આચાર્ય રઘુવીરજી મહારાજે ત્રણ વાર સાદ કરતાં જ સમાધિસ્થ સાધુ કેશવદાસ બેઠા થયા અને પ્રભુને આચાર્યના ખોળામાં જોયા; અરદેશરજીએ ચરણોમાં પાઘડી મૂકી માફી માગી.
એક સમયે ધર્મધુરંધર આચાર્યશ્રી રઘુવીરજી મહારાજ, સદ્ગુરુ ગોપાળાનંદ સ્વામી અને સદ્ગુરુ નિત્યાનંદ સ્વામી સુરત પધાર્યા હતા. સુરતના સુપ્રસિદ્ધ પારસી કોટવાળ અરદેશરજી નિત્ય સભામાં આવતા. તેઓ સભામાં આવીને આચાર્યશ્રી રઘુવીરજી મહારાજને ઊભા-ઊભા સામાન્ય નમસ્કાર કરતા અને સદ્ગુરુ ગોપાળાનંદ સ્વામીના ચરણોમાં સાષ્ટાંગ દંડવત પ્રણામ કરીને પછી સભામાં બેસતા.
આ જોઈને એક દિવસ સદ્ગુરુ નિત્યાનંદ સ્વામીએ ગોપાળાનંદ સ્વામીને એકાંતમાં વાત કરી: “સ્વામી! અરદેશરજી કોટવાળ આચાર્યશ્રીને માત્ર ઊભા નમસ્કાર કરે છે અને આપના ચરણોમાં દંડવત કરે છે, તે મર્યાદા વિરુદ્ધ છે. શ્રીહરિએ સ્થાપેલી ધર્મવંશી આચાર્ય પરંપરાનો યથાર્થ મહિમા તેમને સમજાવો તો સારું!” ગોપાળાનંદ સ્વામી હસીને બોલ્યા: “ભલે સ્વામી, કાલે સવારે એમને સત્ય સમજાવાશે.”
બીજે દિવસે સવારે સભા ભરાઈ અને અરદેશરજી કોટવાળ આવ્યા. એ જ વખતે ગોપાળાનંદ સ્વામીએ પોતાના શિષ્ય સાધુ કેશવદાસજી પર દૃષ્ટિ કરીને તેમને ઊંડી સમાધિ કરાવી દીધી. અરદેશરજી આ જોઈ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા. સ્વામીએ કહ્યું: “આ સાધુને ઊંચકીને ઓરડામાં લઈ જાઓ, કથામાં વિક્ષેપ થાય છે.” કેશવદાસજીને ઓરડામાં સુવાડ્યા. સતત ત્રણ દિવસ વીતી ગયા છતાં કેશવદાસજી સમાધિમાંથી જાગ્યા નહીં; અન્ન-જળ બંધ હતાં અને નાડી-શ્વાસ પણ થંભી ગયા હતા!
આ જોઈ અરદેશરજી ગભરાયા અને ગોપાળાનંદ સ્વામીને વિનંતી કરી: “સ્વામી! આ સાધુને જગાડો, નહીંતર એમના અગ્નિસંસ્કારની વ્યવસ્થા કરો!” કેશવદાસજીને સભામાં લાવવામાં આવ્યા. ગોપાળાનંદ સ્વામીએ બે-ત્રણ વાર સાદ કર્યો: “કેશવદાસ! કેશવદાસ!” પરંતુ કેશવદાસ બોલ્યા નહીં. ત્યારે સ્વામીએ ગંભીરતાથી કહ્યું: “કોટવાળ સાહેબ! આ સાધુને જગાડવાનું કામ અમારું નથી, એ તો આચાર્ય મહારાજશ્રીનું કામ છે!” અરદેશરજી બોલ્યા: “સ્વામી! આપનાથી મોટું વળી કોણ હોઈ શકે?” ત્યારે ગોપાળાનંદ સ્વામીએ પ્રબોધ કર્યો: “કોટવાળ! સાક્ષાત્ પૂર્ણ પુરુષોત્તમ શ્રીજીમહારાજે રઘુવીરજી મહારાજને પોતાની દિવ્ય ગાદી પર બેસાડ્યા છે, મને નથી બેસાડ્યો! આચાર્ય એ સાક્ષાત્ પ્રભુનું સ્વરૂપ છે.”
ત્યારબાદ અરદેશરજીએ અત્યંત દીનભાવે આચાર્યશ્રી રઘુવીરજી મહારાજના ચરણોમાં પ્રાર્થના કરી: “હે મહારાજશ્રી! આ સાધુ ત્રણ દિવસથી અચેતન પડ્યા છે, આપ કૃપા કરીને તેમને જગાડો!”
