જુનાગઢમાં ભવ્ય મંદિર નિર્માણ વખતે નાગરોના વિરોધ વચ્ચે સદગુરુ બ્રહ્માનંદ સ્વામીની પૂર્વાશ્રમના શિષ્ય નવાબ સાથે મુલાકાત અને ‘કહા ખાન સુલતાન’ પદનો અમર વૈરાગ્ય ઉપદેશ.
ગઢપુરમાં શ્રીજીમહારાજે સદગુરુ શ્રી બ્રહ્માનંદ સ્વામીને જુનાગઢમાં ભવ્ય શિખરબદ્ધ મંદિર બનાવવાની આજ્ઞા કરી. સ્વામીએ શ્રીહરિ પાસે સદગુરુ ગોપાળાનંદ સ્વામીનો સાથ માગ્યો અને બંને સમર્થ સંતોએ જુનાગઢ પધારી મંદિરનું ખાતમુહૂર્ત કરાવી બાંધકામ શરૂ કરાવ્યું. ઝીણાભાઈ દરબારની હવેલી નજીક નાગરવાડો હતો. ત્યાં સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયનું વિશાળ મંદિર ચણાય તે કેટલાક મત્સરી નાગરોને રુચ્યું નહીં, તેથી તેઓએ રાજ્યના દરબારમાં ખટપટ કરી બાંધકામમાં અડચણો ઊભી કરવા માંડી.
આ સ્થિતિ જોઈ એક દિવસે સદગુરુ ગોપાળાનંદ સ્વામીએ બ્રહ્માનંદ સ્વામીને કહ્યું, “બ્રહ્મમુનિ! આપ જાતે જઈને અહીંના નવાબ સાહેબની મુલાકાત લો.” બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ નમ્રતાપૂર્વક કહ્યું, “સ્વામી! હાલ ગાદી પર બેઠેલા નવાબ સાહેબને તો મેં પૂર્વાશ્રમમાં સંગીત અને કાવ્યકળાનો અભ્યાસ કરાવેલો છે. સ્વર્ગસ્થ નવાબ હામદખાનજી તથા પુત્ર સાથે મારે ઘણો સ્નેહ હતો, પરંતુ સાધુ થયા પછી પૂર્વાશ્રમનો સંબંધ ન રખાય તેવા અમારા ત્યાગાશ્રમના નિયમથી હું મળવા ગયો નથી.” ગોપાળાનંદ સ્વામીએ ભારપૂર્વક કહ્યું, “બ્રહ્મમુનિ! એ સંબંધ અત્યારે સત્સંગની મહાન સેવા માટે ઈશ્વરીય સંકેતરૂપ છે. આપ તુરંત નવાબને મળી પૂર્વાશ્રમની યાદ આપી કાવ્યકળા દ્વારા રાજી કરી મંદિરનું કાર્ય નિર્વિઘ્ન કરાવો; શ્રીહરિ તમારા તમામ શુભ સંકલ્પો સિદ્ધ કરશે.”
સ્વામીએ સત્સંગી રૂપશંકરભાઈ કીકાણી દ્વારા રાજ્યના વહીવટદારોને પત્ર પાઠવ્યો, જેમાં હસ્તાક્ષર કર્યા: “લિ. વિદ્યાગુરુ પુરાણો મિત્ર, લિ. કવિ લાડુદાનજી હાલ સ્વામી બ્રહ્માનંદજીના શુભાશિષ.” પત્ર વાંચતાં જ નવાબ હર્ષઘેલા થઈ ગયા અને સાંજે પાંચ વાગ્યે સરકારી બગી મોકલી સ્વામીને રાજદરબારમાં તેડાવ્યા. બાવીસ વર્ષ પૂર્વે જે રાજમહેલમાં રાજકવિ રત્ન તરીકે સન્માનિત થયા હતા, તે જ કચેરીમાં આજે બ્રહ્માનંદ સ્વામી ભગવાં વસ્ત્રોમાં શિષ્યો સહિત પધાર્યા. નવાબ સહિત આખી કચેરી આદરપૂર્વક ઊભી થઈ ગઈ. નવાબે અચરજ પામીને પૂછ્યું, “કવિરાજ! આપ આ દુનિયાદારીના સર્વ રાજભોગ છોડીને ફકીર કેમ બની ગયા? આપ અમારી પાસે રહો, અમે આપને ગામ, ગિરાસ, હવેલી અને સુવર્ણની ભેટ અર્પણ કરીએ.”
