બ્રહ્માનંદ સ્વામીના કાવ્યો અને ત્યાગભાવથી પ્રભાવિત થઈ જનરલ ગોર્ડને અમદાવાદ મંદિરની જમીન આજીવન સનદ કરાવી આપી, જ્યાં સ્વામીએ ‘સુમતિપ્રકાશ’ ગ્રંથ અર્પણ કર્યો.
સંવત ૧૮૭૪ના અરસામાં શ્રીહરિ અમદાવાદ પધાર્યા ત્યારે બ્રિટીશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના જનરલ ગોર્ડન સાહેબે અતિ આગ્રહપૂર્વક શ્રીહરિને પધરામણી કરાવી. શ્રીહરિ તથા સંતોના દિવ્ય દર્શન થતાં જ જનરલ ગોર્ડનના અંતરમાં અલૌકિક શાંતિનો અનુભવ થયો. ગોર્ડન સાહેબ હિન્દી ભાષા સારી રીતે બોલી અને વાંચી શકતા હતા. એ સમયે શ્રીહરિ સાથે સદ્ગુરુ મુક્તાનંદ સ્વામી અને સદ્ગુરુ બ્રહ્માનંદ સ્વામી પણ અમદાવાદમાં બિરાજમાન હતા. સદ્ગુરુ બ્રહ્માનંદ સ્વામી જ્યારે શ્રીહરિની સન્મુખ છપય છંદ કે હિન્દી કીર્તનોનું મધુર ગાન કરતા, ત્યારે ગોર્ડન સાહેબ મંત્રમુગ્ધ થઈ જતા.
શ્રીહરિના રોકાણ દરમિયાન જનરલ ગોર્ડને પોતાના બંગલે ત્રણ-ચાર વખત સંતોને પધરાવીને વિશેષ સભા યોજી અને બ્રહ્માનંદ સ્વામીની કાવ્યરચનાઓનો આનંદ માણ્યો. એ સભાઓમાં બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ “બંદેકો ઉપદેશી અંગ” નામના પ્રસિદ્ધ કુંડળીયા છંદો બનાવીને સુંદર ઉપદેશ આપ્યો:
“બંદે બહુત ન કીજીએ, અંતર મે અભિમાન..! અપના કિઆ ન હોત હૈ, કરતા હક સુલતાન..! કરતા હક સુલતાન, હૂકમ બિન પાન ન ડોલે..! મગરૂરી મે મુર્ખ કાહે કું બક બક બોલે..! દાખત બ્રહ્માનંદ પલક મેંહી કાલ ગ્રસદે..! અંતર મે અભિમાન બહુત ન કીજે બંદે..!”
સ્વામીની આકર્ષક વાણી, નિર્લોભી સાધુતા અને અખંડ અષ્ટ પ્રકારે બ્રહ્મચર્ય વગેરે દિવ્ય સદ્ગુણો જોઈ જનરલ ગોર્ડન સ્વામીને કોઈ પહોંચેલા ‘ઓલિયા પુરુષ’ માનતા હતા.
જ્યારે શ્રીહરિએ અમદાવાદમાં શ્રીનરનારાયણ દેવનું ભવ્ય મંદિર બનાવવા માટે જમીન સંપાદન સારુ બ્રહ્માનંદ સ્વામી મારફત વાત કરાવી, ત્યારે કંપની સરકારના નિયમો મુજબ ગોર્ડને ૯૯ વર્ષના ભાડાપટ્ટે જમીન આપવાની તૈયારી બતાવી. પરંતુ શ્રીહરિએ “યાવચ્ચંદ્રદિવાકરૌ” (જ્યાં સુધી સૂર્ય અને ચંદ્ર આકાશમાં તપે ત્યાં સુધી અખંડ) જમીન મેળવવાની ઇચ્છા દર્શાવી. સ્થાનિક ભક્તોના આગ્રહથી શ્રીહરિએ સદ્ગુરુ બ્રહ્માનંદ સ્વામી અને સદ્ગુરુ આનંદાનંદ સ્વામીને અમદાવાદ રાખી પોતે ગઢપુર પધાર્યા.
