સદ્ગુરુ સદાનંદ સ્વામીના પ્રાણાયામથી સમસ્ત સીમમાં પશુ-મનુષ્યોના મલ-મૂત્ર રોકાઈ ગયા; અંતે શ્રીહરિએ પધારી સ્વામીને ભેટી અદ્ભુત લીલા પૂર્ણ કરી.
ગઢપુરમાં દાદાખાચરની વોંકળી કાંઠે આવેલી ખીજડાવાળી વાડીમાં ચોમાસાના ભારે પાણીના ધસમસતા પ્રવાહથી ઊંડી વેળ્ય (ધોવાણ) પડી ગઈ હતી. શ્રીહરિએ સર્વે સંતો, ભક્તો અને પાર્ષદોને આજ્ઞા કરીને એ વેળ્ય પૂરીને મજબૂત પાળો (બંધ) બાંધવાની સેવામાં જોડ્યા.
ત્યાં ખીજડાના વૃક્ષ પાસે એક સુંદર પર્ણકુટી બનાવવામાં આવી હતી. તેની પાસે એક વિશાળ પથ્થરની શીલા હતી, જેના પર શ્રીજીમહારાજ બિરાજતા અને સેવા કરતા સૌ સંતો-ભક્તોને દિવ્ય દર્શનનું સુખ આપતા. શ્રીહરિએ સૌને વેળ્ય પૂરવા માટે અલગ-અલગ ભાગ વહેંચી આપ્યા હતા અને પોતે પણ સતત પંદર દિવસ સુધી દરરોજ ત્યાં પધારતા. શીલા પર બિરાજતાં બિરાજતાં શ્રીહરિ ક્યારેક વઘારેલા મકાઈના ડોડા આરોગતા, ક્યારેક લીલા બાજરાનો તાજો પોંક જમતા, ક્યારેક તલસાંકળી કે સાકર આરોગતા, તો ક્યારેક કૂણાં ચીભડાં સાથે મીઠું-મરી જમીને સેવા કરતા સંતો-ભક્તોને પોતાના કરકમળથી પ્રસાદી વહેંચતા!
એક દિવસે પાર્ષદોએ રમુજ કરવાના આશયથી પાટિયાવાળા સદ્ગુરુ સદાનંદ સ્વામીનો ભાગ બાંધ્યા વિના પડતો મૂક્યો અને શ્રીહરિ પાસે આવીને બેસી ગયા. થોડી વારે સદાનંદ સ્વામી ગામમાંથી આવ્યા અને પોતાના ભાગનો પાળો જોવા ગયા. પાર્ષદોએ હસતાં હસતાં કહ્યું: “સદાનંદ સ્વામી! તમારા ભાગનો પાળો તમે જાતે બાંધો!” સ્વામીએ નિર્દોષભાવે કહ્યું: “તમે સૌ સેવકો છો એટલે બાંધો, હું તો ત્યાગી વૈરાગી છું, તે વળી માટીના પાળા શા માટે બાંધું?” આ સાંભળી પાર્ષદોએ વધારે મશ્કરી કરતાં કહ્યું: “જો એમ હોય તો તમે અત્યાર સુધી મહારાજની પ્રસાદી અને બેડિયું ભરીને લાડવા જમીને શા માટે બગાડ્યા?” સ્વામીએ કહ્યું: “હું તો સાધુ છું, આ શ્રમસેવા તો તમારે જ કરવી પડશે.”
આમ પરસ્પર વિનોદ ચાલતો હતો એટલામાં આકાશમાં વાદળાં ઘેરાયાં અને વરસાદ શરૂ થયો. પાર્ષદો વરસાદથી બચવા ઉતાવળે પોતપોતાની જગ્યાએ દોડી ગયા. પરંતુ સદાનંદ સ્વામી મહાન યોગી હતા. તેમણે શ્રીહરિના સ્વરૂપમાં વૃત્તિ જોડી, નાડીપ્રાણ સંકેલી, વાયુ રુંધીને ઊંડા પ્રાણાયામ સાથે જળમાં સમાધિ લગાવી દીધી!
