ગામ પીઠવડીમાં હીરાભાઈ સુહાગિયા નામે શ્રીહરિને વિશે પરિપુર્ણપણાની નિષ્ઠાવાળા ભક્ત હતા. જેમણે શ્રીજીમહારાજની મરજી મુજબ સેવા કરી હતી.
Gujarati
પીઠવડીના હીરાભાઈ સુહાગિયા અને શ્રીજી મહારાજ
ગામ પીઠવડીમાં હીરાભાઈ સુહાગિયા નામે શ્રીહરિને વિશે પરિપુર્ણપણાની નિષ્ઠાવાળા ભક્ત હતા. જેમણે શ્રીજીમહારાજની મરજી મુજબ સેવા કરી હતી. શ્રીજીમહારાજ દાદા ખાચરને પરણાવવા સંતો-ભક્તોની સાથે જાન લઈને ભટવદર ગામે જતા હતા તે સમયે દાદા ખાચરની જાન સાથે પીઠવડીમાં રાત્રી રોકાણ કરેલું. આ સમયે હીરાભાઈ સુહાગિયાએ શ્રીજીમહારાજની પૂજા કરીને પાંચસો કોરી (તે વખતનું ચલણી નાણુ) પૃભુના ચરણમાં મૂકી, ત્યારે શ્રીજીમહારાજે એમની પરિક્ષા લેતા કહ્યું કે આ રકમ અમે તો દાદા ખાચરના લગનમાં ઢાઢી, લંઘા, ભવાયા કે માંગણ એવા લોકોને આપી દેશું, આ સાંભળીને હીરાભાઈએ શ્રીજીમહારાજને હાથ જોડીને હસતા હસતા કહ્યું કે ‘ હે કૃપાનિધાન, મેં તો આપનું દિધેલ આ ધન આપને જ અર્પણ કર્યું છે ! એનું આપને જેમ ઇચ્છા હોય તેમ કરો! અમે તો આપના ધામમાં આવીએ તે વખતે આપને જેમ એનું ફળ આપવું હોય તેમ આપજો !
હીરાભાઈ આવી ઉચ્ચ સમજણવાળા ભક્ત હતા. પછી હરજી પટેલ સુજાણે, પૂજા કીધી પ્રભુની તે ટાણે..! પુરી પાંચસેં કોરિયો લાવી, ભગવાનને ભેટ ધરાવી..! કહે કૃષ્ણ આ કોરિયો લેશું, ઢાઢી લંઘાઓને વહેંચી દેશું..! બોલ્યા હરજી જોડીને હાથ, કરો જેમ ગમે તેમ નાથ…! હું તો અક્ષરધામ મોઝાર, એનું ફળ આપ પાસે લેનાર…!
- હરિલીલામૃત ગ્રંથ કળશ ૮ વિશ્રામ ૪૦
ગોરવીયાળી ગામ છોડીને સર્વે સત્સંગીઓ લગભગ ૯૦ કિલોમીટર જેટલા દૂરના પીઠવડી ગામે આવીને વસ્યા, પીઠવડી ગામના દરબારે આ સૌ પટેલીયાઓને જેટલી માગી તેટલી ખેતીની જમીનો આપી. આ મહેનતુ અને કુશળ ખેડૂતોએ પીઠવડી ગામને સમૃદ્ધ કરી દીધું ! સમય જતા એમના પુત્રો ઉંમરલાયક થતા તેમના સગપણ પણ પીઠવડી ગામમાં જ થયા. બંને ભાઈઓને જ્યારે ખેતરની જમીનના કૌટુંબિક ભાગ પાડવાના થયા.
