એકસમયે શ્રીહરિ ઉદાસ થઇને દરબારગઢમાંથી મુળજી બ્રહ્મચારી અને શુકમુનિને લઇને ચાલ્યા ને ઉગામેડીના રસ્તે લીમડો છે તે જગ્યાએ આવ્યા ને છાંયડે બેઠા.
Gujarati
ગઢપુરના ઉગામેડીના રસ્તે ઉદાસી અને નાગાજણ રાવળ
એકસમયે શ્રીહરિ ઉદાસ થઇને દરબારગઢમાંથી મુળજી બ્રહ્મચારી અને શુકમુનિને લઇને ચાલ્યા ને ઉગામેડીના રસ્તે લીમડો છે તે જગ્યાએ આવ્યા ને છાંયડે બેઠા. દરબારગઢમાંથી શ્રીહરિ ચાલ્યા ને ઉગામેડીના રસ્તે ગયા છે એમ સૌને ખબર પડતા જ મુકતાનંદ સ્વામી, નિત્યાનંદ સ્વામી, ગોપાળાનંદ સ્વામી, દાદાખાચર, સોમલાખાચર, રતનજી અને ભગુજી વગેરે સર્વે ઉતાવળે પગે પાછળ આવ્યા. માણકી ઘોડીને લઇને નાનભકત પણ આવ્યા, એમની સાથે પ્રેમાનંદ સ્વામી, યોગાનંદ સ્વામી અને આધારાનંદ સ્વામી ને ખબર પડતા તેઓ ત્રણેય પણ તુરંતજ દોડતા આવ્યા. એ સમે શ્રીહરિ ત્યાં કેડાના કાંઠે લીમડાના ઝાડની નીચે ઉગમણે મુખારવિંદે બીરાજમાન હતા અને સભા સર્વ શુન્ય હતી. એ સમે નિષ્કુળાનંદ સ્વામી અને બ્રહ્માનંદ સ્વામી એ બેઉ રસ્તે ચાલ્યા આવતા હતા અને એની પાછળ નાગાજણ રાવળ પાછળ પોતાનો રવાજ વગાડતા વગાડતા ચાલ્યા આવતા હતા. રવાજનો ઝણ ઝણ થાતો મીઠો અવાજ ને સાથે પોતે પોતાના ઘેરા રાગમાં કાઠીએ બનાવેલી પ્રભાતિ ગાવતા હતા કે…. રાધાનો અકોટો કાને પટકાવ લીનો..! પટકાવ લીનો…, ટચકાવ લીનો…, કટકાવ લીનો…, ઘટકાવ લીનો…, અરે શામળે અરે કાનૂડે મટકાવ લીનો..! રાધાનો અકોટો કાને પટકાવ લીનો..! આમ નાગાજણ રાવળની એ કનૈયાની એ ટેક ભાવથી વારે વારે ગાતા જાણીને શ્રીજીમહારાજની ઉદાસી ટળી ગઇ અને હસવા મંડ્યા.
નાગાજણ રાવળ પોતે પણ આવીને ત્યા સૌ સાથે બેઠા અને બીજી પ્રભાતિ ગાઇ કે ‘કાનો રુઠ્યો ને રાધા મનાવે..!’ એ સાંભળીને શ્રીહરિ ઘાસીયા ઉપર ઉગમણે મુખે આડા પડખે થઇને મુકતાનંદ સ્વામી ને બોલ્યા જે ‘સ્વામી, આજ તો અમને બહુ ઉદાસી થઇ ને હવે અમારું ચિત્ત ઘણું ખેંચાય છે, માટે અમે ઉત્તરાખંડ જાઇશું.’ ત્યાં દરબારમાંથી કોઇ માણસ આવ્યુ ને કહે જે “મહારાજ..! મોટીબાં નો દેહ રહે એમ નથી, એમને અચાનક કાંઈક થઇ ગયું છે.” તયારે શ્રીહરિના સખા બ્રહ્માનંદ સ્વામી બોલ્યા કે હે મહારાજ, હે કૃપાનાથ, આમ કર્યે શું થશે? તમારી ઉદાસીથી કેટલાય હરિજનોના દેહ પડી જશે, માટે એમ ન કરો..! તે સાંભળી મહારાજે ચપટી વજાડી. પા કલાક થઇ ત્યાં બીજા કોઇ માણસે આવીને સમાચાર દીધા કે ‘મોટીબાં ને શરીરે સુવાણ થઇ છે.’ એ સમાચાર સુણીને મહારાજે બેચર ચાવડાને દરબારગઢમાં મોકલ્યા અને જીવુંબાંને સમાચાર મોકલયા કે “અમારા જે નારાયણ કહેજો અને હવે અમે નહી જઇએ અને સાંજે દરબારગઢમાં પાછા આવીશું, અમારા સારું ભાત બંધાવીને મોકલાવજો.” એમ કહી ને બેચર ચાવડાને તુંરંત મોકલયા. પછી, મહારાજ દાતણ કરીને એક ખાટલી ઉપર બેસીને નાહ્યા. ખેતરમાં લીલા ચણા હતા તે સાધુઓને ચણા લેવા મોકલ્યા. રાધાબાગમાં થી રીંગણા મંગાવ્યા અને ગામમાંથી ઘી મંગાવીને રાણપરનો મસાલો નાંખીને શાક બનાવ્યું. સર્વે પરમહંસને બોલ્યા જે “જેટલા માણસ હો એટલા પત્તર અને તાંસળીઓ લાવો.” એમ કહેતા સહુ પોતપોતાના પત્તર લાવ્યા, એટલીવારમાં ભાત આવ્યુ એટલે મહારાજ બોલ્યા કે “આજ તો સહુ ગોપામંડળની જેમ જમવા બેસો..” એમ કહી ને પોતે બીંરંજ સર્વેને પીરસ્યો. પોતે બાજરાનો રોટલો ને શાક જમતા જાય અને પ્રસાદી આપતા જાય ને શાકના વખાણ કરતા જાય.