આચાર્યશ્રી રઘુવીરજી મહારાજે પોતાની પાટ પર બેઠાં બેઠાં જ સ્નેહપૂર્વક ત્રણ વાર સાદ કર્યો: “કેશવદાસ… કેશવદાસ… કેશવદાસ!” અને આશ્ચર્ય! આચાર્યશ્રીના વચનમાત્રથી સાધુ કેશવદાસ તત્ક્ષણ સમાધિમાંથી જાગી ગયા અને સીધા દોડીને આચાર્યશ્રી રઘુવીરજી મહારાજના શ્રીચરણોમાં સાષ્ટાંગ દંડવત પ્રણામ કરવા લાગ્યા!
ગોપાળાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું: “કેશવદાસ! સમાધિમાં શું જોતા હતા?” કેશવદાસજીએ ગદ્ગદ અવાજે કહ્યું: “સ્વામી! હું સમાધિમાં જોતો હતો કે સાક્ષાત્ શ્રીજીમહારાજ આચાર્યશ્રી રઘુવીરજી મહારાજને પોતાના ખોળામાં બેસાડીને અનંત ઐશ્વર્ય આપી રહ્યા છે!”
આ સાંભળતાં જ અરદેશરજી કોટવાળની આંખો ખૂલી ગઈ. પોતાની અજ્ઞાનતા અને અપરાધનો ભારે પશ્ચાત્તાપ થયો. તેમણે માથા પરથી પોતાની મૂલ્યવાન પાઘડી ઉતારી આચાર્યશ્રી રઘુવીરજી મહારાજના શ્રીચરણોમાં સમર્પિત કરી દીધી, સાષ્ટાંગ દંડવત પ્રણામ કરી ક્ષમા માગી અને જીવનભર માટે ધર્મવંશી આચાર્યશ્રીનો સર્વોચ્ચ મહિમા હૃદયમાં ધારણ કર્યો.
Hindi
સુરત મેં અરદેશરજી કોતવાલ કા ભ્રમનિવારણ, આચાર્યશ્રી રઘુવીરજી મહારાજ કા મહિમા ઔર કેશવદાસજી કી સમાધિ
एक समय धर्मधुरंधर आचार्य श्री रघुवीरजी महाराज, सद्गुरु गोपालानंद स्वामी तथा सद्गुरु नित्यानंद स्वामी सूरत पधारे थे। सूरत के प्रसिद्ध पारसी कोतवाल अरदेशरजी नित्य सभा में आते थे। वे सभा में आकर आचार्यश्री रघुवीरजी महाराज को खड़े-खड़े ही सामान्य नमस्कार करते, किंतु सद्गुरु गोपालानंद स्वामी के चरणों में साष्टांग दंडवत प्रणाम करके सभा में बैठते थे।
यह देखकर एक दिन सद्गुरु नित्यानंद स्वामी ने गोपालानंद स्वामी से एकांत में कहा: “स्वामी! अरदेशरजी कोतवाल आचार्यश्री को केवल खड़े होकर प्रणाम करते हैं और आपके चरणों में गिरते हैं, यह मर्यादा के प्रतिकूल है। उन्हें श्रीहरि द्वारा स्थापित धर्मवंशी आचार्य पद की सर्वोच्च महिमा समझानी चाहिए!” गोपालानंद स्वामी हंसकर बोले: “उचित है स्वामी, कल प्रातः उन्हें सत्य का बोध कराएंगे।”
अगले दिन प्रातः सभा में जब अरदेशरजी कोतवाल आए, तब उसी क्षण गोपालानंद स्वामी ने अपने शिष्य साधु केशवदासजी पर दृष्टि डालकर उन्हें गहरी समाधि करा दी। अरदेशरजी यह देखकर विस्मित रह गए। स्वामी ने कहा: “इस साधु को उठाकर कमरे में लिटा दो, कथा में बाधा हो रही है।” केशवदासजी को कक्ष में सुला दिया गया। तीन दिन बीत गए किंतु वे समाधि से नहीं जागे; न अन्न-जल, न श्वास की गति!
यह देखकर अरदेशरजी भयभीत हुए और स्वामी से प्रार्थना की: “स्वामी! इस साधु को जगाइए, अन्यथा इनके अंतिम संस्कार की व्यवस्था करनी पड़ेगी!” केशवदासजी को सभा में लाया गया। गोपालानंद स्वामी ने पुकारा: “केशवदास! केशवदास!” किंतु वे न बोले। तब स्वामी ने गंभीर होकर कहा: “कोतवाल साहब! इन्हें जगाना हमारे वश की बात नहीं, यह तो आचार्य महाराजश्री का कार्य है!” अरदेशरजी बोले: “स्वामी! आपसे बड़ा और कौन हो सकता है?” गोपालानंद स्वामी ने समझाया: “कोतवाल! साक्षात पूर्ण पुरुषोत्तम श्रीजी महाराज ने अपनी गद्दी पर रघुवीरजी महाराज को अभिषिक्त किया है, मुझे नहीं! आचार्य साक्षात भगवान का प्रतिनिधि स्वरूप हैं।”
तत्पश्चात अरदेशरजी ने अत्यंत दीनभाव से आचार्यश्री रघुवीरजी महाराज से प्रार्थना की: “हे महाराजश्री! यह साधु तीन दिनों से अचेत हैं, आप कृपा कर इन्हें जगाइए!”