સ્વામીએ જેવો પ્રાણવાયુ રુંધ્યો કે તત્ક્ષણ એ સમગ્ર સીમ-બીડમાં રહેલા તમામ મનુષ્યો, ગાયો, બળદો, પશુઓ અને પક્ષીઓના મળ-મૂત્ર (ઝાડો-પેશાબ) સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ ગયા! અલૈયા ખાચર અને ભગૂજી પણ પેટના અસહ્ય ભારથી વ્યાકુળ થઈ ગયા. ગાય-બળદો પેટ ફૂલવાથી તરફડવા લાગ્યાં.
બીજે દિવસે સવારે જ્યારે સદ્ગુરુ સચ્ચિદાનંદ સ્વામી વાડીએ આંટો મારવા આવ્યા, ત્યારે ભગૂજી અને અલૈયા ખાચરે પોતાની આ પીડા જણાવી. સચ્ચિદાનંદ સ્વામીએ અંતર્દૃષ્ટિ કરી રહસ્ય જાણી લીધું અને કહ્યું: “પાર્ષદો! તમે મારા પિતરાઈ ભાઈ અને મહાયોગી સદાનંદ સ્વામીની મશ્કરી કરી છે, આ એનું ભયંકર ફળ છે! તેઓ પ્રાણાયામ સાધીને સમાધિમાં બેઠા છે. જો તુરંત ઉપાય નહીં કરો તો સૌ મરી જશો!” પાર્ષદોએ કાકલૂદી કરી: “સ્વામી! આપ જ કૃપા કરીને આ સંકટ ટાળો.” સચ્ચિદાનંદ સ્વામીએ કહ્યું: “આ મારા મટાડ્યું નહીં મટે, તમારા ડોહા (શ્રીજીમહારાજ) અહીં પધારશે ત્યારે જ છૂટકારો થશે! જાઓ, મહારાજને પોકારો!”
પાર્ષદોની વિનંતીથી સચ્ચિદાનંદ સ્વામીએ ગઢપુર જઈ શ્રીહરિને સમગ્ર હકીકત કહી. ભક્તવત્સલ શ્રીહરિ તુરંત માણકી ઘોડી પર સવાર થઈ વાડીએ પધાર્યા. શ્રીહરિ સૌ પાર્ષદોને સાથે રાખી પાળા પાસે ગયા, જ્યાં ગળાડૂબ પાણીમાં સદાનંદ સ્વામી સમાધિસ્થ હતા. શ્રીહરિએ મોટેથી સાદ કર્યો: “સ્વામી! આ પાર્ષદો અમારી પાસે ભાગવતની કથા સાંભળે છે અને ચ્યવન ઋષિનું આખ્યાન પણ જાણે છે, છતાં સાધુની મશ્કરી કરવાથી આ દુર્દશાને પામ્યા છે!”
પ્રભુનો અવાજ સાંભળતાં જ સદાનંદ સ્વામી સમાધિમાંથી જાગ્યા અને શ્રીહરિના ચરણોમાં પ્રણામ કરી બોલ્યા: “હે મહારાજ! મારો કોઈ દોષ નથી; એમણે મારી ઠેકડી કરી એટલે મેં આપને દેખતાં પ્રાણાયામ કર્યો હતો. હવે આપની શી આજ્ઞા છે?” મહારાજે હસતાં હસતાં કહ્યું: “સ્વામી! આ તો ધૂંધળીમલ જેવી ક્રિયા થઈ!” સ્વામીએ કહ્યું: “મહારાજ, એ તો પાપી હતો, મેં તો આપની આજ્ઞાથી દેહને બંધરૂપ કર્યો હતો. હવે સૌને લોટા લઈને દોડવાની આજ્ઞા કરો, નહીંતર અહીં જ વિપરીત થશે!”
