“અમે વૃદ્ધ વિપ્ર બની તારી ખબર રાખતા હતા”—શ્રીહરિએ ભુજમાં પાટ પર બેઠા બેઠા રસ્તાની તમામ એંધાણીઓ આપી ભક્તવત્સલતા પ્રગટ કરી; નિષ્કપટ ભક્તિથી પ્રભુ વશ થયા.
ઉત્તર ગુજરાતના કડી તાલુકાના નંદાસણ ગામે પટેલ ભૂલાભગત નામે શ્રીહરિના એક અનન્ય અને પરમ નિષ્ઠાવાન હરિભક્ત રહેતા હતા. તેઓ વ્યવસાયે સાદા ખેડૂત હતા, સાવ અભણ અને ભોળા-સરળ સ્વભાવના હતા; પરંતુ સર્વાવતારી શ્રીહરિને વિશે તેમનો પ્રેમ હિમાલય જેવો અડગ હતો: “એક ભક્ત કહીએ ભૂલો નામ, રહે નકી નંદાસણ ગામ..! અતિ ભોળો સરલ સ્વભાવ, જેને દગા પેચ નહિ દાવ…!”
એક સમયે ભૂલાભગતને શ્રીહરિના પ્રત્યક્ષ દર્શન કરવાની તીવ્ર તાલાવેલી થઈ. સત્સંગીઓ પાસેથી તેમને સમાચાર મળ્યા કે પ્રભુ અત્યારે કચ્છના ભુજનગરમાં પરમ ભક્ત ગંગારામ મલ્લના ઘેર બિરાજમાન છે. ભૂલાભગતે રસ્તામાં જમવા માટે ભાથું કે ખર્ચી-પાણીની કોઈ પણ તૈયારી વિના કે પૈસા લીધા વિના માત્ર પ્રભુના દર્શનની લગનીએ ઘર છોડીને ચાલવા માંડ્યું! તેમને ભુજ જવાનો રસ્તો પણ ખબર નહોતી. રસ્તે જે કોઈ વટેમાર્ગુ મળે તેને પૂછતા જાય કે “ભુજ કઈ તરફ જવાય?” અને પ્રભુનું નામ રટતા રટતા આગળ વધતા જાય.
અંતર્યામી શ્રીહરિ પોતાના ભક્તની આવી અનન્ય અને નિષ્કપટ પ્રીતિ જોઈ ગયા. કચ્છના વિષમ રણપ્રદેશમાં પોતાના ભક્તને ભૂખ, તરસ કે તડકાનું કષ્ટ ન પડે તે માટે શ્રીહરિ સ્વયં એક વૃદ્ધ બ્રાહ્મણનું રૂપ ધારણ કરીને રસ્તામાં પ્રગટ થયા! ભૂદેવરૂપે શ્રીહરિએ રસ્તામાં ભૂલાભગત સાથે ભળીને પૂછ્યું: “ભગત! ક્યાં જવું છે?” ભૂલાભગતે નિર્દોષ ભાવે કહ્યું: “હું તો મારા ઈષ્ટદેવ શ્રી સ્વામિનારાયણ ભગવાન ભુજમાં બિરાજે છે, તેમના દર્શન કરવા જાઉં છું!” બ્રાહ્મણે કહ્યું: “ભગત! આગળ તો નિર્જન ભયાનક રણપ્રદેશ છે, કોઈ સાથી નથી અને રસ્તો પણ વિકટ છે; તમે એકલા કેવી રીતે પહોંચશો?” ભૂલાભગત બોલ્યા: “ભૂદેવ! હું તો મારા પ્રભુનું નામ લેતો ચાલ્યો જાઉં છું; મારા શ્રીજીમહારાજ સદાય મારી સાથે જ છે અને તેઓ જ મારી રક્ષા કરશે!” બ્રાહ્મણ બોલ્યા: “હું પણ ભુજ તરફ જ જાઉં છું, તો આપણે બંને સાથે ચાલીએ.” બંને સાથે ચાલવા લાગ્યા. વૃદ્ધ બ્રાહ્મણ પોતાના ખડિયામાંથી તાજું ભોજન કાઢી ભૂલાભગતને પ્રેમથી જમાડે અને મીઠું જળ પાય. આમ કરતાં કરતાં થોડા દિવસોમાં તેઓ ભુજ પહોંચ્યા. નગરમાં પ્રવેશી, ગંગારામ મલ્લનું ઘર આંગળી ચીંધીને બતાવી, બ્રાહ્મણ બોલ્યા: “ભગત! આ રહ્યું ગંગારામ મલ્લનું ઘર; હું જરાક ગામમાં કામ પતાવીને હમણાં જ આવું છું!” એમ કહી બ્રાહ્મણ અદ્રશ્ય થઈ ગયા!
