તિર્થધામ વડતાલમાં જોબનપગીના खास મિત્ર પુર્વના મુક્ત એવા નારણગર બાવાજી સત્સંગ ના પાને સુવર્ણ અક્ષરે લખાયા છે.
Gujarati
વડતાલના નારણગર બાવાજી અને શ્રીજી મહારાજ
તિર્થધામ વડતાલમાં જોબનપગીના ખાસ મિત્ર પુર્વના મુક્ત એવા નારણગર બાવાજી સત્સંગ ના પાને સુવર્ણ અક્ષરે લખાયા છે. તેઓ એ મુકતરાજ જોબનપગીને શુકનભેદ શીખવાડેલા. રાત્રીના કોઇ ચોક્કસ દિશામાં થતા છીબરી વગેરેના અવાજો, નક્ષત્રો, જુદાજુદા અંદેશાઓ વગેરે ના ઉતારે તેઓ શુકનભેદને પારખતા. જોબનપગી અને નારણગર બાવાજી બેઉ લંગોટિયા મિત્રો હતા, છતા તેઓ નારણગર બાવાજીને પોતાના ગુરુ માનતા. એમના મઠમાંજ જોબનપગી અને સહુ સાગરીતો મળતા, ત્યાજ લૂંટફાટના તમામ આયોજનો થતા, આ વખતે તમામ શુકનો નારણગર બાવાજી જોઇને કહેતા. એમના મઠમાંજ સહુ ચલમો, ગાંજો, અફિણ વગેરે પીતા ને ત્યાજ પાછળના ભાગે સહુ ડાયરો ભરતા. એમને પણ લૂંટનો એક હિસ્સો જોબનપગી આપતા.
નારણગરબાવાજી ને ચૂનેરીબંધ પાકો વિશાળ મઠ હતો, એમા રહેવાના ઓરડા, ફળીયામાં પાણીની ટાંકી, ઢોર બાંધવા સારુ કોઢય, લૂંટનો માલ સંઘરવા વપરાતુ એક ભંડક પણ હતું. આ ભંડકીયામાં જ જોબનપગી વગેરે સહુ લૂંટ કરીને સંતાઇને રહેતા.
આમ, એજ જોબન પગી અને એમના સાગરીતોની કાયમી બેઠક હતી.
એ વખતે વડતાલ નાનું એવું ગામ હતું, ગામમાં ઘણી ખરી વસતી ધારાળાની (કોળી અને ઠાકરડા સમાજની) તેમજ થોડાક પાટીદારોના ઘર હતા. એ વખતે વડતાલ ચોર-ડાકુંઓના નામથી ઘણું પૃખ્યાત હતું. ગામમાં પાંચ-સાત પાકા મકાન અને એક વડેઉ માતાજીની ચણેલી ચૂનાની ધર્મશાળા હતી, જયા સાધુ-સંતો આવીને ઉતારો કરતા.
આવે વખતે સદગુરુ મુકતાનંદ સ્વામી એકવખત વડતાલ ગામમાં બાપુભાઇના ઘરે એમના અતિ આગૃહને વશ પોતાના મંડળ સાથે પધાર્યા.
નારણગર એક અતિત મુમુક્ષુ બાવાજી હતા, એટલે વડતાલ ગામમાં સાધુ-સંતોનો ઉતારો એમના ઘરે જ કાયમ રહેતો. તેઓ સહુ સંતોની સારી બરદાસ્ત કાયમ જાળવતા. એકદિવસે એમણે મુકતાનંદ સ્વામી તથા સહુ સંતોને રસોઇ આપી. સંતોએ થાળ બનાવી ઠાકોરજીને ધરાવી સહુને પૃસાદી આપી એટલે સહુના મન નિર્મળ થયા.
નારણગર બાવાજીએ સંતોના મુખે કથાવાર્તા સાંભળી, એ પુણ્યપૃતાપે એમને સંતોનો બહુ ગુણ આવ્યો, એમણે મુકતાનંદ સ્વામીને અતિ આગૃહ કરીને રોકયા. એમના પાસે ભગવાનની વાતો સાંભળી, આખાયે જગતમાં આવા પવિત્ર સંતો તેમણે ક્યારેય જોયા ન હતા. આ પવિત્ર સંતોની રીત્યભાત્ય અલગ જ હતી.
