શ્રીજીમહારાજે ગોપાળાનંદ સ્વામીનો હાથ પકડી અક્ષર ઓરડીમાં પધરાવી પૃથ્વી પર પોતાના અવતરણના છ પરમ રહસ્યમય હેતુઓ પ્રગટ કર્યા, જેને નિષ્કુળાનંદ સ્વામીએ અમર ગ્રંથમાં ગૂંથી લીધા.
સંવત ૧૮૭૮ના વર્ષમાં કારિયાણી ગામમાં શ્રીજીમહારાજે ભવ્ય અન્નકૂટ સમૈયો યોજ્યો હતો. તે મહોત્સવમાં દેશ-પરદેશથી સર્વે સંતો, પાર્ષદો તથા અસંખ્ય હરિભક્તો ઉમટી પડ્યા હતા, પરંતુ વડોદરાથી સદ્ગુરુ ગોપાળાનંદ સ્વામી હજી આવી પહોંચ્યા નહોતા. શ્રીહરિ સ્વામીના આગમનની પ્રતીક્ષા કરી રહ્યા હતા. એવામાં કોઈ હરિભક્તે આવીને ખબર આપ્યા: “મહારાજ! ગોપાળાનંદ સ્વામી પધારી રહ્યા છે!”
આ સાંભળતાં જ શ્રીજીમહારાજ અત્યંત અધીરા થઈ બોલ્યા: “સ્વામી કેટલેક દૂર પહોંચ્યા છે? ચાલો, આપણે સૌ સામા જઈએ!” એમ કહી સ્વામીનું સ્વાગત કરવા સામા પધારવા તૈયાર થયા. એટલામાં ગોપાળાનંદ સ્વામી આવી પહોંચ્યા અને શ્રીજીમહારાજને સાષ્ટાંગ દંડવત પ્રણામ કરીને પ્રેમપૂર્વક બાથમાં મળ્યા. શ્રીહરિએ સ્વામીના ક્ષેમકુશળ પૂછી આજ્ઞા કરી: “સ્વામી! ઉતારો કરી આવો.”
ગોપાળાનંદ સ્વામી ઉતારો કરવા પધાર્યા, પરંતુ થોડી વાર થઈ એટલે શ્રીજીમહારાજે સોમલા ખાચરને તરત જ તેડવા મોકલ્યા: “જાઓ, સ્વામીને તુરંત બોલાવી લાવો!” સ્વામી આવ્યા એટલે શ્રીજીમહારાજ સ્વામીનો હાથ પોતાના પવિત્ર કરકમળમાં પકડીને કારિયાણીની અક્ષર ઓરડીમાં લઈ ગયા. અક્ષર ઓરડીમાં ઉત્તરાદા ખૂણે ધાબળી પાથરી શ્રીજીમહારાજ બિરાજ્યા અને સામે ગોપાળાનંદ સ્વામી બેઠા. તે વખતે સદ્ગુરુ નિષ્કુળાનંદ સ્વામી શ્રીહરિના સ્નાન માટે ચૂનાબંધ કૂંડીનું નિર્માણ કરાવી રહ્યા હતા. તેઓ પણ અક્ષર ઓરડીમાં આવીને બેઠા.
શ્રીજીમહારાજે ગોપાળાનંદ સ્વામીને પૂછ્યું: “સ્વામી! વડોદરામાં સુખી છો ને?” ત્યારે નિષ્કુળાનંદ સ્વામી સહજભાવે બોલ્યા: “મહારાજ! સ્વામી વડોદરા જેવા વૈભવી મોટા શહેરમાંથી પધારે છે, તે સુખી તો એવા જ હોય ને!” આ સાંભળી શ્રીહરિ બોલ્યા: “સ્વામી કાંઈ બીજા જેવા નથી કે જેમને શહેર બાધ કરે! એમનું અંતર સદાય નિર્લેપ રહે છે.”
