાસ્ય અને આનંદમાં ગરકાવ થઈ ગયા. શ્રીહરિએ ઝીણાભાઈની અડગ નિયમનિષ્ઠાની મુક્તકંઠે પ્રશંસા કરી.
- શ્રીહરિચરિત્રચિંતામણીમાંથી…
Hindi
ગઢપુરમાં લિંબવૃક્ષ તળે પ્રેમાનંદ સ્વામીનું વાંસળી વાદન અને ઝીણાભાઈની ભડલીમાં નિયમપાલન કથા
एक दिन श्रीहरि गढपुर में दादा खाचर के दरबार में नीम वृक्ष के नीचे पाट पर विराजमान थे। संतों और भक्तों की विशाल सभा बैठी थी। उस समय संगीत मार्तंड सद्गुरु प्रेमानंद स्वामी ने एक साथ दो बाँसुरी बजाते हुए अत्यंत मधुर कीर्तन गान किया। प्रभु परम प्रसन्न हुए। कीर्तन पश्चात जब ‘नारायण’ महामंत्र की धुन गूँजी, तब श्रीहरि एक पैर पर खड़े होकर ताली बजाते हुए दिव्य नृत्य करने लगे।
श्रीहरि के समीप ही पंचाला के मोंका खाचर बैठे थे। उन्होंने अपने मुख पर वस्त्र रखकर पड़ोस में कुछ बात कही। श्रीहरि ने पूछा, “दरबार! क्या चर्चा हो रही है? सबके समक्ष विस्तार से कहिए!”
मोंका खाचर ने हाथ जोड़कर कहा, “महाराज! एक बार पंचाला के दरबार ज़ीणाभाई मेरे गाँव वांकिया में ठहरे थे। उन्होंने बताया कि वे गढड़ा में प्रभु के दर्शनार्थ जा रहे हैं। मैंने भी साथ चलने का निश्चय किया। प्रातः दोनों अश्वारूढ़ होकर चले। मार्ग में भडली गाँव की नदी पर काठी दरबार भाण खाचर अपने साथियों के साथ अफ़ीम का कसूम्बा तैयार कर रहे थे। उन्होंने हमें कसूम्बा पीने हेतु अत्यधिक आग्रह किया।”
“किंतु ज़ीणाभाई श्रीहरि के नियमों के पक्के निष्ठावान भक्त थे। काठी समाज में कसूम्बा पीने की प्रबल प्रथा होने पर भी ज़ीणाभाई ने प्रभु की आज्ञा शिरोधार्य रखते हुए कसूम्बे को छूने से भी स्पष्ट मना कर दिया और अपनी मर्यादा पर अडिग रहे।”
यह सुनकर प्रभु के विनोदप्रिय सखा सुरा खाचर ने चुटकी ली: “महाराज! ज़ीणाभाई की बात तो उत्तम है, किंतु हमारी बातें तो ढँककर रखने जैसी हैं, किसी को बताने योग्य नहीं!” यह सुनकर श्रीहरि तथा समस्त सभा हास्यरस में डूब गई। प्रभु ने ज़ीणाभाई की दृढ़ नियमनिष्ठा की भूरि-भूरि प्रशंसा की।
- श्रीहरिचरित्रचिंतामणि से…
English
Gadhpur Premanand Swami Zina Bhai Niyam
One day in Gadhpur, Shreehari was seated upon a cot beneath the sacred neem tree in Dada Khachar’s courtyard, surrounded by an assembly of holy saints and ardent devotees. At that moment, the maestro of devotional music, Sadguru Premanand Swami, played two flutes simultaneously with astonishing virtuosity while singing divine hymns. Overflowing with joy, Shreehari stood up on one leg as the congregational chanting of the ‘Narayan’ mahamantra commenced, gracefully clapping His hands in divine dance before resuming His seat.
Seated close to Shreehari’s cot, Monka Khachar of Panchala covered his mouth with a cloth and whispered something to a fellow devotee. Omniscient Shreehari asked, “Darbar, what confidential matter are you whispering? Speak aloud so the entire assembly may hear!”
Monka Khachar folded his hands and narrated: “O Maharaj! Once, Darbar Zina Bhai of Panchala stayed overnight at my home in Vankiya. When I asked his destination, he replied that he was longing for Shreehari’s darshan and was journeying to Gadhada. I decided to accompany him. At daybreak, after morning prayers, we rode out on our mares. En route, we passed the outskirts of Bhadli village by the river, where Kathi chieftain Bhan Khachar and his men were bathing and preparing an intoxicating opium drink (kasumbo). Bhan Khachar invited us with great insistence to partake in the kasumbo.”
“However, Zina Bhai was an unshakeable observer of Shreehari’s moral injunctions. Although drinking kasumbo was an entrenched social custom among Kathi chieftains, Zina Bhai strictly upheld Shreehari’s command prohibiting intoxicants. He stood firm as Mount Meru, unequivocally refusing to touch a single drop, and urged me to depart promptly.”
Hearing this testimony of steadfast virtue, Shreehari’s witty friend Sura Khachar humorously interjected: “Well, Maharaj! Zina Bhai’s noble deeds are worthy of praise, but our own past antics are better kept under wraps—definitely not fit for public disclosure!” Hearing Sura Khachar’s candid humor, Shreehari and the entire assembly burst into hearty laughter. Shreehari profoundly lauded Zina Bhai’s exemplary moral steadfastness.
- Extracted from Shreehari Charitra Chintamani…