સ્વામીએ ચપટી વગાડી અને ક્ષણવારમાં સૌના બંધ છૂટી ગયા! પાર્ષદો લોટા લઈને દોડ્યા, જે જોઈ સૌ હસી પડ્યા. ત્યારબાદ શ્રીજીમહારાજ ઘોડી પર સવાર થઈ સૌ સાથે ખળખળિયા નદીએ પધાર્યા, સદાનંદ સ્વામીને પ્રેમપૂર્વક સ્નાન કરાવ્યું અને પોતે પણ સ્નાન કર્યું. શ્રીહરિએ સદાનંદ સ્વામીને વીસ-વીસ વખત પ્રેમથી બાથમાં ભરીને આલિંગન આપ્યું અને પોતાની છાતીમાં ચરણારવિંદ સ્પર્શ કરાવ્યા. દરબારગઢ લઈ જઈ પોતાના થાળની પ્રસાદી જમાડી સ્વામીને અત્યંત રાજી કર્યા.
Hindi
ખીજડાવાલી વાડી મેં મેઢ બાંધને કી સેવા, સદાનંદ સ્વામી કા પ્રાણાયામ ઔર શ્રીહરિ કી લીલા
गढ़पुर में दादा खाचर की नाले किनारे स्थित खीजड़ेवाली वाड़ी (खेत) में वर्षा के भारी प्रवाह से एक गहरी खाई (कटाव) बन गई थी। श्रीहरि ने समस्त संतों, भक्तों और पार्षदों को आज्ञा देकर उस खाई को भरकर एक मजबूत मेढ़ (बांध) बनाने की सेवा में लगाया।
वहां खीजड़े के वृक्ष के निकट एक सुंदर पर्णकुटी बनाई गई थी। उसके समीप एक विशाल शिला थी, जिस पर श्रीजी महाराज विराजते और सेवा करते हुए संतों-भक्तों को दिव्य दर्शन प्रदान करते थे। श्रीहरि ने सभी को मेढ़ बांधने हेतु अलग-अलग भाग बांट दिए थे और स्वयं भी पंद्रह दिनों तक प्रतिदिन वहां पधारते थे। शिला पर विराजते हुए श्रीहरि कभी भुट्टे (मकई), कभी हरे बाजरे का ताजा पोंक, कभी तिलसांकली तो कभी ककड़ी-चीभड़ा आरोगते और सेवाभावी संतों को अपने करकमलों से महाप्रसाद प्रदान करते थे।
एक दिन पार्षदों ने विनोद करने के विचार से पाटिया वाले सद्गुरु सदानंद स्वामी का भाग छोड़े बिना ही अधूरा छोड़ दिया और महाराज के पास आकर बैठ गए। कुछ देर बाद सदानंद स्वामी आए और अपना भाग अधूरा देखा। पार्षदों ने हंसकर कहा: “सदानंद स्वामी! अपने हिस्से की मेढ़ आप स्वयं बांधिए!” स्वामी ने सरलता से कहा: “आप सब सेवक हैं, अतः बांधिए; मैं तो त्यागी वैरागी हूं, मैं मिट्टी की मेढ़ क्यों बांधूं?” पार्षदों ने परिहास करते हुए कहा: “यदि ऐसा है तो आपने इतने दिनों तक महाराज की प्रसादी और पत्तलों भरकर लड्डू क्यों खाए?” स्वामी ने कहा: “मैं तो साधु हूं, यह शारीरिक सेवा आप लोगों को ही करनी चाहिए।”
ऐसा परस्पर विनोद चल रहा था कि आकाश में काले मेघ घिर आए और मूसलाधार वर्षा होने लगी। पार्षद वर्षा से बचने के लिए तुरंत भाग गए। किंतु सदानंद स्वामी सिद्ध योगी थे। उन्होंने अपने नाड़ी-प्राणों को समेटकर, वायु को रोकते हुए गहरे प्राणायाम के साथ जल में समाधि लगा ली!