ત્યારબાદ શ્રીજીમહારાજે નિષ્કુળાનંદ સ્વામીને કહ્યું: “સ્વામી! કૂંડીની ટીપણી ધીમી ચાલે છે, માટે ત્યાં સંભાળવા પધારો.” નિષ્કુળાનંદ સ્વામીએ કડિયાને કહ્યું: “ટીપણી ઝડપથી ટીપો!” એમ કહી પાછા અક્ષર ઓરડીમાં આવી બેઠા. મહારાજે ફરી કહ્યું: “સ્વામી! કડિયા ખોટી થાય છે, ત્યાં ધ્યાન આપો.” વળી સ્વામીએ કડિયાને ઉતાવળ કરવાનું કહી પાછા અક્ષર ઓરડીમાં આવી બેઠા. નિષ્કુળાનંદ સ્વામીના મનમાં દૃઢ સંકલ્પ હતો કે આજે મહારાજ ગોપાળાનંદ સ્વામીને કોઈ અત્યંત ગૂઢ અને મહત્ત્વપૂર્ણ રહસ્ય કહેવા માગે છે, માટે તે પરમ જ્ઞાન સાંભળવા તેઓ વારંવાર અક્ષર ઓરડીમાં આવી બેસતા હતા.
શ્રીજીમહારાજે ગોપાળાનંદ સ્વામી સમક્ષ પોતે આ ધરા પર જે દિવ્ય પ્રયોજન સારુ પ્રગટ થયા છે, તેના છ અલૌકિક હેતુઓ પ્રગટ કર્યા: ૧. પોતાના અનન્ય ભક્તોની સર્વ મનોકામનાઓ પરિપૂર્ણ કરવી. ૨. સ્વધર્મ, ભક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય સહિત એકાંતિક ભાગવત ધર્મનું પૃથ્વી પર પ્રવર્તન કરાવવું. ૩. આત્મા અને પરમાત્માના સ્વરૂપનું યથાર્થ જ્ઞાન કરાવી જીવાત્માઓને પરબ્રહ્મ પુરુષોત્તમ નારાયણના સ્વરૂપનો દૃઢ નિશ્ચય કરાવવો. ૪. પૃથ્વી પર ચાલતા મોક્ષમાર્ગને વિશુદ્ધ અને સદાચારયુક્ત બનાવવો. ૫. અધર્મરૂપી અંધકાર અને અધર્મીઓના ત્રાસનો નાશ કરવો. ૬. ભાગવત ધર્મ અને તેના વાહક એવા સાચા સંતો-સત્પુરુષોનું રક્ષણ કરવું.
શ્રીહરિએ આજ્ઞા કરી: “સ્વામી! તમે સર્વે મુમુક્ષુઓને અમારા પ્રાગટ્યના આ છ હેતુઓ સમજાવજો અને ભાગવત ધર્મની પ્રવૃત્તિ અવિરત ચાલુ રાખજો!”
અક્ષર ઓરડીમાં બેઠા બેઠા સદ્ગુરુ નિષ્કુળાનંદ સ્વામીએ આ દિવ્ય રહસ્ય હૃદયસ્થ કરી લીધું. તેમણે શ્રીહરિના આ છ અવતાર હેતુઓના મહિમાથી પરિપૂર્ણ ‘પુરુષોત્તમપ્રકાશ’ નામના પરમ પવિત્ર ગ્રંથનું સર્જન કર્યું, અને તેના સમાપનમાં ગાયું: “આનંદ આપ્યો અતિ ઘણો રે, આ સમામાં અલબેલ પુરુષોત્તમ પ્રગટી રે!”
