શ્રીહરિના એક જ દૃષ્ટિપાતથી ડંકાદાર લાલદાસને અક્ષરધામની સમાધિ થઈ; રાજસેવા ત્યાગી વડતાલ આવ્યા અને શ્રીહરિએ તેમને ‘તદ્રૂપાનંદ’ નામ આપી સંત બનાવ્યા.
જ્યારે સદ્ગુરુ મુક્તાનંદ સ્વામીએ વડોદરાની રાજસભામાં વિદ્વત્તાપૂર્ણ શાસ્ત્રાર્થમાં વિજય મેળવ્યો, ત્યારે વડોદરા નરેશ શ્રીમંત સયાજીરાવ ગાયકવાડ સરકારે શ્રીહરિને રાજમહેલમાં પધારવા અતિ આદરપૂર્વક આમંત્રણ પાઠવ્યું. શ્રીહરિ વડતાલથી સંતો, ભક્તો અને સુરા ખાચર આદિ દરબારોના સંઘ સાથે વડોદરા તરફ પ્રયાણ કરી છાણી ગામે પધાર્યા.
ગાયકવાડ સરકારે શ્રીહરિના સ્વાગત સારુ બાવન ઘોડેસવારો પર બાવન રાજચિહ્નો (નિશાન) અને બાવન કુશળ ડંકા બજાવનારાઓની શાહી સવારી છાણી સુધી સામૈયામાં મોકલી. મુખ્ય શાહી ડંકાદાર સુબેદાર લાલભાઈએ શ્રીહરિ નવગજા હાથીની સુવર્ણ અંબાડી પાસે પધાર્યા ત્યારે ૨૧ ચોબની ભવ્ય સલામી આપી. સવારીને આગળ ધપાવવા માટે લાલભાઈએ “કૂચની નોબત” એવી અદ્ભુત કુશળતાથી બજાવી કે તેનો ગગનભેદી અવાજ બે-બે ગાઉ સુધી સંભળાયો.
સદ્ગુરુ બ્રહ્માનંદ સ્વામી પોતે સંગીત અને તાલના પરમ મર્મજ્ઞ હોવાથી ડંકાના બોલ સાંભળી અત્યંત પ્રસન્ન થયા. તેમણે શ્રીહરિને પ્રાર્થના કરી: “હે પ્રભુ! આ અદ્ભુત ડંકો બજાવનાર સુબેદાર પર કૃપા કરીને તેનું કલ્યાણ કરો!”
શ્રીહરિએ ઘોડા પર સવાર થઈ ડંકો વગાડતા સુબેદાર લાલભાઈ તરફ પોતાની કરુણાસભર અમૃતદૃષ્ટિ કરી. ચાર આંખો મળતાં જ લાલભાઈ શ્રીહરિની અલૌકિક મોહિની મૂર્તિમાં લીન થઈ ગયા! તેમના હાથ ડંકો વગાડતાં વગાડતાં થંભી ગયા અને તેઓ સમાધિસ્થ થઈ ગયા. તેઓ ઘોડા પરથી પડી ન જાય તે માટે બંને તરફ ઘોડેસવારોએ તેમને સાચવી લીધા. સમાધિમાં લાલભાઈને અક્ષરધામમાં અનંત મુક્તોની વચ્ચે સુવર્ણ સિંહાસન પર બિરાજમાન પૂર્ણ પુરુષોત્તમ નારાયણના સાક્ષાત્ દર્શન થયા. સમાધિમાંથી જાગીને લાલભાઈએ શ્રીહરિને વંદન કર્યા અને પુનઃ ડંકો વગાડી સવારી આગળ વધારી. લાલભાઈએ એવો અલૌકિક ડંકો વગાડ્યો કે ગાયકવાડ સરકારે પણ આશ્ચર્યચકિત થઈ કહ્યું: “લાલદાસે આવો અદ્ભુત ડંકો ક્યારેય બજાવ્યો નથી!” અને તેમને મોટો શિરપાવ એનાયત કર્યો.
પરંતુ શ્રીહરિના એક જ દર્શનથી, જેમ સર્પ જૂની કાંચળી ઉતારી ફેંકે તેમ લાલદાસના અંતરમાંથી સંસારનો મોહ સંપૂર્ણપણે ઊડી ગયો! શ્રીહરિના વડોદરા રોકાણ પૂર્ણ થયા પછી, લાલદાસે ગાયકવાડ સરકાર સમક્ષ અરજ કરી: “મહારાજા! મારે શ્રીજીમહારાજના ચરણોમાં રહીને સાધુ થવું છે, માટે મને રાજસેવામાંથી મુક્ત કરો. મેં મારા નાના ભાઈને આ સમગ્ર વિદ્યા શીખવી દીધી છે, જે આપની નિષ્ઠાપૂર્વક સેવા કરશે.”
