નાનુભાઈને બ્રહ્માંડો દર્શાવી દ્રઢ નિશ્ચય કરાવ્યો; કૂવામાં ડૂબકી મારી શ્રીહરિ ગઢપુરના મુક્તને ધામમાં મૂકી આવ્યા, અને ખેતરમાં દાતરડાં લઈ ભક્તનો બાજરો લણી લીધો.
ઉત્તર ગુજરાતના કરજીસણ ગામના પૂર્વજન્મના મુમુક્ષુઓ નાનુભાઈ મહેતા અને ગોવિંદભાઈ પટેલ બાળપણના પરમ મિત્રો હતા.
સંવત ૧૮૬૧ની સાલમાં સર્વાવતારી શ્રીહરિ અમદાવાદ નગરમાં પધારેલા અને પરમભક્ત નથુભટ્ટના ઘેર બિરાજમાન હતા. તે વખતે કરજીસણથી મેવાડા વિપ્ર નાનાભાઈ અમદાવાદ આવ્યા. નથુભટ્ટના ઘેર ભરાયેલી સભામાં તેમને શ્રીહરિના દિવ્ય દર્શન થયા. શ્રીહરિની અમૃતમયી દૃષ્ટિ નાનાભાઈ પર પડી અને એક જ નજરમાં નાનાભાઈ સમાધિસ્થ અને સ્થિર થઈ ગયા! તેમણે શ્રીહરિના દિવ્ય સ્વરૂપમાં અનંત કોટિ બ્રહ્માંડો ઉત્પન્ન થતાં અને ફરી શ્રીહરિમાં જ લીન થતાં પ્રત્યક્ષ નિહાળ્યાં. આ અલૌકિક દ્રશ્ય જોતાં જ નાનાભાઈને શ્રીહરિ સાક્ષાત્ પૂર્ણ પુરુષોત્તમ નારાયણ છે તેનો પરિપૂર્ણ દ્રઢ નિશ્ચય થઈ ગયો. નાનાભાઈએ કરજીસણ આવી પોતાના પરમ સખા ગોવિંદભાઈ પટેલને પ્રગટ પ્રભુના દર્શનની વાત કરી. બંનેએ સાથે દર્શન કરવા જવાનો સંકલ્પ કર્યો, પરંતુ ગોવિંદભાઈની વાડીએ ઘઉંનું ખળું હોવાથી તેઓ તે સમયે જઈ શક્યા નહીં.
થોડા સમય બાદ સદગુરુ ભાઈરામદાસ સ્વામી વિચરણ કરતા કરતા કરજીસણ પધાર્યા. બંને મિત્રોએ સ્વામીનો સત્સંગ-સમાગમ કર્યો, ભાવપૂર્વક જમાડી સેવા કરી અને સ્વામી પાસે પંચવર્તમાન ધારણ કરી સત્સંગી બન્યા. ત્યારબાદ શ્રીહરિ ફરી અમદાવાદ પધાર્યા ત્યારે બંને મિત્રો દર્શનાર્થે ગયા. હજારો સત્સંગીઓની મેદની વચ્ચે શ્રીહરિએ બંનેને નામથી બોલાવી સ્નેહપૂર્વક આવકાર્યા. ગોવિંદભાઈએ શ્રીહરિને કરજીસણ પધારવા ભાવભર્યું આમંત્રણ આપ્યું. શ્રીહરિએ વચન આપ્યું: “તમે બંને અમારા છો; અમે એક વાર નહીં પણ તમારે ત્યાં અનેક વાર પધારીશું! તમે સહુને સત્સંગ કરાવજો.” શ્રીહરિની આજ્ઞા શિરે ચડાવી બંને મિત્રોએ આજુબાજુના ગામો—ઝૂલાસણ, ડાંગરવા, પાનસર, ઓળા, મોખાસણ વગેરેમાં જઈ મુમુક્ષુઓને શ્રીહરિની સર્વોપરી ઓળખાણ કરાવી સત્સંગી બનાવ્યા.