એ વખતે નાગાજણ રાવળ ને વાસણ નહોતું મળેલું તે આઘેરાક બેઠેલા તે ત્યાં બેઠા બેઠા જ બોલ્યા જે “હે મહારાજ.., રાધાનો અકોટો કાને પટકાવ લીનો.., એ ગાનારાને તો કાંય મળ્યુ નથી ને એતો કોરો લોટ ફાંકે છે..!” એ સુણીને મહારાજે એને પોતે જે જમતા હતા એ થાળ આપી દીધો. શ્રીહરિ ચળું કરીને મુખવાસ લઇને બેઠા. નાગાજણ રાવળને એ દિવસે એ શ્રીહરિને રાજી કરવાથી દેવોને દુર્લભ એવી થાળની પ્રસાદી મળી.
આચાર્યશ્રી વિહારીલાલજી મહારાજે શ્રીહરિલિલામૃતના કળશ ૮ ના વિશ્રામ ૨૪ ની પંકિત ૩૧ માં આ પરમભકત નાગાજણ રાવળને ચિંતવતા લખ્યુ છે કે… રાવળ નાગાજણ ભલો, જેહ જાણે રાગની જાત…! ते तीन मळि आलपियो, भलि भाते राग प्रभात..!!
- શ્રીહરિચરિત્રચિંતામણી તથા શ્રીહરિલિલામૃતમાંથી….
🙇🏻♂️🙏
Hindi
गढ़पुर के उगामेडी मार्ग पर उदासी और नागाजण रावल
एक समय श्रीहरि अत्यंत उदासीन होकर दरबारगढ़ से मुलजी ब्रह्मचारी और शुकमुनि को साथ लेकर चल पड़े तथा उगामेडी के मार्ग पर स्थित नीम के वृक्ष के पास आकर उसकी छाँव में बैठ गए। दरबारगढ़ से श्रीहरि चले गए हैं और उगाમેडी के रास्ते गए हैं—यह समाचार मिलते ही मुक्तानंद स्वामी, नित्यानंद स्वामी, गोपालानंद स्वामी, दादा खाचर, सोमला खाचर, रतनजी और भगुजी आदि सभी शीघ्रता से उनके पीछे दौड़े चले आए। मानकी घोड़ी को लेकर नानभक्त भी पहुँचे। उनके साथ ही प्रेमानंद स्वामी, योगानंद स्वामी और आधारानंद स्वामी को जैसे ही समाचार मिला, वे तीनों भी तुरंत दौड़ते हुए वहाँ आ पहुँचे। उस समय श्रीहरि उस मार्ग के किनारे नीम के वृक्ष के नीचे पूर्व दिशा की ओर मुखारविंद करके विराजमान थे और संपूर्ण सभा मौन व स्तब्ध थी।
उसी समय निष्कुलानंद स्वामी और ब्रह्मानंद स्वामी दोनों मार्ग से चले आ रहे थे, और उनके पीछे-पीछे नागाजण रावल अपना रवाज़ (एक प्रकार का वाद्य यंत्र) बजाते हुए आ रहे थे। रवाज़ की मधुर झंकार के साथ वे अपने गंभीर स्वर में काठी बोली में रचित प्रभाती गा रहे थे: “राधानो अकोटो काने पटकाव लीनो..! पटकाव लीनो…, टचकाव लीनो…, कटकाव लीनो…, घटकाव लीनो…, अरे शामळे अरे कानूडे मटकाव लीनो..! राधानो अकोटो काने पटकाव लीनो..!”