એ સમય દરમિયાન જનરલ ગોર્ડનની ઘોડારમાં તેમનો અત્યંત પ્રિય સવારીનો અશ્વ ગંભીર બીમાર પડ્યો. અનેક અનુભવી વૈદ્યો અને તબીબોના ઉપચાર છતાં અશ્વ સાજો ન થયો. છેવટે સદ્ગુરુ બ્રહ્માનંદ સ્વામીના દિવ્ય આશીર્વાદથી એ ઘોડો ચમત્કારિક રીતે સંપૂર્ણ સ્વસ્થ થઈ ગયો! આ પ્રસંગથી ગોર્ડન સાહેબના હૃદયમાં સ્વામી પ્રત્યે અત્યંત સ્નેહ અને આદરભાવ બંધાયો. એક દિવસ ઘોડાઓની ખરીદી અંગે ચર્ચા કરતાં સ્વામીએ શાલીહોત્ર શાસ્ત્ર અનુસાર ઘોડાના શુભ-અશુભ લક્ષણો છંદોમાં ગાઈ સંભળાવ્યા, જે ગોર્ડન સાહેબે પોતે ઉત્સાહભેર નોંધી લીધા:
“જલ ઉદભવ દ્વિજ પુષ્પ, ગંધ મંગલ અસવારી..! અગ્નિ ક્ષત્રિ તન અગર, કલહ ચઢિયત જયકારી..!! મરૂત વૈશ્ય ધૃત ગંધ, સહજ ગમન સુખદાઇ..! ભૂમી શુદ્ર મધુ મકર, યહે આખેટ ઉપાઇ..!! મુખબોર બ્રહ્મ પાની પિવત, ખુર લગાય ક્ષત્રિય લહૈ..! ખૈસત બાર બૈસહ અધુર, ક્ષુદ્ર સદા ડરપત રહૈ..!!”
સ્વામી પ્રત્યેના અગાધ સ્નેહ અને પ્રભાવથી જનરલ ગોર્ડન સાહેબે છેક ઇંગ્લેન્ડ (વિલાયત) દરબારમાંથી વિશેષ મંજૂરી મેળવી શ્રીહરિની ઇચ્છા મુજબ “યાવચ્ચંદ્રદિવાકરૌ” ની અવધિવાળો કાયમી જમીનનો તામ્રપત્ર લેખ તૈયાર કરાવી આપ્યો! આનંદાનંદ સ્વામી જ્યારે આ લેખ લઈને ગઢપુર પહોંચ્યા ત્યારે શ્રીહરિ અતિશય રાજી થયા.
ત્યારબાદ શ્રીહરિએ બ્રહ્માનંદ સ્વામીને પણ ગઢપુર તેડાવી લીધા. ગઢપુરમાં રહીને સ્વામીએ ‘સુમતિપ્રકાશ’ નામના અલૌકિક આધ્યાત્મિક ગ્રંથની રચના કરી. સંવત ૧૮૭૮ના ફાગણ સુદ ત્રીજના પાવન દિને જ્યારે અમદાવાદમાં શ્રીનરનારાયણ દેવની મૂર્તિપ્રતિષ્ઠા થઈ, ત્યારે બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ મંદિરના શિખર પર ઊભા રહીને આ છંદોનું ગાન કર્યું અને આ ‘સુમતિપ્રકાશ’ ગ્રંથ શ્રીહરિના પાવન ચરણોમાં સમર્પિત કર્યો:
“સંવત અષ્ટાદશ સહી, વરસ અઠોતેર જાણ..! મહાસુદ પંચમી વાર બુધ, પુરણ ગ્રંથ પ્રમાણ..! શ્રીનગર શુભ શહરમે, નરનારાયણ પાસ..! તહા રહી બ્રહ્માનંદ કવિ, કીનો સુમતિ પૃકાશ..!!”
Hindi
અમદાવાદ મેં જનરલ ગોર્ડન કા સત્સંગ, બ્રહ્માનંદ સ્વામી કી કાવ્યપ્રતિભા ઔર સુમતિપ્રકાશ
संवत १८७८ के पूर्व संवत १८७४ के आसपास जब श्रीहरि अहमदाबाद पधारे, तब ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी के जनरल गॉर्डन साहब ने अत्यंत आग्रहपूर्वक श्रीहरि को अपने बंगले पर पधराया। श्रीहरि तथा संतों के दर्शन करते ही जनरल गॉर्डन के अंतःकरण में परम शांति की अनुभूति हुई। गॉर्डन साहब हिंदी भाषा भली-भांति बोल और समझ सकते थे। उस समय श्रीहरि के साथ सद्गुरु मुक्तानंद स्वामी और सद्गुरु ब्रह्मानंद स्वामी भी अहमदाबाद में उपस्थित थे। सद्गुरु ब्रह्मानंद स्वामी जब श्रीहरि के सम्मुख छप्पय छंद अथवा हिंदी कीर्तनों का गान करते, तब गॉर्डन साहब मुग्ध होकर सुनते थे।
श्रीहरि के अहमदाबाद प्रवास के समय जनरल गॉर्डन ने तीन-चार बार अपने बंगले पर संतों को पधराया और ब्रह्मानंद स्वामी की काव्य रचनाओं का रसास्वादन किया। उन सभाओं में ब्रह्मानंद स्वामी ने “बंदे को उपदेशी अंग” शीर्षक के अंतर्गत प्रसिद्ध कुंडलिया छंदों की रचना कर जनसाधारण को अनमोल उपदेश दिया:
“बंदे बहुत न कीजिए, अंतर मे अभिमान..! अपना किआ न होत है, करता हक सुलतान..! करता हक सुलतान, हुकम बिन पान न डोले..! मगरूरी मे मुर्ख काहे कुं बक बक बोले..! दाखत ब्रह्मानंद पलक मेंही काल ग्रसदे..! अंतर मे अभिमान बहुत न कीजे बंदे..!”