પાછળથી ગોપાળાનંદ સ્વામીના શિષ્ય સાધુને એ ગ્રંથની પ્રત ઉતારવી હતી, પરંતુ નિષ્કુળાનંદ સ્વામીએ સંકોચવશ આપવાની ના પાડી. ત્યારે સદ્ગુરુ ગોપાળાનંદ સ્વામીએ નિષ્કુળાનંદ સ્વામીને સ્નેહથી કહ્યું: “નિષ્કુળાનંદ સ્વામી! એ રહસ્યની વાત તો મહારાજે મારી સમક્ષ કરી હતી, તમે તો પરાણે બેસીને સાંભળી લીધી છે! માટે એ પરમ ગ્રંથ સંતોને લખવા આપો.” ત્યારે નિષ્કુળાનંદ સ્વામીએ હર્ષપૂર્વક ગ્રંથ ઉતારો કરવા અર્પણ કર્યો.
Hindi
કારિયાની અક્ષર ઓરડી મેં શ્રીહરિ દ્વારા પ્રકટ કિયે ગયે અવતાર કે છહ દિવ્ય હેતુ ઔર પુરુષોત્તમપ્રકાશ
संवत १८७८ में कारियाणी गांव में श्रीजी महाराज ने भव्य अन्नकूट समैया का आयोजन किया था। उस महोत्सव में देश-देशांतर से समस्त संत, पार्षद तथा असंख्य हरिभक्त पधारे थे, किंतु वडोदरा से सद्गुरु गोपालानंद स्वामी अभी तक नहीं पहुंचे थे। श्रीहरि स्वामी के आगमन की प्रतीक्षा कर रहे थे। इतने में किसी भक्त ने समाचार दिया: “महाराज! गोपालानंद स्वामी पधार रहे हैं!”
यह सुनते ही श्रीजी महाराज अत्यंत अधीर होकर बोले: “स्वामी कितनी दूर पहुंचे हैं? चलिए, हम सब अगवानी करने चलें!” ऐसा कहकर स्वामी का स्वागत करने को तैयार हुए। इतने में गोपालानंद स्वामी आ पहुंचे और श्रीजी महाराज को साष्टांग दंडवत प्रणाम करके भावपूर्वक गले मिले। श्रीहरि ने स्वामी की कुशल-क्षेम पूछी और आज्ञा दी: “स्वामी! अपने विश्राम स्थल पर होकर आइए।”
गोपालानंद स्वामी विश्राम स्थल पर गए, किंतु थोड़ा समय लगते ही श्रीजी महाराज ने सोमला खाचर को तुरंत बुलाने भेजा: “जाओ, स्वामी को तुरंत बुला लाओ!” स्वामी आए तो श्रीजी महाराज स्वामी का हाथ अपने करकमल में थामकर कारियाणी की ‘अक्षर ओरडी’ (कमरे) में ले गए। अक्षर ओरडी के उत्तरी कोने में कंबल बिछाकर श्रीजी महाराज विराजे और सम्मुख गोपालानंद स्वामी बैठे। उस समय सद्गुरु निष्कुलानंद स्वामी श्रीहरि के स्नान के लिए चूने की पक्की कुंडी का निर्माण करवा रहे थे। वे भी अक्षर ओरडी में आकर बैठ गए।
श्रीजी महाराज ने गोपालानंद स्वामी से पूछा: “स्वामी! वडोदरा में सब कुशल है न?” तब निष्कुलानंद स्वामी ने सहज भाव से कहा: “महाराज! स्वामी वडोदरा जैसे वैभवशाली बड़े शहर से आते हैं, वे तो सुखी ही होंगे न!” निष्कुलानंद स्वामी के वचन सुनकर महाराज बोले: “स्वामी किसी अन्य साधारण जन जैसे नहीं हैं जिन्हें शहर का बाध लगे! उनका अंतःकरण सदा निर्लेप रहता है।”