પીઠવડી ગામના દરબારે હીરાભાઈને આપેલી ખેતીની જમીનમાં અડધી જમીન ખુબ ઉપજાઉ અને સારી હતી પરંતુ અડધી જમીન ખરાબો હતી, પુંજાભાઈ અને જાદવભાઈ બંને ભાઈઓ વચ્ચે આ ખેતીની જમીનના ભાગ પાડવા માટે તજવીજ થઇ, ત્યારે મોટા પુત્ર પુંજાભાઇના કુટુંબે કુનેહથી જમીનનો એવી રીતે ભાગ પાડવાનો આગ્રહ રાખ્યો કે સારી બધી જમીન તેના ભાગમાં જ આવે, તેમ ખેતરના ભાગ પાડવા. બીજા ભાગમાં મોટા ભાગે ખરાબો જમીન જાય. સહુની ઘણી સમજાવટ કરવા છતાં આ પ્રશ્નનો કોઈ રીતે ઉકેલ ન આવ્યો, બંને ભાઈઓના સસરા પક્ષના સંબંધીઓ પણ પીઠવડીના સત્સંગ સમાજમાં હોવાથી આવા વિખવાદને લીધે પીઠવડી ગામના સત્સંગીઓમાં પણ વિક્ષેપ પડવા લાગ્યો, માટે આવા વિક્ષેપનું સમાધાન કેમ કરવું તે પૂછવા ભગાભાઇ અને મુળાભાઈ ગઢડા શ્રીસ્વામિનારાયણ ભગવાન પાસે ગયા. ભગાભાઇ અને મુળાભાઈએ મહારાજને પીઠવાડીમાં થયેલ સત્સંગના વિક્ષેપની વાત કરીને વિનંતી કરી કે ‘ આપ પીઠવડી પધારો અને આ સત્સંગનો વિક્ષેપ મટાડો,’
ત્યારે મહારાજે કહ્યું કે હમણાં તો અમે નહિ આવી શકીએ, એમ કહીને મહારાજે ઉભા થઈને મુળાભાઈ અને ભગાભાઇના બંનેના માથે બંને હાથ મૂકીને કહ્યું “જાઓ ! તમારા બ્રહ્મચર્યના પ્રભાવથી તમે જે કહેશો તેમાં અમે ભેગા રહેશું, માટે તમે જઈને સમાધાન કરો“ આમ, મહારાજની આજ્ઞા થવાથી ભગાભાઇ અને મુળાભાઈએ પીઠવડી આવીને સર્વે સત્સંગીઓને ભેળા કર્યા અને હીરાભાઈની જમીનના યોગ્ય રીતે ભાગ થાય તેમ પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ પુંજાભાઇના કુટુંબ તરફથી ખેતીની જમીન માટેના સમાધાનમાં કોઈ રીતે નમતું ન જ જોખ્યું, આથી ભગાભાઇ અને મુળાભાઈએ ઉભા થઈને જાદવભાઈને માથે હાથ મુકીને ગઢડામાં જેમ મહારાજે કહ્યું હતું તેમ કહ્યું “જાદવભાઈ ! તમે આ ભાગ લઇ લ્યો, અમે મહારાજના વચનથી કહીએ છીએ કે આ ભલે નબળી જમીન હોય પણ આ જમીનથી તમારું કુટુંબ સોનાના ફૂલડે ફુલશે માટે આ ભાગ રાજી થઈને લઇ લ્યો “ જાદવભાઈએ ભગાભાઇ અને મુળાભાઈ દ્વારા કહેલી મહારાજની આજ્ઞા ખુબ રાજી થઈને સ્વીકારી, આથી જમીનનો જે ભાગ જાદવભાઈને ભાગમાં આવ્યો, તે ગાયકવાડ સરકારના દફતરી ચોપડે લખાયો છે જેની નોંધ હાલ પણ સરકારી દફતરે વિદ્યમાન છે.
આ વાત તેમના વંશજ શિવલાલભાઈએ સ્વમુખે રૂબરૂ વાત કરેલ છે. શ્રીહરિના આ પરિવાર પરના આશીર્વાદે હીરાબાપાના વંશજો આજે પણ દ્રઢપણે સત્સંગ રાખે છે. હીરાબાપાના વંશજોમાંથી શ્રી સ્વામિનારાયણ ગુરુકુળમાં સંતો સદગુરુ પુરાણી શ્રી બાલકૃષ્ણદાસજી સ્વામી અને અક્ષરનિવાસી શ્રીહરિદાસજી સ્વામી સત્સંગના આભૂષણ સ્વરૂપ સંતો છે. શીવલાલભાઇના દિકરા હસમુખભાઇ અને પૌત્ર વાસુદેવભાઇ બેઉ રાજકોટ ગુરુકુલ ના ભૂતપુર્વ વિદ્યાર્થી રહ્યા છે. હાલ પણ સત્સંગ સારો રાખે છે.