નારણગર બાવાજી એ સદગુરુ મુકતાનંદ સ્વામી પાસે વર્તમાન ધારણ કર્યા અને તેઓ સત્સંગી થયા. સ્વામી ને પોતાના ગુરુ તરીકે માન્યા.
શ્રીહરિ જ્યારે જ્યારે વડતાલ પધારતા ત્યારે ત્યારે તેઓ શ્રીવડેઉ માતાજીના મંદિરે સવાર સાંજ સભા કરતા. નારણગર બાવાજીની ધર્મશાળા મા ઉતારો કરતા. આજબાજુના ગામના સહુ લોકો કાયમ કથા-વાર્તા અને દર્શન કરવા પધાર્યા હતા.
એકવખત નારણગર બાવાજી અને પૃભાતગર બેઉ બળદગાડુ જોડીને ડભાણ ગામે શ્રીહરિના દર્શન કરવા ચાલ્યા. રસ્તા જતા તેઓએ સંકલ્પ કર્યો કે ‘આપણે શ્રીહરિ પાસે શુ પરચો માંગીશુ?’
ત્યારે નારણગર બોલ્યા કે ‘હુ મારી ગોદડીને બગલમાં સંતાડીને સભામાં બેસુ ને જો શ્રીહરિ એ ગોદડીને તાણીને પોતે માથે ઓઢી લયે તો માનું કે સ્વામિનારાયણ એ ભગવાન સાચા, પછે આપણે બેઉએ એમના પાસે વર્તમાન ધારણ કરીને સત્સંગી થાવુ અને આપણા ઘરે એમને તેડી લાવવા.!’ એમ મનસૂબો કરીને બેઉ ડભાણ ગયા. એ સમે શ્રીહરિએ એમના સંકલ્પો જાણીને બેઉને નામે બોલાવ્યા અને સન્મુખ યથાયોગ્ય માન આપીને બેસાડ્યા. શ્રીહરિએ બેઠકેથી ઉભા થઇને એમની બગલમાં સંતાડેલી ગોદડી કાઢીને ઓઢી ને એમને નિશ્ચય કરાવયો. આ સમયે નારણગર બાવાજી પોંક મુકીને રડવા જ મંડયા. સહુ છાના રાખે પરંતુ રડતા બંધ જ ન થયા. એ સમયે શ્રીહરિએ એમને બોલ્યા કે ‘અમે તમારા મનના સંકલ્પ પુરા કર્યા છતા હવે કેમ રડો છો?’ ત્યારે નારણગર બોલ્યા કે ‘તમે આ બધાય સાધુઓને લઇને મારા ઘરે પંદર દિવસ રોકાવા આવો તો જ હુ રડતો છાનો રહુ..!’ શ્રીહરિએ રાજી થઇને હા કહીને આવવા સંમતિ દીધી.
સંવત ૧૮૬૬ માં ડભાણમા યજ્ઞ વખતે વાસણભાઇ સુતાર, બાપુભાઇ, નારણગર બાવાજી, વનમાળી ગોર વગેરેના સહુએ વડતાલ પધારવા અરજ કરેલી. આ સહુ ભક્તોના અતિ આગૃહને વશ થઇને શ્રીહરિ સંવત ૧૮૬૭ના ચૈત્ર માસમાં વડતાલ પધારેલા અને નારણગર બાવાજીના આશ્રમમાં ઉતારો કરેલો અને રામનવમી અને હરિજયંતિનો ભવ્ય ઉત્સવ કરેલો.
નારણગર બાવાજીએ વડતાલ મંદિરના બાંધકામ વખતે ઘણીય વખત નાણાકીય સેવાઓ કરેલી, જ્યારે શ્રીલક્ષ્મીનારાયણ દેવની પૃતિષ્ઠા વિધી થઇ રહી પછે શ્રીહરિએ એ વખતે નારણગર બાવાજીને બોલાવીને કહ્યું કે “લાવો તમારો ચોપડો અમે તમારું દેવું ચુકવી દઇએ..!” ત્યારે નારણગર બાવાજી ઉઠ્યા અને પોતાનો ચોપડો લાવીને ઉપર તુલસીપત્ર મુકીને શ્રીહરિને તમામ સેવા ‘તમને આ કૃષ્ણાર્પણ’ કરી.
