ચરોતરના ગામ વસો માં વિપ્ર હરિભકત વાલા ધૃવ અને અવલબાઇ નામે શ્રીહરિના વીશે અતિ હેતવાળા હરિભકત હતા. બંને પુર્વજનમના અતિ મુમુક્ષુંઓ હતા.
Gujarati
વસોના વાલા ધૃવ અને અવલબાઇનો પ્રસંગ
ચરોતરના ગામ વસો માં વિપ્ર હરિભકત વાલા ધૃવ અને અવલબાઇ નામે શ્રીહરિના વીશે અતિ હેતવાળા હરિભકત હતા. બંને પુર્વજનમના અતિ મુમુક્ષુંઓ હતા. શ્રીહરિ પણ જ્યારે જ્યારે વસો પધારતા ત્યારે એમના ઘરે અચૂક પધાર્યા હતા. દોઉ દંપતી અનેકવિધ રસોઇઓ કરીને શ્રીહરિને થાળ બનાવી ને જમાડતા. વાલા ધૃવ અને અવલબાઇને કોઇ સંતાન ન હતું. તેઓ ઉત્સવ સમૈયામાં અવારનવાર ગઢપુર આવતા અને વાલા ધૃવ શ્રીહરિ અને સહુ સંતો પાસે બેસીને સત્સંગ કથાવાર્તા નો લાભ લેતા જ્યારે અવલબાઇ પણ લાડુંબાં-જીવુંબાં વગેરે સાંખ્ય યોગી બહેનો હારે દરબારગઢમાં તમામ સેવાઓ કરીને સહુને રાજી કરતા.
શ્રીહરિએ સંવત ૧૮૬૬માં ડભાણમાં ભવ્યાતિભવ્ય યજ્ઞ કર્યો ત્યારે એ મહાયજ્ઞ ના મુખ્ય યજમાનો માં ડભાણ ના વિષ્ણુદાસ, રઘુનાથદાસ, કાશીદાસ અને વસોના આ પ્રેમીભકત વાલા ધૃવ હતા. આ યજ્ઞ વખતે તેઓએ તન મન ધનથી સેવા કરીને શ્રીહરિનો રાજીપો રળેલો. શ્રીહરિએ સંવત ૧૮૭૨ની સાલ માં વડતાલમાં ફુલદોલ ઉત્સવ કરેલો, ત્યારે સહું સંતો-ભકતો પાર્ષદો અને કાઠીદરબારો સાથે સંઘ માં વસો ગામમાં રાત્યવાસો કરેલો. ત્યારે ગામ ના ભાગોળે રામસર તળાવ છે, એના ઈશાન ખૂણામાં તંબૂ બાંધીને સહુને ઉતારા કરાવ્યા હતા. સહું બળદો સારું નિરણ તેમજ ઘોડાઓ સારું ચંદી-જોગાણ વગેરેની ખડેપગે વ્યવસ્થા વાલા ધૃવ, તુલસીભાઇ અમીન અને દાદાભાઇ દવે વગેરે ભક્તોએ કરેલી.
પ્રથમ પ્રકરણમાં ૪૪માં વચનામૃત વખતે સંવત ૧૮૭૬ માં મહાસુંદી આઠમના દિવસે તેઓ એ શ્રીજીમહારાજને સભામાં પ્રશ્ન પૂછેલો કે “હે દેહ ને દેહના સબંધીને વીશે અહંમમત્વપણાનો ઘાટ થાય છે એ કેમ ટળે? આ પ્રશ્ન ને સમજાવતા શ્રીહરિએ વિસ્તૃતપણે કહ્યુ કે દેહ અને દેહના સંબંધીઓ તો મીથ્યા છે.
જીવાત્માને વીશે દેહ તો કેમ વળગ્યો છે જેમ કોઇ પુરુષ હોય ને તેણે કોઇ દરજીને ત્યા ડગલો સીવાડી ને પેર્યો અને ત્યારે એમ માને જે આ દરજી તે મારો બાપ અને આ દરજણ તે મારી માં છે, એમ માને તે મુર્ખ છે.