आचार्यश्री रघुवीरजी महाराज ने अपने आसन से ही तीन बार प्रेमपूर्वक पुकारा: “केशवदास… केशवदास… केशवदास!” और अद्भुत चमत्कार हुआ! आचार्यश्री की वाणी सुनते ही साधु केशवदास तुरंत समाधि से जाग उठे और सीधे दौड़कर आचार्यश्री रघुवीरजी महाराज के चरणों में साष्टांग दंडवत करने लगे!
गोपालानंद स्वामी ने पूछा: “केशवदास! समाधि में क्या देख रहे थे?” केशवदासजी ने हाथ जोड़कर कहा: “स्वामी! मैंने समाधि में साक्षात देखा कि श्रीजी महाराज रघुवीरजी महाराज को अपनी गोद में बिठाकर अपना दिव्य ऐश्वर्य प्रदान कर रहे हैं!”
यह सुनते ही अरदेशरजी कोतवाल का सारा भ्रम दूर हो गया। अपनी भूल पर भारी पश्चाताप करते हुए उन्होंने अपने सिर की पगड़ी उतारकर आचार्यश्री रघुवीरजी महाराज के चरणों में रख दी, साष्टांग दंडवत कर क्षमा याचना की और जीवनपर्यंत धर्मवंशी आचार्य के सर्वोच्च स्वरूप की निष्ठा धारण की।
English
Dispelling the Misconception of Ardesharji Kotwal in Surat, the Supreme Stature of Acharya Raghuvirji Maharaj, and Sadhu Keshavdas’s Samadhi
Once, Acharya Shree Raghuvirji Maharaj, Sadguru Gopalanand Swami, and Sadguru Nityanand Swami arrived in Surat. The prominent Parsi police commissioner (Kotwal) of Surat, Ardesharji, attended the daily spiritual assembly. Upon entering, he would offer a casual standing bow to Acharya Raghuvirji Maharaj, but would prostrate flat in dandvat pranam at the feet of Gopalanand Swami before taking his seat.
Observing this breach of spiritual propriety, Sadguru Nityanand Swami privately addressed Gopalanand Swami: “Swami! Ardesharji Kotwal bows casually to Acharya Maharajshree while falling at your feet; this is contrary to sacred protocol. It would be beneficial to enlighten him regarding the supreme spiritual stature of the Dharmavansh Acharya established by Shreehari!” Gopalanand Swami smiled and replied, “Very well, Swami; tomorrow morning we shall reveal the truth to him.”
The next morning, as Ardesharji arrived in the assembly, Gopalanand Swami cast a penetrating glance upon his ascetic disciple, Sadhu Keshavdasji, instantly plunging him into deep nirvikalpa samadhi. Ardesharji watched in utter amazement. Swami instructed attendants: “Carry this sadhu into the adjoining room; it interrupts the discourse.” Keshavdasji was placed inside. Three entire days elapsed, yet Keshavdasji remained motionless in samadhi, without food, water, or perceptible breath!
Alarmed, Ardesharji pleaded with Gopalanand Swami: “Swami! Please awaken this sadhu, or we must arrange his funeral rites!” Keshavdasji was carried back into the assembly. Gopalanand Swami called out: “Keshavdas! Keshavdas!” but the monk remained unresponsive. Swami then addressed Ardesharji solemnly: “Kotwal Saheb! Awakening him is beyond my domain; that prerogative belongs solely to Acharya Maharajshree!” Ardesharji asked, “Swami! Who could possibly be greater than you?” Gopalanand Swami illuminated the divine truth: “Kotwal! The Supreme Sovereign Bhagwan Swaminarayan enthroned Raghuvirji Maharaj upon His divine seat of authority, not me! The Dharmavanshi Acharya is the Lord’s supreme representative.”
Deeply humbled, Ardesharji bowed before Acharya Shree Raghuvirji Maharaj and implored: “O Maharajshree! This ascetic has lain unconscious for three days; kindly shower your compassion and awaken him!”
From his wooden seat, Acharya Shree Raghuvirji Maharaj called out with divine authority: “Keshavdas… Keshavdas… Keshavdas!” Instantly, upon the Acharya’s holy command, Sadhu Keshavdas awakened from samadhi, sprang up, and rushed straight to fall prostrate at Acharya Shree Raghuvirji Maharaj’s lotus feet!
Gopalanand Swami enquired, “Keshavdas, what vision did you behold in samadhi?” Keshavdasji replied with tears of ecstasy: “Swami! In samadhi, I beheld Bhagwan Swaminarayan holding Acharya Raghuvirji Maharaj lovingly in His lap, conferring His supreme divine majesty upon him!”
Hearing this divine revelation, the scales fell from Ardesharji Kotwal’s eyes. Overcome with deep remorse for his past ignorance, he removed his prestigious turban, placed it humbly at Acharya Shree Raghuvirji Maharaj’s feet, offered wholehearted prostrations, and firmly established unwavering reverence for the Dharmavansh Acharya.