“શ્રીજીમહારાજની આજ્ઞા સર્વોપરી છે”—દાદાખાચરનો દ્રઢ સંકલ્પ જોઈ અંતર્યામી પ્રભુએ અંગ્રેજ અમલદારના અંતરમાં પ્રેરણા કરી મોરછાંપ સાથે અનુકૂળ ફેંસલો હાથમાં અપાવી દીધો.
એક સમયે મુક્તરાજ દાદાખાચર ભાવનગરના દરબાર વજેસિંહ બાપુ સાથેની જમીન-સીમાડાની તકરારના નિકાલ સારું રાજકોટના અંગ્રેજ સાહેબ (પોલિટિકલ એજન્ટ)ની અસવારી સાથે એક મહિનાથી ગામોગામ ભ્રમણ કરી રહ્યા હતા. સરકારી તંત્ર અને સાહેબની અસવારી વઢવાણ મુકામે આઠ દિવસ રોકાવાની હતી. દાદાખાચરે પોતાના વ્હાલા ઘોડાને કોઈ અગવડ ન પડે તે માટે નજીકના મેમકા ગામે જઈ સત્સંગી હરિભક્તોના ઘેર ઘોડો મૂકી આવ્યા અને પોતે વઢવાણ આવી મુકામ કર્યો. પરંતુ દિવસો વીતતા છતાં કામનો કોઈ ઉકેલ ન આવતાં દાદાખાચર મનોમન અત્યંત મુંઝાયા.
એ સમયે પૂર્ણ પુરુષોત્તમ શ્રીહરિ ગઢપુરમાં દરબારગઢ ખાતે બિરાજમાન હતા. આખો મહિનો વીતી જવા છતાં દાદાખાચર પરત ન આવ્યા એટલે ચિંતિત થઈને પૂજ્ય મોટીબાંએ શ્રીહરિને કરુણાભરી પ્રાર્થના કરી: “હે મહારાજ! દાદાખાચર અંગ્રેજ સાહેબની પાછળ પાછળ કામ પતાવવા આખો મહિનો રઝળે છે, તે બિચારાને આમ કેટલા દિવસ દુઃખી કરશો?” શ્રીજીમહારાજ ઓસરીમાં ઊભા ઊભા સ્નેહભર્યા સ્વરે બોલ્યા: “મોટીબાં! ભલે, માણસ મોકલીએ, જઈને દાદાખાચરને તુરંત તેડી લાવે!” એમ કહી શ્રીહરિએ લાધા ઠક્કરને બોલાવી દાદાખાચર પર પત્ર લખાવ્યો: “દાદાખાચર પ્રત્યે માલુમ થાય જે, આ કાગળ મળે એટલે તુરંત જ ઘોડે સામાન નાંખી, સાહેબને મળી, હથિયાર બાંધીને નીકળી જવું અને તાબડતોબ ગઢપુર ઘેર પાછા આવવું!” શ્રીહરિએ પત્ર તૈયાર કરાવી એક ઘોડેસવાર દૂતને જરૂરી ખરચી આપી વઢવાણ રવાના કર્યો.
શ્રીજીમહારાજનો આજ્ઞાપત્ર મળતાં જ દાદાખાચરના હૃદયમાં રોમાંચ થઈ આવ્યો અને તુરંત ગઢપુર જવા તૈયાર થયા. તેમણે વિચાર કર્યો: “આપણા હાથમાં તો માત્ર પ્રભુની આજ્ઞા પાળવી એ જ છે; જે કામનો નિકાલ કરવા આવ્યા હતા તે આપણા હાથમાં નથી, એ તો શ્રીહરિની જેવી મરજી હશે તેમ થશે. માટે પત્રમાં જેવી આજ્ઞા છે તે જ પ્રમાણે તત્કાળ વર્તવું.” આવો અડગ નિશ્ચય કરી દાદાખાચર પગપાળા મેમકા ગયા, ત્યાં રોટલા જમી, ઘોડા પર પલાણ માંડી સવાર થઈ વઢવાણ સાહેબના તંબુ પાસે પહોંચ્યા. ઘોડેથી નીચે ઊતરી સાહેબ સમક્ષ જઈ તેમણે આદરપૂર્વક સલામ કરી.