स्वामी द्वारा प्राणायाम साधते ही उस संपूर्ण क्षेत्र के समस्त मनुष्यों, गायों, बैलों, पशुओं और पक्षियों का मल-मूत्र विसर्जन पूर्णतया अवरुद्ध हो गया! अलैया खाचर और भगूजी पेट की भयंकर पीड़ा से तड़पने लगे। पशुओं के पेट फूलने लगे।
अगली सुबह जब सद्गुरु सच्चिदानंद स्वामी खेत में आए, तो पार्षदों ने अपनी व्यथा सुनाई। सच्चिदानंद स्वामी ने अंतर्दृष्टि से जानकर कहा: “पार्षदों! तुमने मेरे चचेरे भाई और महायोगी सदानंद स्वामी का उपहास किया है, यह उसी का दुष्परिणाम है! वे प्राणायाम साधे समाधि में लीन हैं। यदि तुरंत क्षमा नहीं मांगी तो सब मारे जाओगे!” पार्षदों के गिड़गिड़ाने पर सच्चिदानंद स्वामी ने कहा: “यह मेरे निवारण करने से ठीक नहीं होगा, जब तुम्हारे गुरुदेव (श्रीजी महाराज) आएंगे तभी कल्याण होगा!”
सच्चिदानंद स्वामी ने गढ़पुर जाकर श्रीहरि को सब वृत्तांत सुनाया। भक्तवत्सल श्रीहरि तुरंत मानकी घोड़ी पर सवार होकर खेत में पधारे। श्रीहरि मेढ़ के पास गए जहां गले तक जल में सदानंद स्वामी समाधिस्थ थे। श्रीहरि ने पुकारा: “स्वामी! ये पार्षद हमारे मुख से भागवत की कथा सुनते हैं और च्यवन ऋषि का आख्यान भी जानते हैं, फिर भी एक सच्चे साधु का उपहास करने के कारण इस दुर्गति को प्राप्त हुए हैं!”
प्रभु का स्वर सुनते ही सदानंद स्वामी समाधि से जागे और चरणों में नमन किया: “महाराज! मेरा कोई दोष नहीं था; इन्होंने मेरा परिहास किया अतः मैंने आपके सम्मुख प्राणायाम किया था। अब क्या आज्ञा है?” महाराज ने हंसकर कहा: “स्वामी! यह तो धुंधलीमल जैसा कार्य हो गया!” स्वामी ने कहा: “महाराज! वह तो पापी था, मैंने तो आपकी आज्ञा से देह को अवरुद्ध किया था। अब सभी को लोटा लेकर भागने की आज्ञा दीजिए, अन्यथा यहीं दुर्गति होगी!”
स्वामी ने चुटकी बजाई और उसी क्षण सभी का अवरोध समाप्त हो गया! सभी पार्षद लोटा लेकर भागे, जिसे देखकर सब हंस पड़े। तत्पश्चात श्रीजी महाराज ने खलखलिया नदी में सदानंद स्वामी को प्रेमपूर्वक स्नान कराया और स्वयं भी स्नान किया। श्रीहरि ने सदानंद स्वामी को बीस बार प्रेम से गले लगाया और अपने चरणारविंद उनके वक्षस्थल पर स्पर्श कराए। दरबार में ले जाकर अपने थाल का महाप्रसाद खिलाकर स्वामी को अत्यंत प्रसन्न किया।
English
Embankment Seva in Khijdawali Vadi, Sadanand Swami’s Yogic Pranayama, and Shreehari’s Playful Leela
In Gadhpur, along the ravine beside Dada Khachar’s farm known as Khijdawali Vadi, monsoon torrential waters had eroded a deep gorge (vely). Shreehari instructed all the saints, devotees, and personal attendants (parshads) to fill the breach and construct a sturdy earthen embankment (bandh/palo).