શ્રીહરિએ વખતે નારણગર બાવાજીને ભેટી પડ્યા અને બોલ્યા કે “નારણગરજી તમે આ બહુ મોટી દેવની સેવા કરી, અને વળી તમે બધુ કૃષ્ણાર્પણ કર્યું એટલે અમે તમારા ઉપર બહુ રાજી થયા છીએ, અમે તમને અમારા અક્ષરધામમાં અમારા સમીપે બેસારીશું.” આમ કહીને શ્રીહરિએ એ વખતે એમના ઉપર અતિ રાજીપો વ્યક્ત કર્યો.
સદગુરુ શ્રી નિષ્કુળાનંદ સ્વામીએ ભકતચિતામણી ના પૃકરણ ૧૨૨ની કડી ૮ માં વડતાલના ભક્તો સાથે નારણગર બાવાજી ને ચિંતવતા લખ્યું છે કે..
નકી ભક્ત નારણગર બાવો, જેણે કર્યો કૂળનો અભાવો..! પૃેમીભકત પગી ધન્ય ધન્ય, જનમાં શીરોમણી જોબન..!!
- શ્રી ભકતચિંતામણીના મુકતોના ચિંતનમાંથી….
🙇🏻♂️🙏
Hindi
वडताल के नारनगर बावाजी और श्रीजी महाराज
तीर्थधाम वडताल में भक्तराज जोबन पगी के अभिन्न मित्र और पूर्व के मुक्तात्मा नारनगर बावाजी का नाम सत्संग के इतिहास में स्वर्णिम अक्षरों से अंकित है। वे जोबन पगी को शकुन-विद्या (शकुन-अपशकुन की पहचान) सिखाया करते थे। रात्रि में किसी विशिष्ट दिशा में उल्लू आदि पक्षियों की ध्वनियाँ, नक्षत्रों की स्थिति तथा विभिन्न संकेतों के आधार पर वे शकुनों की भलीभाँति परख करते थे। यद्यपि जोबन पगी और नारनगर बावाजी बालसखा थे, फिर भी जोबन पगी उन्हें अपना गुरु तुल्य मानते थे। उनके मठ में ही जोबन पगी और उनके सभी साथी एकत्रित होते थे और वहीं लूटपाट की योजनाएँ बनती थीं। उस समय नारनगर बावाजी ही सारे शकुन देखकर बताते थे। उनके मठ में ही चिलम, गांजा और अफ़ीम आदि का सेवन होता था और पीछे की ओर महफ़िल जमती थी। लूट की सामग्री में से एक हिस्सा जोबन पगी नारनगर बावाजी को भी भेंट करते थे।
नारनगर बावाजी का चूने से बना पक्का और विशाल मठ था, जिसमें कई कमरे, आँगन में पानी की टंकी, पशुओं को बाँधने के लिए बाड़ा और लूट का माल छिपाने के लिए एक तहखाना (भंडार) भी था। लूटपाट के पश्चात जोबन पगी और उनके साथी इसी गुप्त तहखाने में छिपकर रहते थे। इस प्रकार यह मठ ही उनका स्थायी ठिकाना था। उस समय वडताल एक छोटा सा गाँव था, जहाँ अधिकांश आबादी धारालों (कोली और ठाकरडा समाज) की थी तथा कुछ घर पाटीदारों के थे। उस काल में वडताल चोर-डाकुओं के क्षेत्र के रूप में विख्यात था। गाँव में केवल पाँच-सात पक्के मकान और वडेउ माताजी की चूने से बनी एक धर्मशाला थी, जहाँ साधु-संत आकर ठहरा करते थे।
ऐसे समय में सद्गुरु मुक्तानंद स्वामी एक बार वडताल में बापूभाई के अत्यधिक आग्रह पर अपने संत-मंडल सहित पधारे। नारनगर बावाजी स्वभाव से अतीत (साधु) एवं मुमुक्षु थे, इसलिए गाँव में आने वाले साधु-संत प्रायः उनके यहाँ ही ठहरते थे। वे संतों की बड़ी श्रद्धा से सेवा-सुश्रूषा करते थे। एक दिन उन्होंने मुक्तानंद स्वामी और संतों के लिए रसोई तैयार की। संतों ने थाल बनाकर ठाकुरजी को अर्पित किया और सभी को प्रसादी दी, जिससे सबके मन पवित्र और निर्मल हो गए। नारनगर बावाजी ने संतों के मुख से दिव्य कथा-वार्ता सुनी। उस सत्संग के पुण्य-प्रताप से उनके हृदय में संतों के प्रति