ભગૂજી અને અલૈયા ખાચરે શ્રીહરિને ગુલાબી વાઘા પહેરાવી પૂજન કર્યું ત્યારે મહારાજે તેમના પૂર્વજન્મની સિદ્ધદશા અને ધનથી મુક્ત થવાની દિવ્ય કથા સંભળાવી.
એક સમયે શ્રીહરિ ગઢપુરમાં દાદાખાચરના દરબારગઢમાં ઉગમણા બારના ઓરડાની ઓસરીએ ઢોલિયા પર બિરાજમાન હતા. સર્વે સંતો, ભક્તો અને પાર્ષદો સન્મુખ બેસી શ્રીહરિના દિવ્ય મુખારવિંદનું અમૃતપાન કરી રહ્યા હતા. એ વખતે શ્રીહરિના અનન્ય હજૂરી પાર્ષદ ભગૂજી અને સારંગપુરના દરબાર અલૈયા ખાચરે આવીને શ્રીહરિને મનોહર ગુલાબી રંગના વાઘા ધરાવી, પુષ્પહાર પહેરાવી અતિ ભાવથી પૂજન કર્યું અને આરતી ઉતારી.
બંને જણા સન્મુખ બેઠા એટલે શ્રીહરિએ સભામાં સર્વે સંતો અને પાર્ષદોને સંબોધીને ઉપદેશ આપ્યો: “ત્યાગીએ ક્યારેય પૈસા-ધનનો સંગ્રહ કરવો નહીં; જો ત્યાગી ધન રાખે તો અંતે ઘણું દુઃખ થાય છે!” આ સિદ્ધાંતને દૃઢ કરાવવા શ્રીહરિએ પૂર્વકાળની એક રોચક કથા કહી સંભળાવી:
“પૂર્વે સત્યયુગમાં મચ્છંદરનાથ નામે એક મહાન સિદ્ધ યોગી થઈ ગયા. તેઓ સ્ત્રી અને ધનના પરમ ત્યાગી હતા અને ગિરનારની ગુફાઓમાં અખંડ તપસ્યા કરતા. ઈચ્છા અનુસાર દીર્ઘ આયુષ્ય ભોગવી શકે તેવી તેમની સિદ્ધ અવસ્થા હતી. ગોરખનાથ નામે તેમનો એક સમર્થ સિદ્ધ શિષ્ય હતો. એક સમયે મચ્છંદરનાથ પોતાના તમામ શિષ્યોની જવાબદારી ગોરખનાથને સોંપી, બાર વર્ષની અખંડ તપસ્યા કરવા સારુ આકાશમાર્ગે નવલખા પર્વત તરફ નીકળ્યા.
માર્ગમાં જવાળામુખી તીર્થ પાસે આવેલા કામરું દેશ પરથી પસાર થતાં ત્યાં સોનાની ખાણો જોઈને મચ્છંદરનાથ આકર્ષિત થઈ નીચે ઊતર્યા. ત્યાં પોતાની સિદ્ધ અવસ્થા ભૂલીને ધનમાં લોભાયા અને એક રૂપાળી કન્યા સાથે ગાંધર્વ વિવાહ કરી સંસાર માંડી બેઠા! તેમને બે પુત્રો અને બે પુત્રીઓ થયાં અને ચૌદ વર્ષનો સમય વીતી ગયો.
આ બાજુ ગોરખનાથે બાર વર્ષ વીતવા છતાં ગુરુ ન ફરતાં સમાધિ લગાવી. સમાધિમાં તેમણે જોયું કે ગુરુ મચ્છંદરનાથ સંસારના મોહજાળમાં ફસાઈ ગયા છે! ગોરખનાથ ગુરુને છોડાવવા કામરું દેશ જવા નીકળ્યા. માર્ગમાં એક ભવાયાના સંઘ સાથે જોડાયા અને ભવાઈમાં મૃદંગ વગાડવાનું નક્કી કર્યું. જે ગામમાં મચ્છંદરનાથ રહેતા હતા ત્યાં રાત્રે ભવાઈ જોવા મચ્છંદરનાથ આવ્યા. ગોરખનાથે ગુરુને જોતાં જ ઢોલકીની થાપ પર ગગનભેદી સાદે ગાયું: ‘ચેત મચ્છંદર ગોરખ આયા… ચેત મચ્છંદર ગોરખ આયા!’