ભકતરાજ વાલા ધૃવની સ્થીતી જોતા જ માલૂમ થાય કે તેઓ ઘણા જ્ઞાની હશે, આમ છતા તેમના ધર્મપત્નિ અવલબાઇને પુત્રેચ્છણા હતી, એટલે એમણે એકવાર શ્રીજીમહારાજને હાથ જોડીને પાર્થના કરી કે “હે મહારાજ, અમને એક પુત્ર આપો, આપતો ગરીબનવાજ છો તો અમારી એક વિનંતી સ્વિકારો..!” શ્રીહરિએ એમને પોતાના બાળકમાં જીવ જોડી સાંસારિક વાસનાના બંધન માં બંધાવા કરતા પોતાની મુર્તિમાં જોડાવીને છેલ્લો જન્મ કરાવીને પોતાના ધામમાં લઇ જવા સારું એમને કહ્યું કે વાલાભાઇ, આ તમારા ભાઇના ત્રણ વરહના દિકરા તુલસીને તમારો દિકરો જ માનીને પાલનપોષણ કરજયો અને તમારા પંડયનો દિકરો જાણી ને જ રાખજયો. ભવિષ્ય માં આ તુલસી બહુ સારો સતસંગી થાશે અને તમારું નામ ઉજાળશે.” આમ, શ્રીહરિના આશીર્વાદ થી એ તુલસીભાઇ બહુ સારા સતસંગી થયા હતા. તેઓ જે એમના માતાપિતા વ્રત કરે એજ વ્રત તેઓ પણ કાયમ કરતા. તેઓ બધી જ એકાદશીને નિર્જળા કરતા, અને દ્વાદશીના દિવસે સંતોને જમાડીને જ તેઓ પારણા કરતા. એમના માતાપિતા ધામમાં ગયા પછી પણ તેઓ આ નિયમ કાયમ રાખતા. શ્રીવિહારીલાલજી મહારાજે એમને હરિલીલામૃતમાં કળશ ૧ ના ૧૩માં વિશ્રામમાં ચિંતવતા લખ્યુ છે કે..
વસો માં હોય મંડળ જેવું, દ્વાદશી દિન પારણું દેવું..! તુલસીભાઇએ પણ તેહ, વ્રત રાખ્યું સદા કરી સ્નેહ..!!
- સદગુરુ નિષ્કુળાનંદ સ્વામીએ પણ શ્રીભકતચિંતામણીના પ્રકરણ ૧૨૨ ની પંકિત ૩૪ માં ભકતરાજ શ્રી વાલાધૃવને ચિંતવતા લખ્યું છે કે… દ્વિજભકત વાલોભાઇ નામ, ઇચ્છારામ દાદો મયારામ…! એહ આદિ બહું બાઇ ભાઇ, વસે ભકત વસો ગામમાંઇ..!!
નોંધ: વસો ગામમાં પરમભકત વાલા ધૃવ અને વાલાભાઇ અમીન સરખા નામના બેઉ હરિભકતો હતા. અવલબેન વાલાભાઇ અમીનના ધર્મપત્નિ હતા. તુલસીભાઇ અમીન એ વાલાભાઇ અમીન ના ભત્રીજા હતા.
- શ્રીભકતચિંતામણીના મુકતોના ચિંતનમાંથી…. 🙇🏻♂️🙏
Hindi
वसो के वाला ध्रुव और अवलबाई का प्रसंग
चारोतर प्रदेश के वसो गाँव में विप्र हरिभक्त वाला ध्रुव और अवलबाई नाम के दंपति रहते थे, जिनका श्रीहरि के प्रति अपार स्नेह और निष्ठा थी। दोनों पूर्वजन्म के उच्च कोटि के मुमुक्षु थे। श्रीहरि भी जब-जब वसो पधारते, तब-तब उनके घर अवश्य पधारते थे। दोनों पति-पत्नी अनेक प्रकार के स्वादिष्ट व्यंजन बनाकर श्रीहरि को थाल अर्पण करते और प्रेमपूर्वक जिमाते थे। वाला ध्रुव और अवलबाई के कोई संतान नहीं थी। वे उत्सव-समैया में प्रायः गढ़पुर आते रहते थे। वाला ध्रुव श्रीहरि तथा समस्त संतों के सान्निध्य में बैठकर सत्संग और कथा-वार्ता का लाभ लेते, जबकि अवलबाई भी लाडूबा, जीवूबा आदि सांख्ययोगी बहनों के साथ दरबारगढ़ में सब प्रकार की सेवाएँ करके सभी को प्रसन्न रखती थीं।
संवत १८६६ में जब श्रीहरि ने डभाण में भव्य महायज्ञ किया, तब उस महायज्ञ के मुख्य यजमानों में डभाण के विष्णुदास, रघुनाथदास, काशीदास और वसो के यह प्रेमी भक्त वाला ध्रुव सम्मिलित थे। इस यज्ञ के अवसर पर उन्होंने तन, मन और धन से सेवा करके श्रीहरि का अपार राजीपा प्राप्त किया था। संवत १८७२ में श्रीहरि ने जब वड़ताल में फूलडोल (रंगोत्सव) का उत्सव किया, तब समस्त संतों, भक्तों, पार्षदों और काठी दरबारों के विशाल संघ के साथ उन्होंने वसो गाँव में रात्रि विश्राम किया था। उस समय गाँव की सीमारेखा पर स्थित रामसर सरोवर के ईशान कोण में तंबू तानकर सभी के ठहरने की उत्तम व्यवस्था की गई थी। समस्त बैलों के लिए चारे तथा घोड़ों के लिए दाना-पानी आदि की तत्परता से सेवा-व्यवस्था वाला ध्रुव, तुलसीभाई अमीन और दादाभाई दवे आदि भक्तों ने मिलकर की थी।