સદગુરુ શ્રી નિષ્કુળાનંદ સ્વામીએ ભક્તચિંતામણીમાં પ્રકરણ ૧૧૪ની કડી ૪૦થી૪૩ આ પીઠવડીના પૃેમીભક્તોનું ચિંતવન કરતા લખેલ છે કે…. ધન્ય ધન્ય પીઠવડી ગામ, જીયા ભક્ત વસે નિષ્કામ..! આંબો મેઘો હિરો ભાયો નામ, રૂડો પૂંજો હીરજી જેરામ..! રાજો ભગો મૂળો જેઠો જન, વાલો કલો પૃેમજી પાવન..! હીરુ લાડુ વેલું કુંવરબાઇ, મોટા મુકતએ કણબીમાંઇ..! દ્વિજ જીવોને પૂતળીબાઇ, સુત શીવો ગોવર્ધનભાઇ..! દ્વિજ મોનો રાઘવ દયારામ, કોળી ભકત એક ભોજો નામ..! જન જણસાળી કલ્યાણ લઇ, ભક્ત છે પીઠવડીયે કઇ..!
- શ્રીભકતચિંતામણીના મુકતોના ચિંતનમાંથી..
🙏
Hindi
पीठवड़ी के हीराभाई सुहागिया और श्रीजी महाराज
गाँव पीठवड़ी में हीराभाई सुहागिया नाम के श्रीहरि के प्रति परिपूर्ण निष्ठा रखने वाले एक अनन्य भक्त थे। उन्होंने सदैव श्रीजी महाराज की रुचि एवं मर्जी के अनुसार सेवा की।
एक समय श्रीजी महाराज दादा खाचर का विवाह कराने के लिए संतों और भक्तों के साथ बारात लेकर भटवदर गाँव पधार रहे थे। उस समय दादा खाचर की बारात के साथ महाराज ने पीठवड़ी गाँव में रात्रि विश्राम किया। इस अवसर पर हीराभाई सुहागिया ने श्रीजी महाराज का भावपूर्वक पूजन किया और प्रभु के चरणारविंद में पाँच सौ कोरी (उस समय की तत्कालीन मुद्रा) भेंट स्वरूप अर्पित की।
तब श्रीजी महाराज ने उनकी निष्ठा की परीक्षा लेते हुए कहा, “यह धनराशि तो हम दादा खाचर के विवाह में ढाढ़ी, लंगा, भवैये और याचकों (मांगणों) में बाँट देंगे।” यह सुनकर हीराभाई ने श्रीजी महाराज के सम्मुख हाथ जोड़कर सहज भाव से हँसते हुए कहा, “हे कृपानिधान! आपका ही दिया हुआ यह धन मैंने आपको पुनः समर्पित किया है! अब इसकी जैसी आपकी इच्छा हो, वैसा कीजिए! जब हम आपके परम धाम (अक्षरधाम) में आएँ, तब इसका जो फल आप देना चाहें, हमें दे दीजिएगा!”
हीराभाई ऐसी अलौकिक एवं उच्च समझ वाले भक्त थे। इसी प्रसंग का वर्णन करते हुए ‘हरिलीलामृत’ ग्रंथ (कलश ८, विश्राम ४०) में लिखा है: “પછી હરજી પટેલ સુજાણે, પૂજા કીધી પ્રભુની તે ટાણે..! પુરી પાંચસેં કોરિયો લાવી, ભગવાનને ભેટ ધરાવી..! કહે કૃષ્ણ આ કોરિયો લેશું, ઢાઢી લંઘાઓને વહેંચી દેશું..! બોલ્યા હરજી જોડીને હાથ, કરો જેમ ગમે તેમ નાથ…! હું તો અક્ષરધામ મોઝાર, એનું ફળ આપ પાસે લેનાર…!” (अर्थात: चतुर हरजी पटेल ने उस समय प्रभु का पूजन किया और पूरी पाँच सौ कोरी लाकर भगवान को भेंट की। श्रीकृष्ण (श्रीहरि) ने कहा कि ये कोरियां हम ढाढ़ी-लंगाओं को बाँट देंगे। तब हरजी पटेल ने हाथ जोड़कर कहा—हे नाथ! जैसा आपको रुचे वैसा करें, मैं तो अक्षरधाम में आपके पास इसका फल प्राप्त करूँगा!)