રાજાની મંજૂરી મળતાં જ લાલદાસ પહેરેલે લૂગડે વડતાલ પહોંચ્યા અને સદ્ગુરુ બ્રહ્માનંદ સ્વામીના સાન્નિધ્યમાં રહી વૈરાગ્ય દૃઢ કર્યો. તેમનો પ્રખર ત્યાગભાવ જોઈ એક દિવસ બ્રહ્માનંદ સ્વામી તેમનો હાથ પકડી શ્રીહરિ સમક્ષ લઈ ગયા: “હે મહારાજ! આ મુમુક્ષુને દીક્ષા આપી સાધુ બનાવો!”
શ્રીહરિએ લાલદાસને મહાભાગવતી ભાગવતી દીક્ષા આપી અને સભા વચ્ચે તાળી પાડીને કહ્યું: “આ ડંકાદાર લાલદાસ વડોદરાની રાજસવારીમાં ડંકો બજાવતાં બજાવતાં અમારા દિવ્ય સ્વરૂપમાં એવા તદ્રૂપ (એકાકાર) થઈ ગયા હતા, તેથી અમે તેમનું નામ ‘તદ્રૂપાનંદ સ્વામી’ રાખીએ છીએ!” એમ કહી શ્રીહરિએ તેમને સદ્ગુરુ બ્રહ્માનંદ સ્વામીના મંડળમાં સોંપ્યા.
Hindi
વડોદરા મેં ગાયકવાડ સરકાર કી શાહી સવારી, ડંકાદાર લાલદાસ કી સમાધિ ઔર તદ્રૂપાનંદ સ્વામી
जब सद्गुरु मुक्तानंद स्वामी ने वडोदरा के राजदरबार में विद्वतापूर्ण शास्त्रार्थ में विजय प्राप्त की, तब वडोदरा नरेश श्रीमंत सयाजीराव गायकवाड़ सरकार ने श्रीहरि को राजमहल पधारने का अत्यंत आदरपूर्वक निमंत्रण भेजा। श्रीहरि संतों, भक्तों और सुरा खाचर आदि दरबारों के विशाल संघ सहित वड़ताल से प्रस्थान कर छाणी गांव पधारे।
गायकवाड़ सरकार ने श्रीहरि की अगवानी हेतु बावन अश्वारोहियों पर बावन राजध्वज और बावन कुशल डंके (नगाड़े) बजाने वालों की भव्य शाही सवारी छाणी तक भेजी। मुख्य शाही डंकादार सूबेदार लालभाई ने जब श्रीहरि को नवगजा हाथी की स्वर्ण अंबारी के पास देखा, तब २१ छड़ी की दोहरी शाही सलामी दी। सवारी को आगे बढ़ाने हेतु लालभाई ने “कूच की नौबत” का ऐसा गगनभेदी वादन किया कि उसकी ध्वनि दो-दो कोस तक गूंज उठी।
सद्गुरु ब्रह्मानंद स्वामी स्वयं संगीत और ताल-शास्त्र के अप्रतिम मर्मज्ञ थे, अतः डंके के अद्भुत बोल सुनकर अत्यधिक प्रसन्न हुए। उन्होंने श्रीहरि से प्रार्थना की: “हे प्रभु! इस अद्भुत डंका बजाने वाले सूबेदार पर कृपा करके इसका कल्याण कीजिए!”
श्रीहरि ने अश्व पर सवार होकर डंका बजाते सूबेदार लालभाई पर अपनी कृपापूर्ण अमृतदृष्टि डाली। दृष्टि मिलते ही लालभाई श्रीहरि की दिव्य मनमोहक छवि में पूर्णतया लीन हो गए! डंका बजाते-बजाते उनके हाथ स्थिर हो गए और वे समाधिस्थ हो गए। वे अश्व से गिर न पड़ें, इसलिए दोनों ओर घुड़सवारों ने उन्हें सहारा दिया। समाधि में लालभाई को अक्षरधाम में अनंत मुक्तों के मध्य स्वर्ण सिंहासन पर विराजमान पूर्ण पुरुषोत्तम नारायण के साक्षात दर्शन हुए। समाधि से जागकर लालभाई ने श्रीहरि को नमन किया और पुनः डंका बजाते हुए सवारी आगे बढ़ाई। लालभाई ने उस दिन ऐसा अनुपम वादन किया कि गायकवाड़ सरकार ने चकित होकर कहा: “लालदास ने ऐसा अद्भुत डंका कभी नहीं बजाया!” और उन्हें भारी सिरोपाव प्रदान किया।
किंतु श्रीहरि के एक ही दर्शन से, जैसे सर्प अपनी केंचुली त्याग देता है, वैसे ही लालदास के अंतःकरण से सांसारिक मोह सर्वथा छूट गया! वडोदरा में श्रीहरि का प्रवास संपन्न होने पर लालदास ने गायकवाड़ सरकार से करबद्ध प्रार्थना की: “महाराज! मुझे श्रीजी महाराज के चरणों में रहकर साधु बनना है, अतः मुझे राजसेवा से मुक्त कीजिए। मैंने अपने छोटे भाई को यह संपूर्ण विद्या सिखा दी है, जो जीवनपर्यंत आपकी सेवा करेगा।”
राजा की अनुमति मिलते ही लालदास पहने हुए वस्त्रों में ही वड़ताल पहुंचे और सद्गुरु ब्रह्मानंद स्वामी के सानिध्य में रहकर वैराग्य को परिपुष्ट किया। उनके तीव्र वैराग्य को देखकर एक दिन ब्रह्मानंद स्वामी उनका हाथ पकड़कर श्रीहरि के सम्मुख ले गए: “हे महाराज! इस मुमुक्षु को दीक्षा देकर साधु बनाइए!”