अगाध महिमा और आदरभाव जागृत हुआ। उन्होंने अत्यंत आग्रह करके मुक्तानंद स्वामी को अपने यहाँ रोक लिया और उनसे भगवान की अलौकिक बातें सुनीं। उन्होंने अपने जीवन में कभी ऐसे परम पवित्र और त्यागी संत नहीं देखे थे, जिनका आचार-विचार और जीवन-शैली ही पूर्णतः अलौकिक थी। नारनगर बावाजी ने सद्गुरु मुक्तानंद स्वामी से वर्तमान (पंच वर्तमान के नियम) धारण कर सत्संग की दीक्षा ली और स्वामीजी को अपना गुरु मान लिया।
श्रीहरि जब-जब वडताल पधारते, तब-तब वे श्रीवडेउ माताजी के मंदिर में प्रातः और सायं सभा करते तथा नारनगर बावाजी की धर्मशाला में विश्राम करते। आस-पास के गाँवों से अनेक लोग नित्य दर्शन और कथा-वार्ता का लाभ लेने आते थे। एक बार नारनगर बावाजी और प्रभातगर दोनों बैलगाड़ी जोड़कर डभाण में श्रीहरि के दर्शन करने चले। मार्ग में जाते समय उन्होंने विचार किया कि, “हम श्रीहरि से क्या परचा माँगें?” तब नारनगर बोले, “मैं अपनी गोदड़ी (गुदड़ी) को अपनी काँख में छिपाकर सभा में बैठूँगा। यदि श्रीहरि स्वयं उस गोदड़ी को खींचकर अपने ऊपर ओढ़ लें, तो मैं मानूँगा कि स्वामीनारायण साक्षात् भगवान हैं! इसके बाद हम दोनों उनके पास से वर्तमान ग्रहण कर पक्के सत्संगी बनेंगे और उन्हें अपने घर पधराएँगे।” ऐसा निश्चय करके दोनों डभाण पहुँचे।
अंतर्यामी श्रीहरि उनके मन के संकल्प को पहले से ही जान गए। उन्होंने सभा में दोनों का नाम लेकर पुकारा और बड़े आदरपूर्वक अपने सन्मुख बैठाया। फिर श्रीहरि स्वयं अपने आसन से उठे और नारनगर बावाजी की काँख में छिपी गोदड़ी को निकालकर अपने ऊपर ओढ़ लिया तथा उनके संशय को मिटाकर दृढ़ निश्चय करा दिया। यह अलौकिक लीला देखकर नारनगर बावाजी भाव-विभोर होकर फूट-फूटकर रोने लगे। सबने उन्हें चुप कराने का प्रयास किया, किंतु उनके आँसू थमने का नाम नहीं ले रहे थे। तब श्रीहरि ने उनसे पूछा, “हमने तो आपके मन का संकल्प पूर्ण कर दिया, फिर अब आप क्यों रो रहे हैं?” तब नारनगर बोले, “हे महाराज! यदि आप इन सभी संतों को साथ लेकर मेरे घर पंद्रह दिनों तक पधारें और रुकें, तभी मैं रोना बंद करूँगा!” श्रीहरि ने अत्यंत प्रसन्न होकर उनकी विनती स्वीकार कर ली।
संवत् १८६६ में डभाण में हुए महाविष्णुयाग के अवसर पर वासनभाई सुतार, बापूभाई, नारनगर बावाजी, वनमाली गोर आदि सभी ने श्रीहरि से वडताल पधारने की प्रार्थना की थी। इन सभी भक्तों के अनन्य प्रेम और आग्रह के वशीभूत होकर श्रीहरि संवत् १८६७ के चैत्र मास में वडताल पधारे। वहाँ उन्होंने नारनगर बावाजी के आश्रम में निवास किया और रामनवमी तथा हरिजयंती का भव्य उत्सव मनाया। वडताल मंदिर के निर्माण के समय नारनगर बावाजी ने अनेक बार बड़ी आर्थिक सेवा की थी। जब श्री लक्ष्मीनारायण देव की प्रतिष्ठा संपन्न हो गई, तब श्रीहरि ने नारनगर बावाजी को बुलाकर कहा, “लाइए अपना बही-खाता, हम आपका सारा ऋण चुका देते हैं!” तब नारनगर बावाजी उठे और अपना बही-खाता लाकर उस पर तुलसीदल रखकर श्रीहरि के चरणों में अर्पित