આ અવાજ સાંભળતાં જ મચ્છંદરનાથની વિવેકબુદ્ધિ જાગૃત થઈ ગઈ. ગુરુ-શિષ્ય ભેટીને મળ્યા. મચ્છંદરનાથે સંસાર છોડવાનો સંકલ્પ કર્યો, પરંતુ ગુપ્ત રીતે સોનાની ઈંટ અને ઘરેણાં પોતાની ઝોળીમાં છુપાવી લીધાં. માર્ગમાં જંગલ આવતાં મચ્છંદરનાથે પૂછ્યું: ‘ગોરખ, રસ્તે મેં કુછ ભય હૈ ક્યા?’ ગોરખનાથને શંકા ગઈ. આગળ એક વાવ પાસે સ્નાન કરવા રોકાયા ત્યારે ગોરખનાથે ગુરુની ઝોળીમાંથી સોનું કાઢી ઊંડી વાવમાં પધરાવી દીધું અને એટલા જ વજનનો પથ્થર મૂકી દીધો. આગળ જતાં કોઈ વટેમાર્ગુ મળતાં મચ્છંદરનાથે ફરી પૂછ્યું: ‘ગોરખ, રસ્તે મેં ભય હૈ?’ ત્યારે ગોરખનાથે હસીને કહ્યું: ‘જો ભય થા, વો તો મૈંને વાવ મેં ડાલ દિયા હૈ!’ મચ્છંદરનાથે ઝોળી તપાસી તો પથ્થર નીકળતાં તેઓ રડવા લાગ્યા.
શિષ્ય ગોરખનાથે ગુરુનો મોહ જોઈ માર્ગના એક મોટા પથ્થર પર પેશાબ કર્યો, તો સિદ્ધપ્રભાવે આખી શિલા શુદ્ધ સોનાની થઈ ગઈ! ગોરખનાથ બોલ્યા: ‘ગુરુજી! રોના છોડ દો ઔર યે સોને કા પહાડ ઉઠા લો!’ મચ્છંદરનાથને તરત જ પોતાની ભૂલ સમજાઈ ગઈ અને બોલી ઊઠ્યા: ‘ધન્ય ગોરખ! ગુરુ સે ચેલા આગે હુવા!’ બંનેએ ગંગાકિનારે જઈ ભગવાનનું ભજન કરતાં દેહ છોડ્યો.”
કથા પૂર્ણ કરી શ્રીહરિએ રહસ્ય ખોલતાં કહ્યું: “હે સભાજનો! એ જ મચ્છંદરનાથ અને ગોરખનાથ આ જન્મમાં ભગૂજી અને અલૈયા ખાચર રૂપે પ્રગટ થયા છે! પૂર્વના પુણ્યપ્રતાપે તમને અમારો યોગ થયો છે અને આ જન્મમાં તમે ધનના ફંદમાંથી મુક્ત થઈ અમારા સ્વરૂપને ઓળખી શક્યા છો.”
શ્રીહરિએ પ્રસન્ન થઈ બંનેના મસ્તક પર હાથ મૂકી ચરણારવિંદ આપ્યા અને હસતાં હસતાં કહ્યું: “જુઓ, આ વખતે તો ભગૂજીની ભેટને અમે ઘેલા નદીમાં જ પધરાવી દીધી છે!” શ્રીહરિનું આ વચન સાંભળી સમગ્ર સભા હાસ્ય અને આનંદથી છલકાઈ ગઈ.