कालान्तर में गोरवियाळी गाँव छोड़कर सभी सत्संगी लगभग ९० किलोमीटर दूर पीठवड़ी गाँव में आकर बस गए। पीठवड़ी के दरबार (शासक) ने इन सभी पाटीदारों को उनकी इच्छानुसार खेती की भूमि प्रदान की। इन परिश्रमी और कुशल कृषकों ने अपने श्रम से पीठवड़ी गाँव को अत्यंत समृद्ध बना दिया। समय बीतने के साथ उनके पुत्र युवा हुए और उनके संबंध भी पीठवड़ी गाँव में ही हुए। इसके उपरांत दोनों भाइयों के मध्य पैतृक भूमि के बँटवारे की बात आई।
पीठवड़ी के दरबार द्वारा हीराभाई को दी गई कृषि भूमि में से आधी भूमि अत्यंत उपजाऊ और श्रेष्ठ थी, जबकि आधी भूमि बंजर (खराबा) थी। पूंजाभाई और जादवभाई—दोनों भाइयों के बीच जब इस भूमि के बँटवारे का विचार हुआ, तब बड़े पुत्र पूंजाभाई के परिवार ने चतुराई से ऐसा आग्रह रखा कि सारी उपजाऊ और अच्छी भूमि उनके हिस्से में आए और दूसरे हिस्से में अधिकतर बंजर भूमि जाए। समाज के लोगों द्वारा बहुत समझाने पर भी कोई सर्वसम्मत समाधान नहीं निकल सका। दोनों भाइयों के ससुराल पक्ष के सम्बंधी भी पीठवड़ी के सत्संग समाज में ही थे, अतः इस पारिवारिक कलह के कारण गाँव के सत्संगियों में भी विक्षेप (अशांति) उत्पन्न होने लगा।
इस अशांति का समाधान पाने के लिए भगाभाई और मूळाभाई गढ़डा में भगवान श्री स्वामिनारायण के दर्शनार्थ पहुँचे। भगाभाई और मूळाभाई ने महाराज को पीठवड़ी के सत्संग में उत्पन्न हुए विक्षेप की पूरी बात बताई और करबद्ध प्रार्थना की, “हे महाराज! आप कृपा करके पीठवड़ी पधारिए और इस सत्संग के विक्षेप को शांत कीजिए।”
तब श्रीजी महाराज ने कहा, “अभी तो हमारा आना संभव नहीं होगा।” ऐसा कहकर महाराज ने स्वयं खड़े होकर मूळाभाई और भगाभाई—दोनों के शीश पर अपने दोनों कर-कमल रखे और कहा, “जाओ! आपके अखण्ड ब्रह्मचर्य के प्रभाव से आप जो भी निर्णय करेंगे, हम आपके साथ रहेंगे; इसलिए आप ही जाकर इसका समाधान कराओ।”
श्रीजी महाराज की ऐसी दिव्य आज्ञा पाकर भगाभाई और मूळाभाई ने पीठवड़ी लौटकर सभी सत्संगियों को एकत्रित किया और हीराभाई की भूमि का न्यायसंगत बँटवारा करने का प्रयास किया। किंतु पूंजाभाई के परिवार की ओर से समझौते में तनिक भी नम्रता नहीं दिखाई गई। तब भगाभाई और मूळाभाई ने खड़े होकर, जैसे गढ़डा में महाराज ने उनके शीश पर हाथ रखे थे, वैसे ही जादवभाई के शीश पर हाथ रखकर कहा, “जादवभाई! आप यह (बंजर) हिस्सा स्वीकार कर लीजिए। हम महाराज के वचनों के बल पर कहते हैं कि भले ही यह भूमि कम उपजाऊ हो, परंतु इस भूमि के प्रभाव से आपका परिवार सोने के फूलों की भाँति फलेगा-फूलेगा; इसलिए आप इसे सहर्ष स्वीकार कर लीजिए!”