દાદાખાચરને હથિયારબદ્ધ અને મુસાફરીના વસ્ત્રોમાં સજ્જ જોઈ અંગ્રેજ સાહેબ આશ્ચર્યથી બોલ્યો: “દાદાખાચર! આ શું? ક્યાં જવા તૈયાર થયા છો?” દાદાખાચરે અત્યંત સહજતા અને નિર્ભયતાથી કહ્યું: “સાહેબ! અમારા કામનો તો હજુ કોઈ નિર્ણય થયો નથી; પરંતુ મને મારા પ્રાણપ્યારા શ્રીજીમહારાજે કાગળ લખીને ગઢપુર તેડાવ્યો છે. હું તો મહારાજની આજ્ઞાએ પાછો ગઢપુર જાઉં છું. પ્રભુની આજ્ઞા છે એટલે આપને સલામ કરીને રજા લેવા આવ્યો છું!” આટલું સાંભળતાં જ સર્વાંતર્યામી શ્રીહરિએ સાહેબના અંતરમાં દિવ્ય પ્રેરણા કરી. સાહેબ પ્રસન્ન વદને હસીને બોલ્યો: “દાદાખાચર! લો, તમારો ફેંસલો હું અત્યારે જ લખી દઉં છું!” એમ કહી સાહેબે કલમ ઉપાડી દાદાખાચરના પક્ષમાં અનુકૂળ ફેંસલો લખી, તેના પર સત્તાવાર મોરછાંપ (રાજમુદ્રા) મારી દાદાખાચરના હાથમાં પકડાવી દીધો અને કહ્યું: “હવે સુખેથી તમારા ગઢપુર પધારો, તમારું કામ નિર્વિઘ્ને પૂરું થઈ ગયું છે!”
દાદાખાચર હર્ષઘેલા થઈ ઘોડો દોડાવી ગઢપુર પહોંચ્યા. એ સમયે શ્રીહરિ દરબારગઢમાં સંતો-ભક્તોની સભા વચ્ચે બિરાજમાન હતા. દાદાખાચરે દોડીને શ્રીજીમહારાજના ચરણોમાં સાષ્ટાંગ દંડવત પ્રણામ કર્યા. શ્રીહરિએ અત્યંત પ્રેમથી દાદાખાચરને આલિંગન આપી પૂછ્યું: “કેમ દાદાખાચર! કામનો નિકાલ થઈ આવ્યો?” દાદાખાચર ગદ્ગદ કંઠે બોલ્યા: “હે મહારાજ! હું તો એક મહિનાથી કામ પતાવવા સાહેબની પાછળ ભટકતો હતો, પરંતુ મારું કામ તો આપના એક જ પત્રે પૂરું કરી દીધું! આપે જ્યારે અંગ્રેજ સાહેબના અંતરમાં પ્રેરણા કરી ત્યારે જ આ અશક્ય કામ શક્ય બન્યું!” આ સાંભળી આખી સભામાં ઉપસ્થિત સર્વે સંતો-હરિભક્તોએ હર્ષનાદ સાથે સ્વીકાર્યું કે: “સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં સર્વકર્તાહર્તા કેવળ એક પૂર્ણ પુરુષોત્તમ શ્રીજીમહારાજ જ છે!”
- શ્રીહરિચરિત્રચિંતામણીમાંથી….