સંવત ૧૮૬૨માં શ્રીહરિ પ્રથમ વખત કરજીસણ પધાર્યા. ગોવિંદભાઈ પટેલ, નાનાભાઈ મહેતા, સોનબાઈ, ઝુમાબાઈ, રળિયાતબાઈ વગેરે હરિભક્તોએ સામૈયું કરી શ્રીહરિને પધરાવ્યા અને વડના વૃક્ષે હિંડોળો બાંધી વ્હાલા પ્રભુને ઝુલાવ્યા: “કરજીસણ કરુણા કરી, ભક્ત ગોવિંદજી ઘેર હરિ!! નાનાભાઈ આદિ હરિજન, દયા કરીને આપ્યું દર્શન!! સંત સહિત સુંદર શ્યામ, ઘણી લીલા કરી ઘનશ્યામ!! વડે હિંડોળો બાંધીને વાલો, ઝુલાવે ઝૂલે ધર્મનો લાલો!!”
એક વખત શ્રીહરિ કરજીસણમાં નાનાભાઈના કૂવે વરખડાના ઝાડ પરથી ધૂબકો મારીને સ્નાન કરતા હતા. શ્રીહરિ પાણીમાં ડૂબકી મારી લાંબો સમય સુધી બહાર ન આવ્યા. સર્વે સંતો-ભક્તો ભારે ચિંતામાં પડ્યા. થોડીવારે શ્રીહરિ પાણીમાંથી હસતા હસતા બહાર આવ્યા. ભક્તોએ પૂછ્યું: “મહારાજ! આટલી બધી વાર ક્યાં રોકાયા હતા?” શ્રીહરિએ રહસ્ય ખોલ્યું: “અમે ગઢપુરમાં અમારા એક અનન્ય હરિભક્તે દેહત્યાગ કર્યો હતો, તેને તેડવા ગયા હતા. તે ભક્તને અક્ષરધામમાં પહોંચાડીને પરત આવ્યા, તેમાં જરાક વાર લાગી ગઈ!” આ અલૌકિક લીલા સાંભળી સહુ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા.
બીજી એક વખત ગોવિંદભાઈ પટેલ પોતાનું ગાડું જોડીને પડોશી ગામોમાં સત્સંગપ્રચાર કરવા ગયા હતા. તે સમયે શ્રીહરિ સંતો સહિત કરજીસણ પધાર્યા અને ગોવિંદભાઈ વિશે પૂછ્યું. તેમના પત્ની બોલ્યા: “મહારાજ! ભગત તો સત્સંગ કરાવવા નીકળ્યા છે અને ખેતરમાં પાકી ગયેલો બાજરો રઝળે છે!” ભક્તવત્સલ શ્રીહરિએ ભક્તના યોગક્ષેમનું વહન કરવા સ્વયં દસ-બાર દાતરડાં અને તરફાળ-ચોફાળ મંગાવ્યાં. શ્રીહરિએ સંતો-પાર્ષદો સાથે જાતે ખેતરમાં જઈ બધોય બાજરો લણાવી, ખળે કરાવી, અનાજ કાઢી ગોવિંદભાઈના ઘરની કોઠીઓ અનાજથી ભરાવી દીધી! આમ, પ્રભુએ પોતાના ભક્તની નિષ્કામ સેવાનો અલૌકિક બદલો ચૂકવ્યો.