स्वामी की मधुर वाणी, उच्च कोटि की साधुता और अखंड अष्ट प्रकार के ब्रह्मचर्य आदि सद्गुणों को देखकर जनरल गॉर्डन स्वामी को एक दिव्य ‘औलिया’ महापुरुष मानते थे।
जब श्रीहरि ने अहमदाबाद में श्रीनरनारायण देव का भव्य मंदिर बनाने हेतु भूमि प्राप्त करने के लिए ब्रह्मानंद स्वामी के माध्यम से चर्चा कराई, तब कंपनी के नियमानुसार गॉर्डन ने ९९ वर्ष के पट्टे पर भूमि देने का प्रस्ताव रखा। किंतु श्रीहरि ने “यावच्चंद्रदिवाकरौ” (जब तक सूर्य और चंद्रमा आकाश में रहें, तब तक शाश्वत) अवधि के लिए भूमि चाही। स्थानीय भक्तों के आग्रह से श्रीहरि ने सद्गुरु ब्रह्मानंद स्वामी तथा आनंदानंद स्वामी को अहमदाबाद में रखकर स्वयं गढ़पुर प्रस्थान किया।
उसी अवधि में जनरल गॉर्डन की घुड़साल में उनका सबसे प्रिय सवारी घोड़ा गंभीर रूप से बीमार पड़ गया। अनेक कुशल वैद्यों के उपचार के उपरांत भी जब वह ठीक न हुआ, तब सद्गुरु ब्रह्मानंद स्वामी के पावन आशीर्वाद से वह चमत्कारिक रूप से पूर्ण स्वस्थ हो गया! इस घटना से गॉर्डन साहब के हृदय में स्वामी के प्रति अनन्य श्रद्धा उत्पन्न हो गई। एक दिन अश्वों की परख पर चर्चा करते हुए स्वामी ने शालिहोत्र शास्त्र के अनुसार घोड़ों के शुभ लक्षणों का छंदों में वर्णन किया, जिसे गॉर्डन साहब ने स्वयं लिपिबद्ध कर लिया:
“जल उदभव द्विज पुष्प, गंध मंगल असवारी..! अग्नि क्षत्रि तन अगर, कलह चढ़ियत जयकारी..!! मरुत वैश्य धृत गंध, सहज गमन सुखदाई..! भूमी शुद्र मधु मकर, यहै आखेट उपाई..!! मुखबोर ब्रह्म पानी पिवत, खुर लगाय क्षत्रिय लहै..! खैसत बार बैसह अधुर, क्षुद्र सदा डरपत रहै..!!”
स्वामी के प्रति अत्यधिक आत्मीयता और श्रद्धा के कारण जनरल गॉर्डन ने विलायत (ब्रिटेन) से विशेष स्वीकृति प्राप्त कर श्रीहरि की इच्छानुसार “यावच्चंद्रदिवाकरौ” की स्थायी सनद का दस्तावेज बनवा दिया! जब आनंदानंद स्वामी वह दस्तावेज लेकर गढ़पुर पहुंचे, तब श्रीहरि अत्यंत प्रसन्न हुए।
तदुपरांत श्रीहरि ने ब्रह्मानंद स्वामी को भी गढ़पुर बुला लिया। वहां रहकर स्वामी ने ‘सुमतिप्रकाश’ नामक अनुपम आध्यात्मिक ग्रंथ की रचना की। संवत १८७८ के फाल्गुन शुक्ल तृतीया के पावन दिवस पर जब अहमदाबाद में श्रीनरनारायण देव की प्रतिष्ठा हुई, तब ब्रह्मानंद स्वामी ने मंदिर के शिखर पर खड़े होकर इन छंदों का गान किया और ‘सुमतिप्रकाश’ ग्रंथ श्रीहरि के श्रीचरणों में सादर समर्पित किया:
“संवत अष्टादश सही, वरस अठोतेर जाण..! महासुद पंचमी वार बुध, पुरण ग्रंथ प्रमाण..! श्रीनगर शुभ शहरमे, नरनारायण पास..! तहा रही ब्रह्मानंद कवि, कीनो सुमति प्रकाश..!!”