Hindi
વઢવાણ મેં દાદા ખાચર કા સંકટ, શ્રીહરિ કા આજ્ઞાપત્ર ઔર અંગ્રેજ અધિકારી દ્વારા ત્વરિત નિકાલ
एक समय मुक्तराज दादा खाचर भावनगर के शासक वजेसिंग बापू के साथ भूमि-विवाद के निपटारे हेतु राजकोट के अंग्रेज अधिकारी (पॉलिटिकल एजेंट) के काफिले के साथ एक माह से गांव-गांव घूम रहे थे। अंग्रेज अधिकारी का आठ दिनों के लिए वढवाण में पड़ाव हुआ। दादा खाचर ने अपने घोड़े को कोई असुविधा न हो, इसलिए निकटवर्ती गांव मेमका में हरिभक्तों के घर घोड़ा रख दिया और स्वयं वढवाण आकर ठहरे। किंतु कई सप्ताह बीतने पर भी विवाद का कोई समाधान निकलता न देख दादा खाचर मन ही मन अत्यंत व्यथित थे।
उस समय पूर्ण पुरुषोत्तम श्रीहरि गढ़पुर के दरबार में विराजमान थे। पूरा माह बीत जाने पर भी जब दादा खाचर नहीं लौटे, तो पूज्य मोटीबा ने व्याकुल होकर श्रीहरि से प्रार्थना की: “हे महाराज! दादा खाचर अंग्रेज साहब के पीछे काम सुलझाने के लिए महीने भर से भटक रहे हैं; उस भोले भक्त को आप और कितने दिन दुखी रखेंगे?” श्रीजी महाराज ने ओसरी में खड़े होकर वात्सल्यपूर्ण स्वर में कहा: “मोटीबा! चिंता न करें; हम अभी सवार भेजकर दादा खाचर को तुरंत बुलवा लेते हैं!” ऐसा कहकर श्रीहरि ने लाधा ठक्कर को बुलाकर पत्र लिखवाया: “दादा खाचर को विदित हो कि यह पत्र मिलते ही तुरंत घोड़े पर जीन कसें, साहब से भेंट करें, अस्त्र-शस्त्र बांधें और अविलंब गढ़पुर लौट आएं!” श्रीहरि ने पत्र तैयार करवाकर एक घुड़सवार दूत को आवश्यक व्यय देकर वढवाण रवाना कर दिया।
श्रीजी महाराज का आज्ञापत्र पाते ही दादा खाचर का रोम-रोम पुलकित हो उठा और वे तुरंत गढ़पुर प्रस्थान हेतु तत्पर हो गए। उन्होंने विचार किया: “हमारे हाथ में केवल भगवान की आज्ञा का पालन करना है; जिस कार्य के निपटारे के लिए आए थे, वह हमारे हाथ में नहीं, वह तो श्रीहरि की जैसी इच्छा होगी वैसा ही होगा। अतः पत्र में जो आज्ञा है, उसका अक्षरशः पालन करना ही परम धर्म है।” ऐसा दृढ़ निश्चय कर दादा खाचर पैदल चलकर मेमका गए, वहां भोजन कर घोड़े पर सवार होकर वढवाण पहुंचे। साहब के तंबू के बाहर घोड़े से उतरकर भीतर गए और आदरपूर्वक सलाम किया।
दादा खाचर को पूर्ण रूप से प्रस्थान हेतु सुसज्जित देखकर अंग्रेज साहब ने चकित होकर पूछा: “दादा खाचर! यह क्या? आप कहां जाने की तैयारी में हैं?” दादा खाचर ने सहज भाव से उत्तर दिया: “साहब! हमारे मुकदमे का फैसला तो अभी तक नहीं हुआ; किंतु मेरे प्राणप्यारे श्रीजी महाराज ने मुझे पत्र लिखकर तुरंत गढ़पुर बुलाया है। मैं महाराज की आज्ञा शिरोधार्य कर गढ़पुर लौट रहा हूं। प्रस्थान से पूर्व आपको सलाम करने आया हूं!” यह सुनते ही सर्वान्तर्यामी श्रीहरि ने साहब के अंतःकरण में दिव्य प्रेरणा की। साहब मुस्कुराते हुए बोला: “दादा खाचर! लीजिए, आपका फैसला मैं अभी लिख देता हूं!” इतना कहकर साहब ने तुरंत कलम उठाई, दादा खाचर के पक्ष में अनुकूल निर्णय लिखा और अपनी अधिकृत सरकारी मुहर लगाकर फैसला दादा खाचर के हाथ में थमा दिया: “अब प्रसन्नतापूर्वक अपने गढ़पुर जाइए, आपका कार्य निर्विघ्न संपन्न हो गया!”
दादा खाचर परम आनंद में भरकर गढ़पुर पहुंचे। उस समय श्रीहरि दरबार में विशाल सभा के मध्य विराजमान थे। दादा खाचर ने दौड़कर श्रीजी महाराज के चरणों में साष्टांग दंडवत प्रणाम किया। श्रीहरि ने उन्हें भुजाओं में भरकर हृदय से लगाया और पूछा: “क्यों दादा खाचर! कार्य का निपटारा हो गया?” दादा खाचर अश्रुपूरित नेत्रों से बोले: “हे महाराज! मैं तो महीने भर से काम के पीछे भटक रहा था; किंतु सारा कार्य तो आपके एक पत्र ने पूरा कर दिया! जब आपने अंग्रेज अफसर के अंतरात्मा में प्रेरणा की, तभी यह असंभव कार्य संभव हुआ!” यह सुनकर सभा में उपस्थित सभी संतों-भक्तों ने जयघोष किया कि: “सृष्टि में सर्वकर्ताहर्ता केवल एक श्रीजी महाराज ही हैं!”