Hindi
ગઢપુર મેં શ્રીહરિ દ્વારા પ્રકટ કિયા ગયા ભગૂજી ઔર અલૈયા ખાચર કા પૂર્વજન્મ વૃત્તાંત
एक समय श्रीहरि गढ़पुर में दादा खाचर के दरबार में पूर्व दिशा के कमरे की ओसरी में पलंग पर विराजमान थे। समस्त संत, भक्त और पार्षद सन्मुख बैठकर श्रीहरि के मुखारविंद से अमृतवाणी का रसपान कर रहे थे। उस समय श्रीहरि के अनन्य सेवक पार्षद भगूजी तथा सारंगपुर के दरबार अलैया खाचर ने आकर श्रीहरि को सुंदर गुलाबी वस्त्र (वाघा) अर्पित किए, पुष्पमाला पहनाकर भावपूर्वक पूजन किया और मंगल आरती उतारी।
दोनों सन्मुख बैठे, तब श्रीहरि ने सभा में उपस्थित संतों और पार्षदों को उपदेश दिया: “त्यागी को कभी धन-संपत्ति का संग्रह नहीं करना चाहिए; यदि त्यागी धन रखता है तो अंततः भारी क्लेश उत्पन्न होता है!” इस सिद्धांत को दृढ़ करने के लिए श्रीजी महाराज ने पूर्वकाल की एक रोचक कथा सुनाई:
“सत्ययुग में मच्छंदरनाथ (मत्स्येंद्रनाथ) नामक एक महान सिद्ध योगी हुए। वे स्त्री और कंचन के पूर्ण त्यागी थे और गिरनार की कंदराओं में अखंड तपस्या करते थे। वे इच्छामृत्यु जैसी सिद्ध अवस्था को प्राप्त थे। गोरखनाथ नामक उनका एक परम समर्थ सिद्ध शिष्य था। एक बार मच्छंदरनाथ अपने शिष्यों का उत्तरदायित्व गोरखनाथ को सौंपकर बारह वर्ष की कठोर तपस्या हेतु आकाशमार्ग से नवलाखा पर्वत की ओर चले।
मार्ग में ज्वालामुखीय तीर्थ के निकट कामरूप देश के ऊपर से गुजरते समय स्वर्ण की खदानें देखकर मच्छंदरनाथ आकर्षित होकर नीचे उतर आए। वहां वे अपनी सिद्ध अवस्था को विस्मृत कर धन के प्रलोभन में पड़ गए और एक रूपवती कन्या से गांधर्व विवाह कर गृहस्थ बन बैठे! उनके दो पुत्र और दो पुत्रियां हुईं और चौदह वर्ष का लंबा समय बीत गया।
इधर गोरखनाथ ने बारह वर्ष बीतने पर जब गुरु को नहीं देखा, तो समाधि लगाई। समाधि में उन्होंने देखा कि गुरुदेव कामरूप देश में सांसारिक मोहपाश में बंधे हुए हैं! गोरखनाथ गुरु का उद्धार करने कामरूप देश पहुंचे। मार्ग में एक भवाई (नाट्य) मंडली से जुड़कर मृदंग बजाने लगे। जिस गांव में मच्छंदरनाथ रहते थे, वहां रात्रि में भवाई देखने आए। गोरखनाथ ने गुरु को देखते ही ताल पर उच्च स्वर में गाया: ‘चेत मच्छंदर गोरख आया… चेत मच्छंदर गोरख आया!’
यह ध्वनि सुनते ही मच्छंदरनाथ का पूर्व विवेक जाग उठा। गुरु-शिष्य गले मिले। मच्छंदरनाथ ने गृहस्थी त्याग दी, किंतु मोहवश सोने की ईंट और आभूषण अपनी झोली में छिपा लिए। वन में चलते हुए मच्छंदरनाथ ने बार-बार पूछा: ‘गोरख, रास्ते में कुछ भय है क्या?’ गोरखनाथ को संदेह हुआ। एक बावड़ी पर स्नान करते समय गोरखनाथ ने झोली से सोना निकालकर बावड़ी के अगाध जल में फेंक दिया और उतना ही भारी पत्थर रख दिया। आगे एक राहगीर को देखकर मच्छंदरनाथ ने पुनः भय की बात पूछी। तब गोरखनाथ ने कहा: ‘जो भय था, वह तो मैंने कुएं में डाल दिया है!’ मच्छंदरनाथ ने झोली खोली तो पत्थर देखकर विलाप करने लगे।
गोरखनाथ ने गुरु का सांसारिक मोह दूर करने हेतु मार्ग की एक विशाल शिला पर लघुशंका की, तो सिद्धयोग के प्रभाव से वह शिला पूर्ण रूप से शुद्ध स्वर्ण की बन गई! गोरखनाथ बोले: ‘गुरुजी! रोना छोड़िए और इस सोने की शिला को उठा लीजिए!’ मच्छंदरनाथ की आंखें खुल गईं और वे लज्जित होकर बोले: ‘धन्य गोरख! गुरु से चेला आगे हुआ!’ दोनों ने गंगातट पर भगवद्भजन करते हुए देहत्याग किया।”
कथा पूर्ण कर श्रीहरि ने रहस्य उद्घाटित किया: “हे भक्तों! वे ही मच्छंदरनाथ और गोरखनाथ आज इस जन्म में भगूजी और अलैया खाचर के रूप में हमारे सम्मुख हैं! पूर्व के पुण्यों से तुम्हें हमारा सानिध्य मिला है और इस जन्म में तुम धन के बंधन से छूटकर हमारे यथार्थ स्वरूप को पहचान सके हो।”
श्रीहरि ने प्रसन्न होकर दोनों के मस्तक पर हाथ रखकर पावन चरणारविंद प्रदान किए और विनोदपूर्वक बोले: “देखो, इस बार तो हमने भगूजी की भेंट को पहले ही घेला नदी में पधरा दिया है!” प्रभु की यह रसिक बात सुनकर पूरी सभा ठहाकों से गूंज उठी।
English
Shreehari Reveals the Past Lives of Bhagu Parshad and Alaiya Khachar as Matsyendranath and Gorakhnath
Once, Shreehari was gracefully seated on a cot on the eastern veranda of Dada Khachar’s Darbargadh in Gadhpur. The assembled sadhus, devotees, and attendants sat before Him, drinking in the divine nectar of His presence. At that moment, Shreehari’s devoted personal attendant Bhagu Parshad and Darbar Alaiya Khachar of Sarangpur approached, adorned Shreehari with magnificent rose-pink garments (gulabi vagha), offered fragrant flower garlands, and performed loving worship and aarti.
