મુકુંદ બ્રહ્મચારીના ભાણેજ માધવરામે પ્રભાનંદ સ્વામીના સંગે સત્સંગ કર્યો; શ્રીહરિએ વડતાલમાં પ્રસન્ન થઈ ‘માધવદાસ’ નામ આપી દાસ પંક્તિના સંતોની શૃંખલા શરૂ કરી.
ભાલ પ્રદેશના વટામણ ગામમાં શ્રીહરિના અનન્ય પ્રેમી ભક્ત રતનજી બાપુ રહેતા હતા. આ જ વટામણ ગામમાં શ્રીહરિના અંતરંગ અંગસેવક મુળજી (મુકુંદ) બ્રહ્મચારીના બહેન ઔદિચ્ય બ્રાહ્મણ રાવળ પરિવારમાં પરણાવેલા હતા. તેઓ પિયરથી જ સત્સંગરૂપી અમૂલ્ય સંસ્કાર કરીયાવરમાં લાવ્યાં હતાં. આ રાવળ પરિવારમાં સંવત ૧૮૪૦માં એક તેજસ્વી પુત્રરત્નનો જન્મ થયો, જેનું નામ માધવરામ રાખવામાં આવ્યું.
માધવરામ પૂર્વજન્મના કોઈ મહાન મુક્ત જીવ હતા. નાનપણથી જ મામા મુકુંદ બ્રહ્મચારીની જેમ તેમનું ચિત્ત સદાય પ્રભુભક્તિમાં લીન રહેતું. આઠ વર્ષની ઉંમરે યજ્ઞોપવીત સંસ્કાર વેળાએ માધવરામે યજ્ઞના આચાર્યને પૂછ્યું: “મહારાજ! શું કરવાથી ભગવાન મળે?” આચાર્યશ્રીએ કહ્યું: “રામચંદ્ર પ્રભુની અનન્ય ઉપાસના કરવાથી પ્રભુપ્રાપ્તિ થાય.” બસ, તે જ દિવસથી માધવરામ ગામના રામજી મંદિરમાં બિરાજતા શ્રી રઘુનાથજીની અહોરાત્ર ભક્તિ અને ભજન કરવા લાગ્યા: “મારે સતસંગ મોરે એહ, રઘુનાથજીની ઉપાસના તેહ..! શ્રીકૃષ્ણની તે પણ હતી, રઘુનાથજીની અતિ હતી..!!”
થોડા સમય બાદ શ્રીહરિના દીક્ષિત સંત સદગુરુ પ્રભાનંદ સ્વામી વટામણ પધાર્યા. નાનકડા માધવરામ પ્રભાનંદ સ્વામી માટે ભિક્ષા માંગી લાવ્યા, જમાડ્યા અને તેમની પાસે બેસીને પૂછ્યું: “સ્વામી! સાક્ષાત્ ભગવાન કેમ મળે?” ત્યારે પ્રભાનંદ સ્વામીએ પોતાના પૂર્વાશ્રમનો ઇતિહાસ વર્ણવ્યો કે તેઓ દીવબંદરના વણિક હતા, સમુદ્રના ભીષણ તોફાનમાંથી બચતાં દ્વારિકાધીશને અડધું ધન અર્પણ કરવા નીકળ્યા ત્યારે સદગુરુ રામાનંદ સ્વામીનો ભેટો થયો અને બાદમાં પ્રગટ પૂર્ણ પુરુષોત્તમ શ્રીહરિના દર્શન કરી સાધુ થયા: “પછી મું પર કરુણા કીધી, પોતે કાતર હાથમાં લીધી..! મારી ચોટી કાપી સહજાનંદ, મારું નામ પાડ્યું પ્રભાનંદ…!!” પ્રભાનંદ સ્વામીએ શ્રીહરિનો સર્વોપરી મહિમા સમજાવી સ્વામિનારાયણ મહામંત્ર જપવાની આજ્ઞા કરી.