प्रथम प्रकरण के ४४वें वचनामृत के समय, संवत १८७६ में महा सुदी अष्टमी के दिन, उन्होंने सभा में श्रीजी महाराज से एक गंभीर प्रश्न पूछा था, “हे महाराज! देह और देह के संबंधियों के प्रति जो अहं-ममत्व (अहंकार और ममता) का भाव उत्पन्न होता है, वह कैसे निवृत्त हो?” इस प्रश्न का उत्तर देते हुए श्रीहरि ने विस्तारपूर्वक समझाया कि देह और देह के संबंधी तो सर्वथा मिथ्या हैं।
जीवात्मा के साथ देह का संबंध किस प्रकार है? जैसे कोई पुरुष किसी दर्जी से अचकन (डगला) सिलवाकर पहने और फिर यह मानने लगे कि यह दर्जी मेरा पिता है और दर्जी की पत्नी मेरी माता है—तो ऐसा मानने वाला तो मूर्ख ही कहलाएगा।
भक्तराज वाला ध्रुव की आंतरिक स्थिति को देखते ही ज्ञात होता था कि वे अत्यंत ज्ञानी और वैराग्यवान भक्त थे। फिर भी, उनकी धर्मपत्नी अवलबाई के मन में संतान प्राप्ति की इच्छा थी। अतः एक बार उन्होंने श्रीजी महाराज के सम्मुख हाथ जोड़कर प्रार्थना की, “हे महाराज! हमें एक पुत्र प्रदान कीजिए। आप तो दीनदयाल और ग़रीबनवाज़ हैं, अतः हमारी यह एक विनती स्वीकार कीजिए!” श्रीहरि चाहते थे कि वे किसी सांसारिक बालक में जीव को बाँधकर वासना के बंधन में पड़ने के बजाय अपने स्वरूप में चित्त लगाकर इस जन्म को अपना अंतिम जन्म बनाकर उनके परमधाम को प्राप्त करें। इसलिए श्रीहरि ने उनसे कहा, “हे वालाभाई! आपके भाई के तीन वर्ष के पुत्र तुलसी को ही अपना पुत्र मानकर उसका पालन-पोषण कीजिए और उसे अपने ही पुत्र के समान जानिए। भविष्य में यह तुलसी एक अत्यंत श्रेष्ठ सत्संगी बनेगा और आपके कुल का नाम रोशन करेगा।”
श्रीहरि के इस दिव्य आशीर्वाद से वे तुलसीभाई आगे चलकर अत्यंत उच्च कोटि के सत्संगी बने। उनके माता-पिता जो-जो नियम और व्रत रखते थे, तुलसीभाई भी जीवनपर्यंत उन्हीं व्रतों का निष्ठापूर्वक पालन करते थे। वे प्रत्येक एकादशी का निर्जला व्रत करते और द्वादशी के दिन संतों को भोजन कराकर ही पारणा करते थे। माता-पिता के अक्षरधाम गमन के पश्चात भी उन्होंने यह नियम निरंतर जारी रखा। श्री विहारीलालजी महाराज ने ‘हरिलीलामृत’ के कलश १, विश्राम १३ में उनका स्मरण करते हुए लिखा है:
વસો માં હોય મંડળ જેવું, દ્વાદશી દિન પારણું દેવું..! તુલસીભાઇએ પણ તેહ, વ્રત રાખ્યું સદા કરી સ્નેહ..!! (अर्थात्: वसो में संतों का जो मंडल होता, उन्हें द्वादशी के दिन पारणा कराना—तुलसीभाई ने भी प्रेमपूर्वक सदा इस व्रत का पालन किया।)
सद्गुरु निष्कुलानंद स्वामी ने भी ‘श्री भक्तचिंतामणि’ के प्रकरण १२२, पंक्ति ३४ में भक्तराज श्री वाला ध्रुव का स्मरण करते हुए लिखा है: દ્વિજભક્ત વાલોભાઇ નામ, ઇચ્છારામ દાદો મયારામ…! એહ આદિ બહું બાઇ ભાઇ, વસે ભક્ત વસો ગામમાંઇ..!!