“નહિ પોતા પાસે અન્ન જળ, માગી ખાય એવી નહિ કળ..! ડાબી જમણી ન જાણે વાટ, શીત ઉષ્ણનો નહિ ઉચ્ચાટ..! એમ ચાલિયો દર્શન કાજ, ત્યારે આવિયા સામા મહારાજ…! વાલો વિપ્ર તણો વેષ લઈ, ચાલ્યા ભક્ત પોતે ભેળા થઈ..! પાતા પાણી ને આપતા અન્ન, લાવ્યા જનને કરી જતન…! ભેળા આવ્યા ભુજ શહેર માંઈ, દેખાડી જાયગા ઝાલી બાંઈ..! પછી એ રૂપ અદ્રશ્ય કરી, આવી બેઠા પાટ પર હરિ…!”
ભૂલાભગતે ગંગારામ મલ્લના ઘરમાં પ્રવેશ કર્યો, ત્યાં તો સામે પાટ પર સાક્ષાત્ પૂર્ણ પુરુષોત્તમ શ્રીહરિ બિરાજમાન હતા! દર્શન થતાં જ ભૂલાભગતે હર્ષાશ્રુ સાથે સાષ્ટાંગ દંડવત પ્રણામ કર્યા. શ્રીજીમહારાજે દોડીને ભૂલાભગતને પ્રેમપૂર્વક બાથમાં લઈ લીધા અને હસતાં હસતાં બોલ્યા: “ભગત! રસ્તામાં તરસ લાગતી ત્યારે જળ કોણ પાતું હતું? અને ખડિયામાંથી રોટલા કાઢી કાઢીને કોણ જમાડતું હતું? નદી, કોતર અને રણના રસ્તા કોણ બતાવતું હતું? એ વૃદ્ધ બ્રાહ્મણ બીજો કોઈ નહોતો, અમે પોતે જ તારી સાથે સાથે ચાલતા હતા!” “ત્યારે નાથ કહે અમે હતા, આવ્યા તારી ખબર રાખતા..! દીધાં વાટ ઘાટનાં એંધાણ, મળ્યાં નદી ગામનાં નિશાણ…! ત્યારે ભક્ત કહે સર્વે સત્ય, મને લાવિયા આપી હિમત્ય..!” આ સાંભળી ભૂલાભગતનું હૃદય પ્રભુના અગાધ ભક્તવાત્સલ્યથી છલકાઈ ગયું અને તેઓ શ્રીહરિના ચરણોમાં વારંવાર ઢળી પડ્યા.
- શ્રી ભક્તચિંતામણી પ્રકરણ ૧૩૭ માંથી…
Hindi
નંદાસણ કે ભોલે ભૂલા પટેલ કી ભુજ યાત્રા, વૃદ્ધ બ્રાહ્મણ રૂપ મેં શ્રીહરિ કી સંગત ઔર રક્ષા
उत्तर गुजरात के कडी तहसील के नंदासण गांव में पटेल भूला भगत नामक एक अत्यंत निष्कपट एवं अनन्य भक्त रहते थे। वे अनपढ़ और अत्यंत सीधे-सादे थे, किंतु श्रीहरि के प्रति उनका प्रेम अगाध था: “एक भक्त कहिए भूलो नाम, रहे नक्की नंदासण गाम..! अति भोळो सरल स्वभाव, जेने दगा पेच नहि दाव…!”