इसके पश्चात श्रीजी महाराज ने निष्कुलानंद स्वामी से कहा: “स्वामी! कुंडी की कुटाई (टीपणी) धीमी चल रही है, वहां जाकर संभालिए।” निष्कुलानंद स्वामी कारीगरों को शीघ्र कार्य करने की प्रेरणा देकर पुनः महाराज के पास आ बैठे। महाराज ने फिर कहा: “स्वामी! कारीगर देर कर रहे हैं, वहां ध्यान दीजिए।” स्वामी पुनः कारीगरों से कहकर अक्षर ओरडी में आकर बैठ गए। निष्कुलानंद स्वामी के मन में यह पक्का विचार था कि आज महाराज गोपालानंद स्वामी को कोई परम गोपनीय एवं महत्वपूर्ण रहस्य की बात बताने जा रहे हैं, अतः वह दिव्य ज्ञान सुनने के लिए वे बार-बार भीतर आकर बैठ जाते थे।
श्रीजी महाराज ने गोपालानंद स्वामी के सम्मुख इस धरा पर अपने प्राकट्य के छह परम दिव्य प्रयोजन प्रकट किए: १. अपने अनन्य भक्तों की समस्त अभिलाषाओं को परिपूर्ण करना। २. स्वधर्म, भक्ति, ज्ञान और वैराग्य से युक्त एकांतिक भागवत धर्म का संपूर्ण पृथ्वी पर प्रवर्तन करना। ३. आत्मा और परमात्मा के यथार्थ स्वरूप का बोध कराकर जीवात्माओं को परब्रह्म पुरुषोत्तम नारायण के स्वरूप का दृढ़ निश्चय कराना। ४. पृथ्वी पर प्रचलित मोक्ष मार्ग को पूर्णतया विशुद्ध और सदाचारमय बनाना। ५. अधर्म के अंधकार और अधर्मियों के त्रास का समूल नाश करना। ६. भागवत धर्म तथा उसके संवाहक सत्पुरुषों-संतों की रक्षा करना।
श्रीहरि ने आज्ञा दी: “स्वामी! आप मुमुक्षु जीवों को हमारे प्राकट्य के ये छह हेतु समझाइए और भागवत धर्म के प्रवर्तन का कार्य अनवरत जारी रखिए।”
अक्षर ओरडी में उपस्थित सद्गुरु निष्कुलानंद स्वामी ने यह अलौकिक रहस्य अपने हृदय में अंकित कर लिया। उन्होंने श्रीहरि के इन छह अवतार-हेतुओं की महिमा पर ‘पुरुषोत्तम प्रकाश’ नामक अमर ग्रंथ की रचना की और उसके समापन पद में गाया: “आनंद आप्यो अति घणो रे, आ समामां अलबेल पुरुषोत्तम प्रगटी रे!”
कालांतर में गोपालानंद स्वामी के एक शिष्य संत उस ग्रंथ की प्रतिलिपि करना चाहते थे, किंतु निष्कुलानंद स्वामी ने संकोचवश देने से मना कर दिया। तब सद्गुरु गोपालानंद स्वामी ने निष्कुलानंद स्वामी को बुलाकर प्रेम से कहा: “निष्कुलानंद स्वामी! यह परम बात तो महाराज ने मुझसे कही थी, आपने तो हठपूर्वक बैठकर सुन ली थी! अतः वह ग्रंथ साधु को प्रतिलिपि बनाने के लिए दीजिए।” तब निष्कुलानंद स्वामी ने अत्यंत प्रसन्नता से ग्रंथ प्रदान किया।
English
The Six Divine Purposes of Shreehari’s Incarnation Revealed in Kariyani’s Akshar Ordi and the Composition of Purushottam Prakash
In Samvat 1878, Shreeji Maharaj organized a magnificent Annakut Samaiya in the village of Kariyani. Devotees, parshads, and revered sadhus had assembled from far and wide, but Sadguru Gopalanand Swami had not yet arrived from Vadodara. Shreehari eagerly awaited his arrival. Suddenly, a devotee brought news, “Maharaj! Gopalanand Swami is approaching!”