टिप्पणी: वसो गाँव में परमभक्त वाला ध्रुव और वालाभाई अमीन समान नाम के दो हरिभक्त थे। अवलबाई वालाभाई अमीन की धर्मपत्नी थीं और तुलसीभाई अमीन, वालाभाई अमीन के भतीजे थे।
- श्री भक्तचिंतामणि के मुक्तों के चिंतन से…
🙏
English
The Account of Vala Dhruva and Avalbai of Vaso
In the village of Vaso in the Charotar region lived a pious Brahmin devotee named Vala Dhruva and his devout wife Avalbai, both of whom harbored deep love and devotion for Shri Hari. Both were advanced spiritual seekers (mumukshus) from past lifetimes. Whenever Shri Hari visited Vaso, He made it a point to visit their home. The devoted couple would lovingly prepare a variety of delicacies, offer the sanctified food (thaal) to Shri Hari, and serve Him with immense reverence. Vala Dhruva and Avalbai had no children. They regularly traveled to Gadhpur for festivals and spiritual assemblies (samaiyas). Vala Dhruva would sit near Shri Hari and the holy saints, drinking in the divine nectar of satsang and spiritual discourses, while Avalbai engaged in devout service in the Darbargadh alongside holy sankhya-yogi women like Laduba and Jivuba, winning the hearts of all.
In Samvat 1866, when Shri Hari performed the grand Mahayajna in Dabhan, among the principal hosts (yajmans) of that great sacrifice were Vishnudas, Raghunathdas, and Kashidas of Dabhan, and this loving devotee Vala Dhruva of Vaso. Through devoted service with body, mind, and wealth during this sacrifice, he earned the boundless pleasure (rajipo) of Shri Hari. In Samvat 1872, during the grand Phuldol festival celebrated by Shri Hari in Vadtal, the entire congregation—comprising saints, devotees, attendants (parshads), and Kathi darbars—halted overnight at Vaso village. Tents were pitched at the northeast corner of the Ramsar lake on the village outskirts to host everyone. The devotees Vala Dhruva, Tulsibhai Amin, and Dadabhai Dave served vigilantly around the clock, meticulously arranging fodder for the oxen and grain and water for the horses.
On Maha Sud Ashtami in Samvat 1876, recorded in Vachanamrut Gadhada First 44, Vala Dhruva asked a profound question to Shriji Maharaj in the assembly: “O Maharaj! How can the feelings of ‘I-ness’ and ‘my-ness’ (aham-mamatva) toward the body and its bodily relations be eradicated?” Addressing this query, Shri Hari explained in detail that the physical body and its relations are entirely illusory and transient.
Maharaj illustrated how the jiva becomes falsely attached to the body: Just as a man has a coat stitched by a tailor, puts it on, and then foolishly starts believing, “This tailor is my father and his wife is my mother”—anyone who thinks like that is regarded as utterly foolish.
Observing the spiritual state of Bhaktaraj Vala Dhruva, it was evident that he possessed deep spiritual wisdom and detachment. Nevertheless, his wife Avalbai harbored a desire for a child. Once, with folded hands, she humbly prayed to Shriji Maharaj, “O Maharaj! Please bless us with a son. You are the merciful refuge of the humble (Gharib-nawaz); please grant this earnest prayer of ours!” Rather than allowing them to bind their affection to a worldly child and remain entangled in material desires, Shri Hari wished to fix their mind upon His divine form, make this their final birth, and take them to His divine abode, Akshardham. Thus, Shri Hari affectionately said, “O Valabhai! Take Tulsi, your brother’s three-year-old son, and raise him as your own child; treat him as your own flesh and blood. In the future, this Tulsi will become an exemplary satsangi and bring immense honor to your name.”
By the divine blessings of Shri Hari, Tulsibhai grew up to be an outstanding devotee. He steadfastly observed whatever vows and spiritual disciplines his foster parents practiced. He observed a complete waterless fast (nirjala) on every Ekadashi, and on Dwadashi, he broke his fast only after lovingly serving meals to the saints. Even after his parents departed for Akshardham, he faithfully upheld this sacred practice throughout his life. In the scripture Harililamrut (Kalash 1, Vishram 13), Acharya Shri Viharilalji Maharaj commemorates him:
“Vaso ma hoy mandal jevu, Dwadashi din parnu devu! Tulsibhaiye pan teh, vrat rakhyu sada kari sneh!!” (Meaning: Whenever an assembly of holy saints visited Vaso, Tulsibhai lovingly served them on Dwadashi to break the fast, upholding this pious vow with enduring devotion.)
Sadguru Nishkulanand Swami also remembered Bhaktaraj Shri Vala Dhruva in Bhaktachintamani (Prakaran 122, verse 34): “Dwij-bhakt Valobhai naam, Ichharam Dado Mayaram! Eh aadi bahu bai bhai, vase bhakt Vaso gaammai!!”
Note: In the village of Vaso, there were two devout devotees with similar names: Vala Dhruva and Valabhai Amin. Avalbai was the wife of Valabhai Amin, and Tulsibhai Amin was the nephew of Valabhai Amin.
- From the Contemplations on the Muktas in Shri Bhaktachintamani…
🙏