- ઉત્તરગુજરાતની લીલા તથા હરિચરિત્રામૃત સાગર માંથી…
Hindi
કરજીસણ મેં નાનુભાઈ મહેતા ઔર ગોવિંદભાઈ પટેલ કી ભક્તિ, કૂએં મેં અંતર્ધાન લીલા ઔર શ્રીહરિ દ્વારા બાજરા કાટને કી સેવા
उत्तर गुजरात के करजीसण गांव के पूर्वजन्म के मुमुक्षु भक्त नानूभाई मेहता और गोविंदभाई पटेल बचपन के अभिन्न मित्र थे।
संवत १८६१ में सर्वावतारी श्रीहरि अहमदाबाद पधारे और परमभक्त नथुभट्ट के घर विराजे। उस समय करजीसण से मेवाड़ा विप्र नानाभाई अहमदाबाद आए और नथुभट्ट के घर चल रही सभा में सम्मिलित हुए। श्रीहरि की दिव्य कृपादृष्टि नानाभाई पर पड़ते ही वे समाधिस्थ हो गए। समाधि की अलौकिक अवस्था में नानाभाई ने श्रीहरि के साकार स्वरूप में अनंत कोटि ब्रह्मांडों को उत्पन्न होते और पुनः उन्हीं में विलीन होते प्रत्यक्ष देखा! इस ब्रह्मांडीय दर्शन से नानाभाई को दृढ़ निश्चय हो गया कि स्वामिनारायण भगवान ही साक्षात् परब्रह्म पुरुषोत्तम नारायण हैं। गांव लौटकर नानाभाई ने अपने बालसखा गोविंदभाई को प्रत्यक्ष प्रभु के दर्शन का वृत्तांत सुनाया। दोनों ने दर्शनार्थ जाने का निश्चय किया, किंतु गोविंदभाई के खेत में गेहूं की कटाई-मड़ाई का काम होने से वे उस समय न जा सके।
कुछ समय पश्चात सद्गुरु भाईरामदास स्वामी विचरण करते हुए करजीसण पधारे। दोनों मित्रों ने स्वामी की सेवा-सत्संग कर पंचवर्तमान धारण किए। इसके बाद जब श्रीहरि पुनः अहमदाबाद पधारे, तो दोनों मित्र दर्शन हेतु पहुंचे। हजारों भक्तों की भीड़ में श्रीहरि ने दोनों को नाम लेकर पुकारा और प्रेमपूर्वक स्वागत किया। गोविंदभाई ने प्रभु को करजीसण पधारने का निमंत्रण दिया। श्रीहरि ने वचन दिया: “तुम दोनों हमारे आत्मीय भक्त हो; हम एक बार नहीं, तुम्हारे यहां अनेक बार पधारेंगे! तुम आसपास के गांवों में सत्संग का विस्तार करो।” श्रीहरि की आज्ञा पाकर दोनों ने झूलासण, डांगरवा, पानसर, ओळा, मोखासण आदि गांवों में जाकर सत्संग की अलख जगाई।
संवत १८६२ में श्रीहरि प्रथम बार करजीसण पधारे। गोविंदभाई पटेल, नानाभाई मेहता, सोनबाई, झुमाबाई आदि भक्तों ने भव्य सामैया कर प्रभु को पधराया और वटवृक्ष पर हिंडोला बांधकर लाडले श्यामसुंदर को झुलाया: “करजीसण करुणा करी, भक्त गोविंदजी घेर हरि!! नानाभाई आदि हरिजन, दया करीने आप्युं दर्शन!! संत सहित सुंदर श्याम, घणी लीला करी घनश्याम!! वडे हिंडोळो बांधीने वालो, झुलावे झूले धर्मनो लालो!!”
एक बार श्रीहरि करजीसण में नानाभाई के कुएं पर वरखड़े के वृक्ष से छलांग लगाकर जलक्रीड़ा कर रहे थे। श्रीहरि डुबकी लगाकर बहुत देर तक बाहर नहीं आए। सभी संत-भक्त अत्यंत चिंतित हो उठे। कुछ समय बाद श्रीहरि मंद-मंद मुस्कुराते हुए जल से बाहर आए। भक्तों ने पूछा: “महाराज! इतनी देर कहां रहे?” श्रीहरि ने रहस्य बताया: “गढ़पुर में हमारे एक अनन्य भक्त ने देहत्याग किया था, हम उसे विमान में बैठाकर अक्षरधाम पहुंचाने गए थे; उसी में थोड़ी देर हो गई!” यह सुनकर सब दंग रह गए।
एक अन्य अवसर पर गोविंदभाई बैलगाड़ी लेकर पास के गांवों में सत्संग प्रचार हेतु गए हुए थे। उसी समय श्रीहरि करजीसण पधारे। उनके घर पूछने पर परिजनों ने कहा: “भगत तो सत्संग कराने गए हैं और खेत में पका हुआ बाजरा नष्ट हो रहा है!” भक्तवत्सल श्रीहरि ने भक्त का योगक्षेम वहन करने हेतु स्वयं दस-बारह दरांतियां (दातरडां) मंगवाईं। श्रीहरि ने संतों सहित खेत में जाकर पूरा बाजरा काटा, मड़ाई करवाई और अनाज निकालकर गोविंदभाई के घर की कोठियां अन्न से भर दीं!