श्रीहरि ने लालदास को महाभागवती दीक्षा प्रदान की और सभा में ताली बजाकर घोषणा की: “यह डंका बजाने वाला लालदास वडोदरा की राजसवारी में डंका बजाते हुए हमारे दिव्य स्वरूप में ऐसे तद्रूप (तल्लीन) हो गए थे, अतः हम इनका नाम ‘तद्रूपानंद स्वामी’ रखते हैं!” ऐसा कहकर श्रीहरि ने उन्हें सद्गुरु ब्रह्मानंद स्वामी के मंडल में सौंप दिया।
English
The Gaekwad Royal Procession in Vadodara, Kettledrummer Laldas’s Samadhi, and Initiation as Tadrupanand Swami
Following Sadguru Muktanand Swami’s monumental victory in the royal scriptural debate in Vadodara, Maharaja Sayajirao Gaekwad respectfully sent a royal invitation imploring Shreehari to grace the royal court. Departing from Vadtal with an extensive assembly of sadhus, devotees, and Kathi chieftains such as Sura Khachar, Shreehari arrived at the village of Chhani.
To accord the supreme Lord a magnificent royal welcome, the Gaekwad administration dispatched a grand ceremonial procession to Chhani, comprising 52 horsemen bearing 52 royal insignias and 52 accomplished kettledrummers (dankadars). Subedar Lalbhai, the principal royal drummer, rendered a majestic 21-staff double royal salute as Shreehari approached the nine-cubit imperial elephant adorned with a golden canopy (ambari). To command the royal march, Lalbhai struck the kettledrums with the traditional “Kooch ni Nobat” rhythm with such resounding virtuosity that the thunderous beats reverberated for miles.
Sadguru Brahmanand Swami, a supreme master of classical meter and rhythm, was deeply impressed by the drummer’s expertise and petitioned Shreehari: “O Lord! Bestow Your divine grace upon this accomplished drummer and grant him eternal liberation!”
Shreehari cast His compassionate, nectarine gaze upon Subedar Lalbhai as he played atop his horse. As their eyes locked, Lalbhai was instantly entranced by Shreehari’s intoxicating divine countenance. His hands froze mid-strike, and he plummeted into deep samadhi! Two mounted escorts rushed alongside his horse to keep him from falling. In that transcendental trance, Lalbhai beheld the supreme eternal abode of Akshardham, witnessing Purushottam Narayan seated majestically upon a golden throne amidst infinite liberated souls. Awakening from samadhi, Lalbhai offered prostrations to Shreehari and resumed drumming with celestial ecstasy. His performance was so extraordinary that Maharaja Gaekwad remarked in astonishment, “Laldas has never played with such supernatural brilliance!” and conferred upon him a lavish royal honor (shirpav).
However, in that single glance of Shreehari, worldly attachment slipped away from Laldas’s heart just as a serpent casts off its sloughed skin! Once Shreehari’s sojourn concluded, Laldas petitioned Maharaja Gaekwad: “Your Highness! I yearn to become an ascetic at the holy feet of Shreeji Maharaj; kindly release me from royal service. I have thoroughly trained my younger brother in this art, and he will faithfully serve the state.”
Upon receiving royal release, Laldas journeyed straight to Vadtal in the clothes he was wearing, cultivating deep detachment in the divine fellowship of Sadguru Brahmanand Swami. Observing his intense dispassion, Brahmanand Swami held his wrist one day and brought him before Shreehari: “O Maharaj! Kindly initiate this noble aspirant as a sadhu!”
Shreehari conferred upon him the sacred Bhagavata initiation, clapped His hands joyfully before the assembly, and proclaimed: “While sounding the royal drums in the imperial procession of Vadodara, this drummer Laldas became so utterly absorbed (tadrup) in Our divine form that We name him ‘Tadrupanand Swami’!” With these words, Shreehari placed him under the spiritual care of Sadguru Brahmanand Swami’s sant mandal.