Hearing this, Shreeji Maharaj became filled with eager anticipation and exclaimed, “How far has Swami reached? Come, let us all walk forward to receive him!” As they prepared, Gopalanand Swami arrived, offered humble prostrations (dandvat pranam), and embraced Shreeji Maharaj with overwhelming love. Shreehari affectionately enquired after his welfare and said, “Swami, please unpack and settle into your lodgings.”
Gopalanand Swami went to his quarters, but when he took a little time, Shreeji Maharaj immediately dispatched Somla Khachar, saying, “Go quickly and bring Swami here!” As soon as Swami arrived, Shreeji Maharaj held Swami’s hand in His own lotus hands and escorted him into Kariyani’s sanctified Akshar Ordi. Spreading a coarse woolen blanket in the northern corner of the room, Shreeji Maharaj sat down, and Gopalanand Swami sat directly facing Him. At that time, Sadguru Nishkulanand Swami was supervising masons constructing a mortar bathing cistern (chuna-bandh kundi) for Shreehari. He too stepped inside the Akshar Ordi and sat down.
Shreeji Maharaj enquired of Gopalanand Swami, “Swami, are you at peace?” Nishkulanand Swami remarked spontaneously, “Maharaj! Swami resides in a magnificent, wealthy metropolis like Vadodara; surely he must be immensely happy!” Hearing this, Maharaj remarked, “Swami is not like ordinary individuals whom worldly metropolises can influence! His inner consciousness remains eternally pure and unattached.”
Shreeji Maharaj then told Nishkulanand Swami, “Swami, the pounding of the mortar at the cistern is slowing down; please go supervise it.” Nishkulanand Swami instructed the masons to pound briskly and immediately returned to sit in the Akshar Ordi. Maharaj once again urged, “Swami, the masons are delaying work, please attend to them.” Again Swami gave instructions to the workers and returned. Nishkulanand Swami knew in his heart that Maharaj was about to confide a profound, transcendental mystery to Gopalanand Swami, and he was determined not to miss a single word of this supreme revelation.
Shreeji Maharaj then revealed to Gopalanand Swami the six foundational, divine purposes of His supreme incarnation upon this earth:
- To fully realize and satisfy the purest spiritual aspirations of His exclusive devotees.
- To propagate and establish Ekantik Bhagavata Dharma endowed with swadharma (righteous duty), bhakti (loving devotion), jnana (spiritual wisdom), and vairagya (detachment).
- To impart true knowledge of the soul (Atma) and the Supreme Divine (Paramatma), cultivating unwavering conviction in Parabrahman Purushottam Narayan.
- To purify and elevate the path of spiritual liberation on earth.
- To eradicate the darkness of unrighteousness (adharma) and remove the oppression of the wicked.
- To safeguard Bhagavata Dharma and protect the divine saints and devotees who uphold it.
Shreehari instructed, “Swami! Reveal these six purposes of Our advent to all genuine seekers of liberation and keep the divine wheel of Bhagavata Dharma continuously active!”
Listening intently in the Akshar Ordi, Sadguru Nishkulanand Swami enshrined these divine revelations in his heart. Based on these six purposes of divine advent, he composed the immortal scripture titled Purushottam Prakash, concluding with the celebrated devotional verse: “Anand apyo ati ghano re, aa samama albel Purushottam pragati re!” (Immense transcendental joy has overflowed, for in this very age the supreme Lord Purushottam has visibly manifested!)
Sometime later, a saintly disciple of Gopalanand Swami wished to copy the manuscript, but Nishkulanand Swami hesitated. Gopalanand Swami gently told Nishkulanand Swami with a fond smile, “Nishkulanand Swami! Maharaj revealed those sacred secrets directly to me; you overheard them by lingering persistently! Therefore, please provide the sacred text for the sadhu to copy.” Delighted, Nishkulanand Swami happily handed over the scripture for transcription.