Near the sacred khijado tree, a thatched hut had been erected beside a massive flat stone slab. Shreeji Maharaj sat upon this rock slab daily, gracing the working saints and devotees with His divine darshan. Shreehari partitioned specific sections of the embankment for each group to construct, gracing the site personally every single day for fifteen days. While seated upon the slab, Shreehari would savor spiced roasted maize cobs, fresh green millet ponk, sesame-sugar sweets, and crisp cucumbers with salt and pepper, distributing sanctified morsels to the laboring devotees with His own holy hands.
One day, with mischievous intent, the parshads skipped the designated section assigned to Sadguru Sadanand Swami of Patiya and casually sat near Shreehari. When Sadanand Swami returned from the village and inspected his embankment section, the parshads teased, “Sadanand Swami! Build your own section of the embankment!” Swami replied with ascetic indifference, “You are attendants, so you should construct it. I am a detached recluse; why should I engage in mud embankments?” The parshads poked further fun: “If you are such a recluse, why did you relish Maharaj’s consecrated feast and consume baskets full of laddoos all these days?” Swami answered, “I am a monk; this manual labour rightfully belongs to you attendants.”
As they bantered playfully, rain clouds gathered and a downpour began. The parshads scurried away for shelter. However, Sadanand Swami was an accomplished hatha-yogi. Fixing his consciousness upon Shreehari, he withdrew his vital breath and senses, locked his prana in deep yogic pranayama, and entered profound samadhi immersed up to his neck in water!
The moment Swami suspended his vital breaths, a miraculous constriction seized the entire pasture land: every human being, cow, ox, bird, and beast had their bowels and bladders completely locked! Alaiya Khachar and Bhagu Parshad suffered excruciating abdominal cramps, while cattle groaned in agony from bloated bellies.
The next morning, when Sadguru Sacchidanand Swami visited the farm, the distressed parshads wept and explained their torment. Using his divine vision, Sacchidanand Swami perceived the reality and warned, “Parshads! You mocked my cousin brother and great yogi Sadanand Swami; this agony is the dire consequence of mocking an exalted saint! He sits in samadhi with his vital pranas locked before Maharaj. If you do not make amends quickly, you will all perish!” The terrified parshads begged him for relief, but Sacchidanand Swami replied, “My intervention cannot undo this; only when your Lord arrives will you be saved! Run and petition Maharaj!”
Sacchidanand Swami hastened to Gadhpur and informed Shreehari. The compassionate Lord mounted His mare Manki and galloped to the vadi. Approaching the water where Sadanand Swami remained immersed in samadhi, Shreehari called out aloud: “Swami! These parshads regularly listen to Bhagavata discourses and know the sacred narrative of Sage Cyavana, yet they suffered this fate by foolishly deriding a holy sadhu!”
Hearing the divine voice, Sadanand Swami emerged from samadhi and bowed at Shreehari’s feet: “O Maharaj! It was not my fault; they mocked me, so I performed pranayama before Your presence. What is Your command now?” Maharaj laughed gently, “Swami! This resembles the stubborn feat of Dhundhalimal!” Swami replied, “Maharaj, he was a sinful ascetic; I merely restrained my physical body in obedience to Your presence. Now instruct them to take water-pots and run, or calamity will strike here on the spot!”
Swami snapped his fingers, and instantly the constriction vanished! The relieved parshads scrambled with water-pots in all directions, provoking hearty laughter from everyone. Thereafter, Shreeji Maharaj rode to the Khalakhaliyo stream, bathed Sadanand Swami lovingly, and bathed Himself. Shreehari embraced Sadanand Swami twenty times in ecstatic affection and pressed His divine lotus feet against Swami’s chest. Escorting him to the Darbargadh, Shreehari personally fed him sanctified delicacies from His own feast.