एक समय भूला भगत को श्रीहरि के प्रत्यक्ष दर्शन की उत्कट अभिलाषा हुई। उन्हें ज्ञात हुआ कि प्रभु भुज में गंगाराम मल्ल के घर विराजे हैं। भूला भगत बिना किसी धन, पाथेय अथवा जल के केवल प्रभु दर्शन की लगन में घर से पैदल ही निकल पड़े! उन्हें भुज का मार्ग भी नहीं पता था; राहगीरों से पूछते हुए वे आगे बढ़ते गए।
अंतर्यामी श्रीहरि अपने भक्त का कष्ट देखकर स्वयं एक वृद्ध ब्राह्मण का वेष धारण कर मार्ग में प्रकट हुए। भूदेव ने पूछा: “भगत! कहां जा रहे हो?” भूला भगत बोले: “मैं भुज में अपने स्वामिनारायण भगवान के दर्शन करने जा रहा हूं।” ब्राह्मण बोले: “आगे भीषण मरुस्थल है, तुम अकेले कैसे जाओगे?” भगत ने कहा: “मेरे महाराज मेरे साथ हैं, वही रक्षा करेंगे!” ब्राह्मण ने कहा: “मैं भी भुज जा रहा हूं, चलो साथ चलते हैं।” वृद्ध ब्राह्मण ने पूरे मार्ग में अपनी झोली से निकालकर भूला भगत को ताजा भोजन कराया और शीतल जल पिलाया। भुज पहुंचकर गंगाराम मल्ल का घर दिखाकर ब्राह्मण अंतर्धान हो गए।
भूला भगत ने घर में प्रवेश किया, तो सामने तख्त पर श्रीहरि विराजमान थे! दर्शन कर वे दंडवत करने लगे। श्रीहरि ने उन्हें भुजाओं में भरकर हृदय से लगा लिया और मुस्कुराते हुए बोले: “भगत! रास्ते में जो वृद्ध ब्राह्मण तुम्हें भोजन-जल कराता था और मरुस्थल पार कराया, वह कोई और नहीं, हम स्वयं ही थे!” यह सुनकर भूला भगत प्रभु के अगाध वात्सल्य में अश्रु बहाने लगे।
- श्री भक्तचिंतामणि प्रकरण १३७ से…
English
Simple Bhula Patel of Nandasan Journeys to Bhuj, and Shreehari’s Disguise as an Elderly Brahmin Companion
In the village of Nandasan in the Kadi taluka of North Gujarat lived Bhula Patel, an exceptionally innocent, illiterate, and guileless farmer who harbored boundless love for Bhagwan Swaminarayan: “Ek bhakta kahiye Bhulo naam, rahe nakki Nandasan gaam..! Ati bholo saral swabhaav, jene dagaa pech nahi daav…!”
On one occasion, an overwhelming spiritual yearning gripped Bhula Bhagat’s heart to have personal darshan of Shreehari. Inquiring with fellow devotees, he learned that the Lord was currently residing at the residence of Gangaram Mall in the city of Bhuj in Kutch. Without packing a single rotlo for provisions, without carrying a pot of water or a single copper coin, and with zero knowledge of the geography or routes through the perilous desert of Kutch, Bhula Bhagat simply locked his door and began walking on foot, asking random travelers: “Which way lies Bhuj?”
Perceiving the absolute innocence and unadulterated love of His devotee, the omniscient Lord Shreehari could not bear to see him suffer from hunger, thirst, or the scorching desert heat. Shreehari assumed the mortal form of an elderly Brahmin carrying a cloth shoulder-bag (khadiyo) and appeared along the dusty path! Joining stride with Bhula Bhagat, the Brahmin enquired gently: “O traveler! Whither are you journeying?” Bhula Bhagat answered simply: “I am traveling to Bhuj to have darshan of my beloved Lord, Bhagwan Shree Swaminarayan!” The Brahmin remarked: “Brother! Ahead lies the desolate, waterless desert of Kutch with no human habitation and treacherous routes; how can you possibly reach Bhuj alone?” Bhula Bhagat declared with pure conviction: “Revered Brahmin! I walk chanting the holy name of my Lord; my Shreeji Maharaj is perpetually with me and He alone will protect me!” The Brahmin smiled: “I too am journeying toward Bhuj; let us walk together as companions.” As they traversed the arid wilderness, the elderly Brahmin repeatedly drew fresh food from his pouch, lovingly fed Bhula Bhagat, and gave him sweet water to drink. In this manner, they reached Bhuj in a few days. Guiding Bhula Bhagat directly to Gangaram Mall’s doorstep, the Brahmin said: “Here is your destination, Bhagat; I shall finish an errand in town and return shortly,” and vanished!
Entering the courtyard, Bhula Bhagat beheld Supreme Lord Shreehari seated upon a wooden cot in all His divine splendor! Overwhelmed with ecstatic joy, Bhula Bhagat collapsed in dandvat pranam. Shreehari bounded forward, swept Bhula Bhagat into a warm embrace, and laughed affectionately: “Bhagat! Who gave you sweet water to drink when you were parched in the desert? Who drew rotlas from a bag to feed you? Who guided your steps past dangerous ravines and desert trails? That elderly Brahmin was none other than We Ourselves walking beside you!” “Tyaare Naath kahe ame hataa, aavyaa taari khabar raakhataa..! Deedhaan vaat ghaat-naan endhaan, malyaan nadi gaam-naan nishaan…! Tyaare bhakta kahe sarve satya, mane laaviyaa aapi himmatya..!” Tears of divine gratitude poured from Bhula Bhagat’s eyes as he prostrated repeatedly before the Lord who personally serves His humble devotees.
- From Shri Bhaktachintamani Chapter 137…