As they sat before Him, Shreehari addressed the spiritual assembly: “An ascetic must never hoard money; hoarding wealth inevitably breeds immense sorrow!” To instill this truth deeply, Shreehari narrated an ancient historical account:
“In ancient times, during Satya Yuga, there lived a celebrated Siddha Yogi named Matsyendranath. He was a strict renouncer of women and wealth, performing severe austerities in the caves of Girnar, endowed with the yogic power of mastery over life. He had an accomplished disciple named Gorakhnath. Once, entrusting his disciples to Gorakhnath, Matsyendranath departed via the celestial airways for twelve years of continuous penance toward the Navlakha mountain.
Flying over Kamru desha near Jwalamukhi, he looked down upon glistening gold mines and descended out of curiosity. Forgetting his elevated yogic transcendence, he fell victim to the allure of wealth, entered into a Gandharva marriage with an enchanting maiden, and settled into family life! In that household, he fathered two sons and two daughters, losing fourteen years to worldly domestic attachment.
When twelve years elapsed and his guru failed to return, Gorakhnath entered samadhi. In that spiritual vision, he beheld his master ensnared in worldly delusion! Gorakhnath set out immediately to rescue his guru. Along the way, he joined a travelling folk theatre (bhavai) troupe as a percussionist. When the troupe performed in the village where Matsyendranath resided, Matsyendranath arrived in the audience. Spotting his master, Gorakhnath beat his drum resonantly and sang out: ‘Chet Machhandar Gorakh Aaya… Chet Machhandar Gorakh Aaya!’ (Awaken, O Matsyendranath, Gorakh has arrived to awaken you!)
The piercing spiritual chant awakened Matsyendranath’s dormant discrimination. Weeping with remorse, he embraced Gorakhnath and renounced his worldly ties. However, unable to let go of material attachment completely, Matsyendranath secretly concealed a heavy gold brick and ornaments in his cloth sack. As they journeyed through the forest, Matsyendranath asked anxiously, ‘Gorakh, is there any danger on this road?’ Suspecting something amiss, Gorakhnath inspected the bag while Matsyendranath bathed at a stepwell, hurled the entire gold into the water, and replaced it with an equally heavy stone. Later, when a traveller passed, Matsyendranath enquired again, ‘Gorakh, is there danger ahead?’ Gorakhnath smiled and replied, ‘Whatever danger there was, I have already thrown into the deep stepwell!’ Matsyendranath opened his sack, saw only a boulder, and began lamenting loudly.
Beholding his guru’s persistent worldly delusion, Gorakhnath urinated upon a massive roadside rock, and by his yogic potency, the colossal boulder instantly transmuted into pure, solid gold! Gorakhnath proclaimed: ‘Guruji! Stop lamenting and lift this mountain of gold!’ Matsyendranath’s worldly illusion shattered, and he bowed in humility: ‘Blessed art thou, Gorakh! The disciple has surpassed the master!’ Both retired to the banks of the sacred Ganga, absorbed themselves in meditation on God, and peacefully discarded their mortal bodies.”
Concluding the narration, Shreehari revealed the divine mystery: “O assembly! Those very souls of Matsyendranath and Gorakhnath have taken birth today as Bhagu Parshad and Alaiya Khachar! By your past spiritual merits, you have attained Our divine company, broken free from the clutches of worldly wealth, and recognized Our supreme divine form.”
Delighted, Shreehari placed His compassionate hand upon their heads, granted them His holy lotus feet, and playfully jested: “Behold, this time We have already consigned Bhagu’s gift to the Ghela river!” Hearing Shreehari’s humorous remark, the entire assembly erupted in joyous laughter.