- श्रीहरिचरित्रचिंतामणि से…
English
Dada Khachar’s Predicament in Wadhwan, Shreehari’s Letter of Command, and the British Officer’s Instant Verdict
At one time, the exalted devotee Muktaraj Dada Khachar had been traveling for an entire month from village to village alongside the British Political Agent stationed at Rajkot, seeking to resolve a protracted land dispute with Darbar Vajesinh Bapu of Bhavnagar. The British officer set up camp in Wadhwan for an eight-day halt. To ensure his beloved horse would not face any discomfort, Dada Khachar stabled the animal with fellow devotees in the nearby village of Memka and returned to stay in Wadhwan. However, as the dispute dragged on without resolution, Dada Khachar became deeply anxious.
During that time, Supreme Bhagwan Shreehari was residing at the Darbargadh in Gadhpur. A full month had passed without Dada Khachar’s return. Filled with maternal concern, revered Motiba approached Shreehari and prayed fervently: “O Maharaj! Poor Dada Khachar has been trailing after the British Saheb for a month trying to settle this affair; how much longer will You allow him to endure this hardship?” Standing upon the veranda, Shreeji Maharaj replied lovingly: “Motiba! Do not fret; let us send a messenger to bring Dada Khachar home immediately!” Maharaj summoned Ladha Thakkar and dictated a crisp letter of command: “Be it known to Dada Khachar that the moment you receive this letter, saddle your horse, meet the Saheb, gird your weapons, and return to Gadhpur without a moment’s delay!” Handing travel expenses to a swift horseman, Shreehari dispatched him to Wadhwan.
The instant Dada Khachar received Shreeji Maharaj’s letter, his heart leaped with devotional joy. Without hesitation, he resolved: “Our sole duty is absolute obedience to the Lord’s command. The resolution of this legal dispute is not in our hands—it will unfold entirely according to Shreehari’s supreme will. Therefore, we must act strictly as commanded in His letter!” Firm in this resolve, Dada Khachar walked to Memka, partook of rotla, saddled his horse, and rode back to Wadhwan. Dismounting outside the British officer’s tent, he entered and offered a formal salute.
Observing Dada Khachar armed and fully geared for departure, the British officer enquired in surprise: “Dada Khachar! What is the matter? Where are you heading all packed up?” Dada Khachar replied with calm conviction: “Saheb! Our case has not been decided yet, but my beloved Shreeji Maharaj has written a letter summoning me back to Gadhpur immediately. In obedience to His divine command, I am returning to Gadhpur. I came merely to salute you and take my leave!” Hearing these sincere words, Supreme Lord Shreehari, who dwells within every heart as the inner-controller (Antaryami), inspired the British officer from within. The officer broke into a pleasant smile and said: “Dada Khachar! Here, let me write down your verdict right this moment!” He took up his quill, wrote out the complete verdict entirely in Dada Khachar’s favor, stamped it with his official seal (morchhap), and handed the document to Dada Khachar, adding: “Now proceed joyfully to your Gadhpur; your case has been settled without obstacle!”
Overjoyed, Dada Khachar rode swiftly back to Gadhpur. Shreehari was presiding over a spiritual assembly in the Darbargadh. Dada Khachar rushed forward and offered prostrations (dandvat pranam) at Shreeji Maharaj’s lotus feet. Shreehari embraced him warmly and enquired: “Well, Dada Khachar! Was your legal dispute resolved?” With a choked voice, Dada Khachar testified: “O Maharaj! For a whole month I wandered helplessly behind the officer, but the entire matter was resolved solely through Your holy letter! It was only when You inspired the officer’s soul from within that the impossible became possible!” Hearing this, the entire assembly joyfully acknowledged that Bhagwan Swaminarayan alone is the ultimate supreme doer (Sarva-karta-harta) of the universe.
- From Shri Haricharitramrut Chintamani…