English
General Gordon’s Devotion in Ahmedabad, Brahmanand Swami’s Poetic Genius, and the Creation of Sumati Prakash
Around Samvat 1874, when Shreehari graced the city of Ahmedabad, General Gordon of the British East India Company earnestly invited Shreehari to his residence. Upon having the divine darshan of Shreehari and His saintly retinue, General Gordon experienced deep inner serenity. Well-versed in the Hindi language, Gordon could fluently read and converse. During this period, Sadguru Muktanand Swami and Sadguru Brahmanand Swami accompanied Shreehari in Ahmedabad. Whenever Brahmanand Swami recited chhapay verses or devotional Hindi hymns before Shreehari, General Gordon was captivated by their poetic elegance and profound wisdom.
During Shreehari’s stay, General Gordon arranged several spiritual assemblies at his bungalow, relishing Brahmanand Swami’s poetic brilliance. In these gatherings, Brahmanand Swami imparted timeless spiritual wisdom through his renowned ‘Bandeko Updeshi Ang’ kundaliya verses:
“Bande bahut na kijiye, antar me abhiman..! Apna kia na hot hai, karta Hak Sultan..! Karta Hak Sultan, hukam bin paan na dole..! Magruri me murkh kahe ku bak bak bole..! Dakhat Brahmanand palak menhi kaal grasade..! Antar me abhiman bahut na kije bande..!” (O man, harbor no pride within your heart! Nothing happens by mere human will; the Almighty Sovereign is the sole doer! Without His divine will, not a leaf stirs; why then does the foolish utter boastful words in vanity? Brahmanand proclaims: in the blinking of an eye, relentless time consumes all; therefore, O man, never let pride enter your soul!)
Observing Swami’s charismatic eloquence, uncompromised renunciation, and flawless lifelong celibacy, General Gordon regarded Brahmanand Swami as a supreme saintly sage (‘auliya’).
When Shreehari sought land to construct the grand temple of Shree Nar-Narayan Dev in Ahmedabad and initiated dialogue through Brahmanand Swami, General Gordon initially proposed a 99-year lease according to East India Company regulations. However, Shreehari expressed His divine desire for a deed in perpetuity—“Yavatchandra Divakarau” (lasting as long as the sun and moon endure). At the fervent request of local devotees, Shreehari stationed Sadguru Brahmanand Swami and Sadguru Anandanand Swami in Ahmedabad to oversee the negotiations and temple work, while He returned to Gadhpur.
During this period, General Gordon’s favorite riding steed fell critically ill in the stable. Despite treatment by seasoned physicians, the horse showed no recovery. Ultimately, by the benevolent blessings of Sadguru Brahmanand Swami, the steed was miraculously restored to full vitality! This miraculous recovery cemented deep personal reverence in Gordon’s heart. On another occasion, while discussing equestrian qualities, Brahmanand Swami recited verses from the ancient Shalihotra equestrian treatise, detailing the classifications and temperament of noble horses, which Gordon eagerly transcribed in his own hand:
“Jal udbhav dwij pushp, gandh mangal aswari..! Agni kshatri tan agar, kalah chadhiyat jaykari..!! Marut vaishya dhrit gandh, sahaj gaman sukhdai..! Bhumi shudra madhu makar, yahe akhet upai..!! Mukhbor brahm pani pivat, khur lagay kshatriya lahai..! Khaisat baar baisah adhur, kshudra sada darpat rahai..!!”
Deeply moved by Swami’s spiritual greatness, General Gordon petitioned authorities in Britain (‘Vilayat’) and secured the permanent freehold deed in perpetuity (“Yavatchandra Divakarau”) exactly as Shreehari desired! When Anandanand Swami arrived in Gadhpur bearing this perpetual deed, Shreehari was exceedingly delighted.
Subsequently, Shreehari called Brahmanand Swami to Gadhpur to hear his sweet devotional singing. Residing in Gadhpur, Swami authored the revered scripture titled Sumati Prakash. On Phagun Sud 3, Samvat 1878, when the holy installation (pratishtha) of Shree Nar-Narayan Dev was celebrated in Ahmedabad, Brahmanand Swami stood atop the newly built mandir, sang these verses, and lovingly offered the completed manuscript of Sumati Prakash at Shreehari’s lotus feet:
“Samvat ashtadash sahi, varas athoter jaan..! Mahasud panchami vaar budh, puran granth pramaan..! Shrinagar shubh shahar me, Nar-Narayan paas..! Taha rahi Brahmanand kavi, keeno Sumati Prakash..!!”