માધવરામ ભાવપૂર્વક સ્વામિનારાયણ નામનું રટણ કરવા લાગ્યા. ત્યારે શ્રી રઘુનાથજીએ તેમને સાક્ષાત્ દર્શન આપી આજ્ઞા કરી: “તમે સ્વામિનારાયણ ભગવાનનું ભજન કરો છો તે જ સત્ય છે!” ત્યારબાદ શ્યામસુંદર શ્રીહરિએ દિવ્ય દર્શન આપી માધવરામનું ચિત્ત હરી લીધું: “સ્વામિનારાયણનું ભજન કીધું, રઘુનાથજીએ દર્શન દીધું..! પછી એ મૂર્તિ બોલી એમ, કહે ઠીક કરો છો તમે તેહ..! ફરી ત્રણ દહાડા ભજન કીધું, શ્યામ મૂર્તિએ દર્શન દીધું..! તેને જોઈ હૈયે આવી હામ, પછી સંભાર્યા શ્રી ઘનશ્યામ..! છબિલાના થયા દર્શન, ત્યાં તો હરાયું છે મારું મન..!!”
સંવત ૧૮૬૧ના મહા સુદ પાંચમના પાવન દિને ૨૧ વર્ષની યુવાન વયે માધવરામ કારિયાણી ખાતે શ્રીહરિના પ્રથમ દર્શને આવ્યા. દર્શન થતાં જ તેમનો અંતરાત્મા પરમ શાંતિ પામ્યો. તેમણે સાધુ દીક્ષાની પ્રાર્થના કરી. શ્રીહરિએ તેમને દીક્ષા આપી ‘માધવાનંદ સ્વામી’ નામ પાડ્યું. સદગુરુ મંજુકેશાનંદ સ્વામીએ નંદમાળામાં લખ્યું છે: “માધવાનંદ મુનિ બેઉ, ત્યાગી તપસી ભજનરત બેઉ..!”
સંવત ૧૮૭૨માં વડતાલના ચૈત્રી સમૈયામાં શ્રીહરિએ સંતો સમક્ષ લીલા કરતાં ઉદાસીનતા દર્શાવી. સંતોએ કરગરીને કહ્યું: “મહારાજ! આપ જે કહો તે અમે કરીએ, પણ આપ પ્રસન્ન થાઓ!” ત્યારે શ્રીહરિ બોલ્યા: “અમે નંદ પંક્તિના સંતો ઘણા કર્યા, હવે અમારે ‘દાસ’ પંક્તિના સંતો કરવા છે.” સભામાંથી શ્રીહરિએ માધવાનંદ સ્વામીને ઊભા કરી પૂછ્યું: “તમારું નામ શું છે?” સ્વામી બોલ્યા: “હે સુખકંદ! મારું નામ માધવાનંદ છે.” શ્રીહરિએ સ્વહસ્તે તેમને તિલક-ચાંદલો કરી, હાર પહેરાવી માથે હાથ મૂક્યો અને માધવાનંદમાંથી ‘માધવદાસ સ્વામી’ એવું નવું નામ આપી પ્રથમ ‘દાસ’ પંક્તિના સંત બનાવ્યા! “કહું દાસ સંતોના નામ રે, માધવદાસ મહાગુણવંત રે..!” તે પછી પ્રેમદાસ, જમનાદાસ, જાનકીદાસ, મનોહરદાસ આદિ અનેક દાસ સંતો થયા. માધવદાસ સ્વામી ઉત્તમ કવિ હતા અને અવનવા પદો રચી શ્રીહરિને ગાઈ સંભળાવી રાજી કરતા.
- શ્રીહરિકૃષ્ણચરિત્રામૃત માંથી…
Hindi
વટામણ કે માધવરામ કી પ્રભુપ્રીતિ, પ્રભાનંદ સ્વામી દ્વારા બોધ ઔર પ્રથમ ‘દાસ’ પંક્તિ કે સંત માધવદાસ સ્વામી
भाल प्रदेश के वटामण गांव में श्रीहरि के अनन्य स्नेही भक्त रतनजी बापू रहते थे। इसी वटामण गांव में श्रीजी महाराज के अंतरंग सेवक मुकुंद (मुलजी) ब्रह्मचारी की बहन औदीच्य ब्राह्मण रावल परिवार में ब्याही थीं। वे पीहर से ही सत्संग के दिव्य संस्कार दहेज में लाई थीं। इस रावल परिवार में संवत १८४० में एक तेजस्वी बालक का जन्म हुआ, जिसका नाम माधवराम रखा गया।
माधवराम पूर्वजन्म के महान मुक्तात्मा थे। बाल्यकाल से ही मामा मुकुंद ब्रह्मचारी की भांति उनका मन प्रभुभक्ति में लगा रहता था। आठ वर्ष की आयु में यज्ञोपवीत के अवसर पर माधवराम ने आचार्य से प्रश्न किया: “महाराज! क्या करने से भगवान मिलते हैं?” आचार्य ने कहा: “रघुनाथजी की अनन्य उपासना करने से भगवान मिलते हैं।” उसी दिन से बालक माधवराम गांव के रामजी मंदिर के रघुनाथजी के ध्यान-भजन में लीन हो गए: “मारे सतसंग मोरे एह, रघुनाथजीनी उपासना तेह..! श्रीकृष्णनी ते पण हती, रघुनाथजीनी अति हती..!!”