नागाजण रावल द्वारा कन्हैया की इस टेक (ध्रुवपद) को अत्यंत भाव-विभोर होकर बार-बार गाते देख श्रीजी महाराज की उदासी दूर हो गई और वे मंद-मंद मुस्कराने लगे।
नागाजण रावल भी वहाँ आकर सबके साथ बैठ गए और दूसरी प्रभाती गाने लगे कि ‘कानो रूठ्यो ने राधा मनावे..!’ यह सुनकर श्रीहरि घास के बिछौने पर पूर्व की ओर मुख करके करवट लेते हुए मुक्तानंद स्वामी से बोले, “स्वामी! आज तो हमें बहुत उदासी हो गई है और हमारा मन यहाँ से खिंच रहा है, इसलिए अब हम उत्तराखंड चले जाएँगे।” तभी दरबारगढ़ से एक सेवक दौड़ता हुआ आया और बोला, “महाराज! मोटीबा का शरीर रहे ऐसा नहीं लगता, उन्हें अचानक कुछ हो गया है।” तब श्रीहरि के सखा ब्रह्मानंद स्वामी बोले, “हे महाराज! हे कृपानाथ! ऐसा करने से क्या होगा? आपकी उदासी के कारण तो न जाने कितने हरिभक्त देहत्याग कर देंगे, इसलिए ऐसा न कीजिए!” यह सुनकर महाराज ने चुटकी बजाई।
लगभग पंद्रह मिनट ही बीते थे कि दूसरे सेवक ने आकर समाचार दिया, “मोटीबा के स्वास्थ्य में सुधार हो गया है।” यह शुभ समाचार सुनकर महाराज ने बेचर चावड़ा को तुरंत दरबारगढ़ भेजा और जीवूबा को संदेश कहलवाया, “हमारी ओर से ‘जय नारायण’ कहना और कहना कि अब हम कहीं नहीं जाएँगे, शाम को वापस दरबारगढ़ लौट आएँगे। हमारे लिए भात बँधवाकर भिजवा देना।” ऐसा कहकर उन्होंने बेचर चावड़ा को तुरंत विदा किया।
तदनंतर महाराज ने दातुन किया और एक खाट पर बैठकर स्नान किया। समीप के खेत में हरे चने थे, सो साधुओं को चने लाने भेजा। राधाबाग से बैंगन मँगवाए और गाँव से शुद्ध घी मँगवाकर राणपुर का मसाला डालकर स्वादिष्ट शाक बनवाया। फिर सभी परमहंसों से कहा, “जितने भी संत-हरिभक्त हैं, वे अपने-अपने पत्तल और कटोरे ले आएँ।” महाराज का वचन सुनते ही सभी अपने-अपने पत्तल ले आए। इतने में दरबारगढ़ से भात भी आ गया। तब महाराज बोले, “आज तो सभी गोपों की मंडली की भाँति पंक्ति में जीमने बैठो।” ऐसा कहकर श्रीहरि ने स्वयं सबको बीरंज परोसा। महाराज स्वयं बाजरे की रोटी और शाक आरोगते जाते, सबको प्रसादी देते जाते और शाक की प्रशंसा करते जाते।
उस समय नागाजण रावल को कोई पात्र नहीं मिला था, इसलिए वे थोड़ी दूरी पर बैठे थे। वे वहीं बैठे-बैठे बोले, “हे महाराज! ‘राधानो अकोटो काने पटकाव लीनो…’ यह प्रभाती गाने वाले को तो कुछ नहीं मिला और वह तो सूखा आटा फांक रहा है!” यह सुनकर महाराज अत्यंत प्रसन्न हुए और स्वयं जिस थाल में भोजन कर रहे थे, वह पूरा थाल ही प्रसादी के रूप में नागाजण रावल को दे दिया। इसके बाद श्रीहरि ने आचमन (कुल्ला) करके मुखवास ग्रहण किया।
नागाजण रावल को उस दिन श्रीहरि को प्रसन्न करने से देवताओं के लिए भी दुर्लभ ऐसी प्रभु के थाल की प्रसादी प्राप्त हुई।
आचार्यश्री विहारीलालजी महाराज ने ‘श्रीहरिलीलामृत’ के कलश ८, विश्राम २४, पंक्ति ३१ में इस परमभक्त नागाजण रावल का स्मरण करते हुए लिखा है: “रावळ नागाजण भलो, जेह जाणे रागनी जात…! ते तीन मळि आलपियो, भलि भाते राग प्रभात..!!”