ત્યારે સદગુરુ બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ ગંભીર વાણીમાં સભા સમક્ષ સંસારની નશ્વરતા દર્શાવતો અદ્ભુત વૈરાગ્યમય ઉપદેશ ગાયો: “ઉલ્યાનર નિશદિન ફિરે, શિરે ન સૂજત કાલ..! આઈ અચાનક પકરણી, જ્યું મુસેકું વ્યાલ..!! જોબન ધનકે જોરસે, ઉર ધરત અભિમાન..! સબે ચવીના કાલકા, કહા ખાન સુલતાન ? કહા ખાન સુલ્તાન ઉપમાં કહાવે, સબે સંપત્તિ જગત જગમેં સુહાવે..! ઉદે અસ્ત લોં આપકી આણ ફેરી, દિને એક હોસી સબી ખાખઢરી..!!”
આ અમૃતવાણી સાંભળી નવાબનું હૃદય પીગળી ગયું. તેણે સ્વામીના ચરણોમાં મસ્તક નમાવી દીધું અને મંદિર નિર્માણમાં નડતી તમામ અડચણો દૂર કરવાનો રાજવી હુકમ જાહેર કર્યો. આમ, બ્રહ્માનંદ સ્વામીની પ્રતિભા અને ગોપાળાનંદ સ્વામીના આશીર્વાદથી જુનાગઢ મંદિરનો માર્ગ નિર્વિઘ્ન બન્યો.
- સદગુરુ શ્રી બ્રહ્માનંદ સ્વામીના જીવનકવનમાંથી…
Hindi
જુનાગઢ મંદિર નિર્માણમાં બ્રહ્માનંદ સ્વામીની કાવ્યકળા અને નવાબ હામદખાનના પુત્ર સાથે મુલાકાત
गढपुर में श्रीजी महाराज ने सद्गुरु श्री ब्रह्मानंद स्वामी को जूनागढ़ में विशाल शिखरबद्ध मंदिर का निर्माण करने की आज्ञा दी। स्वामीजी ने सद्गुरु गोपालानंद स्वामी का साथ माँगा और दोनों महान संतों ने जूनागढ़ पधारकर मंदिर का शिलान्यास किया। जीनाभाई के दरबार के निकट नागरवाड़ा था। वहाँ स्वामीनारायण मंदिर का निर्माण कुछ विरोधी व्यक्तियों को रास नहीं आया और उन्होंने राजदरबार में षड्यंत्र रचकर निर्माण में रुकावटें डालनी शुरू कर दीं।
यह देखकर सद्गुरु गोपालानंद स्वामी ने ब्रह्मानंद स्वामी से कहा, “ब्रह्ममुनि! आप स्वयं जूनागढ़ के नवाब से भेंट कीजिए।” ब्रह्मानंद स्वामी ने संकोचपूर्वक कहा, “स्वामी! वर्तमान नवाब को तो मैंने पूर्वाश्रम में संगीत और काव्यशास्त्र की शिक्षा दी थी। उनके स्वर्गीय पिता नवाब हामदखानजी और मेरे बीच अत्यधिक आत्मीयता थी। किंतु साधु बनने के उपरांत पूर्वाश्रम का संबंध त्यागने के नियम के कारण मैं उनसे नहीं मिला।” गोपालानंद स्वामी ने कहा, “ब्रह्ममुनि! यह पूर्व संबंध इस समय सत्संग की विराट सेवा हेतु प्रभु की ही योजना है। आप नवाब से मिलकर काव्यकला से उन्हें प्रसन्न कीजिए; श्रीहरि मंदिर का कार्य अवश्य निर्विघ्न करेंगे।”
स्वामीजी ने रूपशंकरभाई कीकाणी के माध्यम से नवाब को एक पत्र भेजा, जिस पर लिखा: “पुराने मित्र व विद्यागुरु, कवि लाडूदानजी (वर्तमान स्वामी ब्रह्मानंदजी) के शुभाशीष।” पत्र पाते ही नवाब हर्षविभोर हो गए और उन्होंने राजसी बग्गी भेजकर स्वामीजी को दरबार में आमंत्रित किया। बाईस वर्ष पूर्व जहाँ वे राजकवि रत्न के रूप में सम्मानित हुए थे, आज उसी राजमहल में भगवा वस्त्रों में एक दिव्य फ़कीर के रूप में पधारे। नवाब सहित संपूर्ण सभा उठ खड़ी हुई। नवाब ने विस्मित होकर पूछा, “कविराज! आप समस्त वैभव त्यागकर फ़कीर क्यों बन गए? आप हमारे पास रहें, हम आपको गाँव, जागीर और अपार धन अर्पित करते हैं।”
तब सद्गुरु ब्रह्मानंद स्वामी ने संसार की क्षणभंगुरता प्रकट करते हुए यह कालजयी उपदेश सुनाया: “उल्यानर निशदिन फिरे, शिरे न सूजत काल..! आई अचानक पकरणी, ज्युं मुसेकुं व्याल..!! जोबन धनके जोरसे, उर धरत अभिमान..! सबे चवीना कालका, कहा खान सुलतान ? कहा खान सुल्तान उपमा कहावे, सबे संपत्ति जगत जगमें सुहावे..! उदे अस्त लों आपकी आण फेरी, दिने एक होसी सभी खाखढरी..!!”