कुछ काल उपरांत श्रीहरि के दीक्षित संत सद्गुरु प्रभानंद स्वामी वटामण पधारे। छोटे माधवराम ने स्वामी के लिए भिक्षा लाकर उन्हें भोजन कराया और पूछा: “स्वामी! साक्षात् ईश्वर की प्राप्ति कैसे हो?” तब प्रभानंद स्वामी ने अपनी पूर्व जीवनगाथा सुनाई कि वे दीव बंदर के व्यापारी थे; समुद्र में प्राण संकट से बचने पर द्वारिकाधीश को आधा धन अर्पित करने जाते समय रामानंद स्वामी से भेंट हुई और फिर प्रत्यक्ष श्रीहरि के दर्शन कर साधु बने: “पछी मुं पर करुणा कीधी, पोते कातर हाथमां लीधी..! मारी चोटी कापी सहजानंद, मारूं नाम पाड्युं प्रभानंद…!!” प्रभानंद स्वामी ने श्रीहरि का सर्वावतारित्व समझाकर स्वामिनारायण महामंत्र जपने का निर्देश दिया।
माधवराम अखंड स्वामिनारायण मंत्र का भजन करने लगे। तब आराध्य श्री रघुनाथजी ने प्रत्यक्ष दर्शन देकर पुष्टि की: “तुम स्वामिनारायण महामंत्र जप रहे हो, वही परम सत्य है!” इसके पश्चात श्यामल सलोने श्रीहरि ने दिव्य दर्शन देकर माधवराम का मन मोह लिया: “स्वामिनारायणनुं भजन कीधुं, रघुनाथजीए दर्शन दीधुं..! पछी ए मूर्ति बोली एम, कहे ठीक करो छो तमे तेह..! फरी त्राण दहाडा भजन कीधुं, श्याम मूर्तिए दर्शन दीधुं..! तेने जोई हैये आवी हाम, पछी संभार्या श्री घनश्याम..! छबिलाना थया दर्शन, त्यां तो हरायुं छे मारूं मन..!!”
संवत १८६१ में महा सुदी पंचमी के दिन २१ वर्ष की आयु में माधवराम कारियाणी में श्रीहरि के प्रथम दर्शन हेतु आए। दर्शन होते ही हृदय तृप्त हो गया। उन्होंने दीक्षा की याचना की। श्रीहरि ने उन्हें साधु दीक्षा देकर ‘माधवानंद स्वामी’ नाम दिया। संवत १८७२ में वड़ताल के चैत्री समैया में श्रीहरि ने लीलापूर्वक उदास होने का भाव दिखाया। संतों की प्रार्थना पर महाराज बोले: “हमने ‘नंद’ पदवी के कई संत बनाए; अब हम ‘दास’ पदवी के संत बनाना चाहते हैं।” श्रीजी महाराज ने माधवानंद स्वामी को खड़ा किया, तिलक-चंदन कर पुष्पहार पहनाया और मस्तक पर हाथ रखकर उन्हें ‘माधवदास स्वामी’ नाम दिया। वे ‘दास’ परंपरा के प्रथम संत बने: “कहुं दास संतोना नाम रे, माधवदास महागुणवंत रे..!” इसके उपरांत प्रेमदास, जमनादास, जानकीदास, मनोहरदास आदि अनेक ‘दास’ संत हुए। माधवदास स्वामी उच्च कोटि के कवि थे और नित्य नए कीर्तन बनाकर प्रभु को रिझाते थे।
- श्रीहरिकृष्णचरित्रामृत से…
English
The Divine Yearning of Madhavram of Vatamana, Enlightenment by Prabhanand Swami, and the Initiation of Madhavdas Swami as the First ‘Das’ Saint
In the village of Vatamana in the Bhal region lived Ratanji Bapu, an affectionate and dedicated devotee of Shreehari. Also residing in Vatamana was the sister of Mukund (Mulji) Brahmachari—Shreehari’s foremost personal attendant—married into the Audichya Brahmin Raval family. She brought the precious dowry of Satsang from her parental home. In this devout Raval household, a luminous son was born in Samvat 1840, who was named Madhavram.