करते हुए बोले, “हे प्रभु! मेरी यह समस्त सेवा आपके चरणों में ‘कृष्णार्पण’ है।” श्रीहरि ने भावविभोर होकर नारनगर बावाजी को हृदय से लगा लिया और बोले, “नारनगरजी! आपने भगवान के मंदिर की बहुत बड़ी सेवा की है और वह सब कुछ कृष्णार्पण कर दिया, इसलिए हम आप पर अत्यंत राजी हुए हैं। हम आपको अपने दिव्य अक्षरधाम में अपने निकट स्थान देंगे।” इस प्रकार कहकर श्रीहरि ने उन पर अपना असीम राजीपा बरसाया।
सद्गुरु श्री निष्कुलानंद स्वामी ने भक्तचिंतामणि के प्रकरण १२२ की कड़ी ८ में वडताल के भक्तों का स्मरण करते हुए नारनगर बावाजी के विषय में लिखा है:
નકી ભક્ત નારણગર બાવો, જેણે કર્યો કૂળનો અભાવો..! પૃેમીભક્ત પગી ધન્ય ધન્ય, જનમાં શીરોમણી જોબન..!!
- श्री भक्तचिंतामणि के मुक्तों के चिंतन से…
🙏
English
Narangar Bavaji of Vadtal and Shriji Maharaj
In the sacred pilgrim place of Vadtal, Narangar Bavaji—an intimate companion of Bhaktaraj Joban Pagi and an elevated soul (mukta) from previous lives—holds an indelible, golden place in the annals of Satsang history. He was the one who had taught Joban Pagi the traditional knowledge of deciphering omens (shukan-bhed). By observing the calls of nocturnal birds like the owlet in specific directions, planetary configurations, and subtle celestial indications, he could accurately read signs and portents. Though Joban Pagi and Narangar Bavaji were lifelong friends from childhood, Joban Pagi revered him as his mentor. Joban Pagi and his comrades would regularly gather at Narangar Bavaji’s hermitage (math), where all plans for raids were formulated under Bavaji’s guidance of auspicious omens. It was there that chillums, cannabis, and opium were consumed, and gatherings were hosted in the rear courtyard. Joban Pagi invariably offered a portion of their plunder to Narangar Bavaji.
Narangar Bavaji possessed a spacious, solidly built brick-and-lime hermitage containing several living rooms, a water reservoir in the courtyard, a cattle barn, and a secure subterranean vault (bhandak) used to conceal looted goods. Following their exploits, Joban Pagi and his men would take refuge in this secret chamber. Thus, it served as their permanent retreat and headquarters. At that time, Vadtal was a humble village predominantly populated by the Dharala community (Kolis and Thakardas) along with a few Patidar families. In those days, Vadtal was widely known as a stronghold of highwaymen and bandits. The village boasted only a handful of brick houses and a lime-plastered inn (dharmashala) dedicated to Vadeu Mataji, where wandering ascetics and sadhus would stay.