- उत्तर गुजरात की लीला तथा हरिचरित्रामृत सागर से…
English
The Devotion of Nanubhai Mehta and Govindbhai Patel in Karjisan, the Well Disappearance Lila, and Shreehari Personally Harvesting Millet
In the village of Karjisan in North Gujarat lived two childhood friends and spiritually evolved souls, Nanubhai Mehta and Govindbhai Patel.
In Samvat 1861, Supreme Bhagwan Shreehari arrived in Ahmedabad and stayed at the residence of the devout Nathu Bhatt. Nanubhai, an Audichya Mewada Brahmin of Karjisan, traveled to Ahmedabad on personal work and attended the spiritual assembly. As Shreehari cast His nectar-filled glance upon Nanubhai, the latter was instantly drawn into profound samadhi! Within Shreehari’s luminous divine form, Nanubhai witnessed infinite millions of universes emanating, floating, and dissolving back into the Lord. Through this cosmic vision, Nanubhai developed unshakable conviction (nishchay) that Shreehari is the Supreme Purushottam Narayan Himself. Returning to Karjisan, Nanubhai shared this divine revelation with his dear friend Govindbhai Patel. Both resolved to visit Shreehari together; however, Govindbhai was initially tied down by the wheat threshing season on his farm.
Soon after, Sadguru Bhairamdas Swami visited Karjisan during his spiritual travels. Both friends served Swami devotedly and formally accepted the five moral disciplines (Panch-Vartaman). When Shreehari later visited Ahmedabad, both friends went for His holy darshan. From amidst an assembly of thousands, Shreehari called out both by name and welcomed them with supreme affection. When Govindbhai prayed for Maharaj to visit Karjisan, Shreehari promised: “You both belong to Us; We will not visit Karjisan merely once, but numerous times! Go and spread Satsang in all the surrounding hamlets.” Faithfully obeying the Lord’s mandate, both friends traveled to Jhulasan, Dangarva, Pansar, Ola, and Mokhasan, inspiring scores of seekers to embrace the path of devotion.
In Samvat 1862, Shreehari graced Karjisan with His divine presence for the first time. Govindbhai Patel, Nanubhai Mehta, Sonbai, and other devotees welcomed Him with joyous processions, tying an ornate swing (hindolo) to a colossal banyan tree to swing their beloved Lord: “Karjisan karuna kari, bhakta Govindji gher Hari!! Nanabhai aadi harijan, daya karine aapyun darshan!! Sant sahit sundar Shyam, ghani leela kari Ghanshyam!! Vade hindolo bandhine vaalo, jhulaave jhoole Dharm-no laalo!!”
Once, while bathing at Nanubhai’s well, Shreehari dived deep into the water from a varkhado tree and remained submerged for a remarkably long time. The assembled sadhus and devotees grew anxious. Eventually, Shreehari surfaced with a radiant smile. When asked about His prolonged absence, Shreehari revealed: “A dedicated devotee in Gadhpur had departed his mortal frame; We went to escort his soul to Akshardham, and that is what took a little time!” The onlookers were awestruck by His divine omnipresence.
On another occasion, Govindbhai harnessed his bullock cart and traveled to distant villages to spread Satsang. Meanwhile, his ripe millet crop (bajro) stood unharvested in the fields. Shreehari arrived unexpectedly in Karjisan with a group of ascetics. When Govindbhai’s wife mentioned that the crop lay neglected because her husband had gone out to serve Satsang, the compassionate Lord Shreehari—who personally shoulders the burden of His devotees’ welfare (Yoga-kshem)—called for a dozen sickles and tarpaulins. Shreehari and His sadhus personally went to the fields, reaped the entire millet harvest, threshed the grain, and filled the storage granaries (kothis) in Govindbhai’s home! Thus, the Lord miraculously rewarded His devotee’s selfless service.
- From Uttar Gujarat ni Leela and Haricharitramrut Sagar…