Madhavram was a highly realized soul from past births. From tender childhood, like his maternal uncle Mukund Brahmachari, his mind was perpetually immersed in divine devotion. At the age of eight, during his sacred thread ceremony (yagnopavit), Madhavram earnestly asked the officiating preceptor: “Revered sir! What must one do to attain God?” The preceptor instructed him: “Worship Shri Ramachandra Prabhu with steadfast single-mindedness.” From that very day, young Madhavram dedicated himself to round-the-clock bhajan of Shri Raghunathji at the local temple: “Maare satsang more eh, Raghunathji-ni upaasaana teh..! Shree Krishna-ni te pan hati, Raghunathji-ni ati hati..!!”
Some time later, Sadguru Prabhanand Swami—an initiated ascetic of Shreehari—arrived in Vatamana. Young Madhavram collected alms for Swami, fed him lovingly, and enquired: “O Swami! How does one attain God in person?” Prabhanand Swami narrated his own spiritual journey: formerly an affluent merchant of Diu, he had been miraculously saved from shipwreck at sea and set out to offer half his wealth at Dwarka, where he met Sadguru Ramanand Swami and subsequently attained the supreme shelter of Bhagwan Swaminarayan: “Pachhi mun par karuna kidhi, pote kaatar haathmaan lidhi..! Maari choti kaapi Sahjanand, maarun naam paadyun Prabhanand…!!” Swami revealed Shreehari’s supreme avatarhood and instructed Madhavram to chant the Swaminarayan Mahamantra.
Madhavram commenced uninterrupted chanting of the Swaminarayan mantra. Pleased by his devotion, Shri Raghunathji appeared in a divine vision and reaffirmed: “You are chanting the name of Swaminarayan—that is entirely righteous; persevere in it!” Soon after, the enchanting form of Shreehari Himself gave him darshan, captivating Madhavram’s soul: “Swaminarayan-nu bhajan kidhun, Raghunathji-e darshan didhun..! Pachhi e murti boli em, kahe theek karo chho tame teh..! Fari tran dahaada bhajan kidhun, Shyam murti-e darshan didhun..! Tene joi haiye aavi haam, pachhi sambhaarya Shri Ghanshyam..! Chhabila-na thaya darshan, tyaan to haraayun chhe maarun man..!!”
In Samvat 1861, on the auspicious day of Maha Sudi Panchami, at the age of twenty-one, Madhavram traveled to Kariyani for his very first physical darshan of Shreehari. The moment his eyes met Shreehari’s, his heart found absolute tranquility. He begged for monastic initiation. Shreehari initiated him into the holy order, naming him ‘Madhavanand Swami’. Later, in Samvat 1872 during the Chaitri Samaiya festival at Vadtal, Shreehari playfully appeared somber. When the worried ascetics pleaded with Maharaj to reveal what would bring Him joy, Shreehari announced: “We have initiated numerous saints with the holy title ‘Nand’; now We wish to initiate saints bearing the humble title ‘Das’ (servant).” Shreehari summoned Madhavanand Swami forward, applied the sacred tilak-chandlo, garlanded him, placed His lotus hands upon his head, and renamed him ‘Madhavdas Swami’—the very first ascetic of the revered ‘Das’ lineage: “Kahun Das santona naam re, Madhavdas mahaagunvant re..!” Following him came Premdas, Jamnadas, Jankidas, Manohardas, and many others. Madhavdas Swami was a gifted poet who composed exquisite devotional kirtans and sang them before Shreehari, bringing immense joy to the Lord.
- From Shri Harikrishnacharitramrut…