During that period, Sadguru Muktanand Swami, deeply moved by the fervent pleading of devotee Bapubhai, arrived in Vadtal with his assembly of sadhus. Narangar was by nature an ascetic seeker (atit mumukshu), and traveling holy men would customarily stay at his premises whenever visiting Vadtal. He unfailingly extended generous hospitality and care to all sadhus. One day, he prepared a meal for Muktanand Swami and the sadhus. The sadhus offered the food with profound reverence to Thakorji as thal and shared the sanctified prasadi with everyone, instantly purifying and calming all minds. Narangar Bavaji listened to divine discourses from the lips of the sadhus, and through the merit of that association, he developed deep reverence for them. He earnestly persuaded Muktanand Swami to prolong his stay and immersed himself in spiritual discussions about God. Never in his entire life had he witnessed such pure, selfless, and disciplined ascetics, whose conduct and temperament were entirely divine. Narangar Bavaji accepted the sacred vows (vartman) from Sadguru Muktanand Swami, entered the Satsang fold, and accepted Swami as his spiritual preceptor.
Whenever Shri Hari visited Vadtal, He would hold morning and evening spiritual assemblies at the temple of Shri Vadeu Mataji and reside at Narangar Bavaji’s dharmashala. People from surrounding villages would assemble daily for divine darshan and spiritual discourses. On one occasion, Narangar Bavaji and Prabhatgar yoked their bullock cart and traveled to the village of Dabhan to behold Shri Hari. En route, they contemplated, “What divine miracle (parcho) should we seek from Shri Hari to verify His divinity?” Narangar suggested, “I shall conceal my quilt (godadi) under my arm and sit quietly in the assembly. If Shri Hari Himself draws out that quilt and drapes it over His own shoulders, then I shall believe with certainty that Swaminarayan is truly the Supreme Lord incarnate! Thereafter, both of us shall take vows from Him, become devoted Satsangis, and invite Him to our home.” With this resolution, they reached Dabhan.
The omniscient Shri Hari, knowing their innermost intentions, addressed both of them by name and seated them before Him with great courtesy. Shri Hari then rose from His seat, pulled forth the quilt hidden beneath Narangar Bavaji’s arm, draped it over Himself, and settled their doubts into unshakable faith. Witnessing this revelation, Narangar Bavaji was overcome with emotion and began weeping profusely in joyous tears. Everyone attempted to comfort him, but his tears would not cease. Shri Hari gently asked him, “We have fulfilled the wish of your heart, so why do you weep now?” Narangar replied, “Only if You promise to bring all these sadhus and stay at my home for fifteen full days will I cease crying!” Pleased with his genuine devotion, Shri Hari lovingly gave His consent.
In Samvat 1866, during the grand Vishnu Yagna at Dabhan, devotees including Vasanbhai Sutar, Bapubhai, Narangar Bavaji, and Vanmali Gor appealed to Shri Hari to visit Vadtal. Yielding to their intense devotion and loving importunity, Shri Hari graced Vadtal in the month of Chaitra in Samvat 1867. He took up residence at Narangar Bavaji’s ashram and celebrated the grand festivals of Ram Navami and Hari Jayanti with great splendor. During the construction of the Vadtal temple, Narangar Bavaji rendered substantial financial service on numerous occasions. When the installation (pratishtha) ceremony of Shri Lakshminarayan Dev concluded, Shri Hari summoned Narangar Bavaji and said, “Bring forth your ledger book, and We shall settle your debts!” Narangar Bavaji rose, brought his ledger, placed a sacred Tulsi leaf upon it, and offered his entire service to Shri Hari, declaring, “O Lord, all of this is dedicated to You (Krishnarpan).” Shri Hari embraced Narangar Bavaji with boundless love and proclaimed, “Narangarji! You have rendered monumental service to God, and by dedicating it all to Us, you have earned Our absolute pleasure. We shall grant you an eternal seat beside Us in Our divine Akshardham!” With these words, Shri Hari showered His supreme grace upon him.
In the Bhaktachintamani (Prakaran 122, Verse 8), Sadguru Shri Nishkulanand Swami commemorates Narangar Bavaji among the eminent devotees of Vadtal:
Naki bhakta Nārangar bāvo, jeṇe karyo kuḷ-no abhāvo..! Premibhakta Pagi dhanya dhanya, janmā shiromaṇi Joban..!! (“Blessed indeed is the devotee Narangar Bava, who renounced worldly ties of lineage! Blessed is the loving devotee Joban Pagi, the crown jewel among men..!”)
- From the contemplation of the liberated souls in Shri Bhaktachintamani…
🙏