इस वैराग्यपूर्ण काव्य को सुनकर नवाब की आँखें भर आईं। उसने स्वामीजी के चरणों में शीश झुकाकर मंदिर निर्माण के सभी अवरोध तुरंत समाप्त करने का शाही फ़रमान जारी कर दिया। इस प्रकार ब्रह्मानंद स्वामी की प्रतिभा से जूनागढ़ मंदिर का मार्ग निष्कंटक हुआ।
- सद्गुरु श्री ब्रह्मानंद स्वामी के जीवनचरित्र से…
English
Junagadh Mandir Brahmanand Swami Nawab
In Gadhpur, Bhagwan Swaminarayan commanded Sadguru Shree Brahmanand Swami to construct a grand pinnacled mandir in Junagadh. Accepting the divine wish, Brahmanand Swami requested the companionship of Sadguru Gopalanand Swami, and together both spiritual giants commenced the construction after the ground-breaking ceremony. The site chosen was near the mansion of the royal devotee Zina Bhai, adjacent to the Nagar neighborhood. Displeased with the emergence of a Swaminarayan mandir nearby, certain influential elements began inciting political obstacles through the local royal administration.
Observing these hindrances, Sadguru Gopalanand Swami counseled Brahmanand Swami, “Brahmamuni! You should personally visit the ruling Nawab of Junagadh.” Brahmanand Swami replied with monastic modesty, “Swamiji, in my pre-monastic life as the court poet Ladudanji, I tutored the present Nawab in classical poetry and music. His late father, Nawab Hamid Khan, and he held deep affection for me. However, because our monastic vows prohibit reviving past worldly connections, I hesitated to meet him.” Gopalanand Swami replied firmly, “Brahmamuni, this past association is providential for the service of Satsang. Meet the Nawab, gladden him with your poetic wisdom, and Shreehari will resolve all hindrances.”
Brahmanand Swami dispatched a formal letter through the devotee Rupshankar Kikaani, signing it: “From your old friend and preceptor, Kavi Ladudanji, currently Swami Brahmanand.” Overjoyed upon reading the letter, the Nawab immediately dispatched an imperial carriage to escort the Swami to the royal palace. Entering the grand court after twenty-two years—not in opulent royal silks, but in the serene saffron robes of an ascetic—Swami was greeted with an instantaneous standing ovation by the Nawab and all court dignitaries. Astonished, the Nawab asked, “O Great Poet! Why did you renounce worldly splendor to become an ascetic fakir? Stay with us; we shall grant you estates, palaces, and limitless wealth.”
Sadguru Brahmanand Swami smiled serenely and recited profound verses delineating the ephemeral nature of all earthly kingdoms: “Carelessly man wanders day and night, blind to impending death, Like a serpent silently striking an unsuspecting mouse! Puffed with the vanity of fleeting youth and worldly fortune, All are mere morsels of Time—be they Khan or Sultan! What glory lies in titles of Khan or Sultan? All earthly pomp shall fade; Though your royal writ runs from sunrise to sunset, One inevitable day, all this grandeur shall crumble into a heap of ashes!”
Deeply moved by this transcendental wisdom, the Nawab bowed before Swami in profound reverence and instantly issued royal decrees clearing all hindrances for the mandir’s construction, even extending state support. Thus, Brahmanand Swami’s saintly stature and Gopalanand Swami’s vision ensured the triumphant establishment of the Junagadh mandir.
- Extracted from the Life and Works of Sadguru Shree Brahmanand Swami…