- श्रीहरिचरित्रचिंतामणि तथा श्रीहरिलीलामृत से…
🙏
English
Shriji Maharaj’s Dispassion on the Ugamedi Road and Nagajan Raval
Once, Shri Hari felt a deep sense of dispassion (udasi) and walked out of the Darbargadh, accompanied only by Mulji Brahmachari and Shukmuni. Walking towards the road to Ugamedi, He arrived at a neem tree and sat down under its shade. As soon as the news spread that Shri Hari had left the Darbargadh and was resting along the Ugamedi road, Muktanand Swami, Nityanand Swami, Gopalanand Swami, Dada Khachar, Somla Khachar, Ratanji, Bhaguji, and others rushed hurriedly towards Him. Nanbhakt arrived with the divine mare Manki; upon hearing the news, Premanand Swami, Yoganand Swami, and Adharanand Swami also came running immediately. At that time, Shri Hari was seated facing east beneath the neem tree beside the path, and the entire gathering sat in somber silence.
Just then, Nishkulanand Swami and Brahmanand Swami were walking along the road, followed closely by Nagajan Raval, who was playing his ravaj (a traditional string instrument). Amid the sweet, rhythmic strumming of the ravaj, he was singing in a deep, resonant voice a traditional Kathi prabhati (morning hymn): “Radhano akoto kaane patkaav leeno..! Patkaav leeno…, tachkaav leeno…, katkaav leeno…, ghatkaav leeno…, Are Shamale are Kanude matkaav leeno..! Radhano akoto kaane patkaav leeno..!”
Hearing Nagajan Raval passionately singing this devotional refrain celebrating Lord Krishna with such innocence and heartfelt love, Shriji Maharaj’s dispassion dissolved, and He began to smile.
Nagajan Raval came and sat with the assembly, singing another morning hymn: ‘Kano ruthyo ne Radha manave..!’ (Krishna is upset, and Radha is appeasing Him). Hearing this, Shri Hari reclined sideways on the grassy bed facing east and said to Muktanand Swami, “Swami, today We feel great dispassion, and Our heart is drawn away; therefore, We shall depart for Uttarakhand (the Himalayas).” Just then, a messenger arrived from the Darbargadh and cried out, “Maharaj! Motiba’s health has deteriorated critically; something has suddenly afflicted her, and her body may not survive.” Hearing this, Shri Hari’s close companion Brahmanand Swami pleaded, “O Maharaj! O Lord of compassion! What will happen if You do this? Due to Your dispassion, countless devotees will leave their bodies! Please do not do this!” Hearing his plea, Maharaj snapped His fingers.
Within fifteen minutes, another messenger arrived with joyful news: “Motiba’s health has improved, and she is feeling well.” Hearing this good news, Maharaj immediately sent Bechar Chavda to the Darbargadh with a message for Jivuba: “Convey Our ‘Jai Narayan’ and tell her that We will not leave now; We will return to the Darbargadh in the evening. Please pack and send some cooked rice (bhaat) for Us.” Saying this, He dispatched Bechar Chavda at once.
Thereafter, Maharaj brushed His teeth with a datun and bathed while sitting on a cot. Green chickpeas were growing in a nearby field, so He sent the sadhus to harvest some. He sent for fresh brinjals from Radhabag, obtained pure ghee from the village, added Ranpur spices, and personally prepared a delicious vegetable curry. He then said to all the Paramhansas, “Bring leaf-plates (pattar) and metal bowls according to the number of people present.” Everyone immediately brought their leaf-plates. Meanwhile, the rice arrived from the Darbargadh, and Maharaj said delightfully, “Today, let everyone sit together and dine joyfully like the Gopal Mandali.” Saying this, He personally served biranj (sweet fragrant rice) to everyone. Maharaj partook of bajra rotlo and the vegetable curry, distributing prasadi from His hands and praising the flavours of the curry.
At that time, Nagajan Raval had not received a plate and was sitting a little distance away. From there, he spoke out affectionately: “O Maharaj! The singer of ‘Radhano akoto kaane patkaav leeno…’ received nothing at all and is having to swallow dry flour!” Hearing his innocent and candid complaint, Maharaj smiled warmly and offered him the entire dining plate (thal) from which He Himself was eating. Shri Hari then rinsed His hands and mouth and took mukhvas.
By delighting Shri Hari with his pure, heartfelt devotion that day, Nagajan Raval received the divine prasadi of Maharaj’s own thal—a grace rare even for the celestial gods.
Commemorating this exalted devotee Nagajan Raval, Acharya Shri Viharilalji Maharaj wrote in Shri Harileelamrit (Kalash 8, Vishram 24, verse 31): “Raval Nagajan bhalo, jeh jaane raagni jaat…! Te tran mali aalpiyo, bhali bhaate raag prabhat..!!” (Noble was Nagajan Raval, who truly understood the nuances of ragas; together they sang the morning melody in sublime devotion.)
- From Shri Hari Charitra Chintamani and Shri Harileelamrit…
🙏