जादवभाई ने भगाभाई और मूळाभाई के मुख से व्यक्त हुई महाराज की आज्ञा को अत्यंत प्रसन्नतापूर्वक शिरोधार्य किया। जादवभाई के हिस्से में आई इस भूमि का विवरण तत्कालीन गायकवाड़ सरकार के शासकीय बही-खातों में दर्ज किया गया, जिसका प्रमाण आज भी सरकारी अभिलेखों में सुरक्षित है।
इस ऐतिहासिक प्रसंग की पुष्टि उनके वंशज शिवलालभाई ने स्वयं अपने मुख से की है। श्रीहरि के इस परिवार पर अनन्य आशीर्वाद के कारण हीराबापा के वंशज आज भी सत्संग में अत्यंत दृढ़ और निष्ठावान हैं। हीराबापा के वंशजों में से ही श्री स्वामिनारायण गुरुकुल के संत सद्गुरु पुराणी श्री बालकृष्णदासजी स्वामी तथा अक्षरनिवासी श्री हरिदासजी स्वामी सत्संग के आभूषण स्वरूप महान संत हुए हैं। शिवलालभाई के सुपुत्र हसमुखभाई और पौत्र वासुदेवभाई—दोनों राजकोट गुरुकुल के पुरातन छात्र रहे हैं और आज भी सत्संग के उत्तम नियमों का पालन करते हैं।
सद्गुरु श्री निष्कुळानंद स्वामी ने ‘भक्तचिंतामणि’ ग्रंथ (प्रकरण ११४, कड़ी ४० से ४३) में पीठवड़ी के इन प्रेमी भक्तों का स्मरण करते हुए लिखा है: “धन्य धन्य पीठवडी गाम, जीया भक्त वसे निष्काम..! आंबो मेघो हिरो भायो नाम, रूडो पूंजो हीरजी जेराम..! राजो भगो मूळो जेठो जन, वालो कलो प्रेमजी पावन..! हीरु लाडु वेलु कुंवरबाई, मोटा मुक्त ए कणबीमांई..! द्विज जीवोने पूतळीबाई, सुत शीवो गोवर्धनभाई..! द्विज मोनो राघव दयाराम, कोळी भक्त एक भोजो नाम..! जन जणसाळी कल्याण लई, भक्त छे पीठवडीये कई..!”
- श्रीभक्तचिंतामणि के मुक्तों के चिंतन से…
🙏
English
Hirabhai Suhagiya of Pithvadi and Shriji Maharaj
In the village of Pithvadi lived Hirabhai Suhagiya, a devout devotee who held unwavering faith in the supreme divinity of Shri Hari (paripurna nishtha). He always served according to the divine will and pleasure of Shriji Maharaj.
Once, Shriji Maharaj was leading the wedding procession (jaan) of Dada Khachar to the village of Bhatvadar, accompanied by many holy saints and devotees. On the way, the entire wedding party halted overnight at Pithvadi. On this auspicious occasion, Hirabhai Suhagiya devoutly performed the puja of Shriji Maharaj and placed five hundred koris (the local currency of that era) at the holy lotus feet of the Lord.
Testing his devotion and detachment, Shriji Maharaj said, “We shall distribute this money during Dada Khachar’s wedding among the bards, folk singers, stage performers, and mendicants (dhādhis, langhās, bhavāyās, and māngans).” Upon hearing this, Hirabhai folded his hands and replied with a cheerful smile, “O Krupanidhan (ocean of mercy)! You alone bestowed this wealth upon me, and I have merely offered it back to You! Please do with it whatever pleases You! When our soul arrives in Your divine abode (Akshardham), grant us whatever reward You deem fit!”
Such was the sublime understanding and surrender of Hirabhai. Highlighting this divine episode, the sacred scripture Harililamrut (Kalash 8, Vishram 40) records: “Pachhi Harji Patel sujāne, pujā kidhi Prabhuni te tāne..! Puri pānchse koriyo lāvi, Bhagavān-ne bhet dharāvi..! Kahe Krishna ā koriyo leshu, dhādhi langhāo-ne vahenchi deshu..! Bolyā Harji jodine hāth, karo jem game tem Nāth…! Hu to Akshardhām mozhār, enu fal āp pāse lenār…!” (Meaning: The wise devotee Harji Patel worshipped the Lord and offered five hundred koris to Him. Shri Hari tested him saying He would distribute the coins to folk performers, but Harji humbly folded his hands and said, ‘O Lord, do as You please; I shall receive its true fruit directly from You in Akshardham!’)
Later, the Satsangis migrated from Gorviyali village and settled in Pithvadi, nearly 90 kilometers away. The local Darbar (ruler) of Pithvadi village generously granted these Patidar farmers as much agricultural land as they requested. Through their hard work and agricultural skill, these devoted farmers brought great prosperity to Pithvadi. With time, their sons came of age and were married within Pithvadi itself. Eventually, the ancestral farmland had to be partitioned between the two sons of Hirabhai—Punjabhai and Jadavbhai.
Of the land gifted to Hirabhai by the Darbar, half was exceptionally fertile, while the remaining half was rocky wasteland (kharābo). When the partition was negotiated between the two brothers, the elder son Punjabhai’s family shrewdly insisted on dividing the land so that all the fertile soil fell into their share, leaving mostly wasteland for the other share. Despite repeated mediation, no amicable agreement could be reached. Since the in-laws of both brothers were prominent members of the local Satsang community, this domestic rift began causing unrest and disturbance (vikshep) among the devotees of Pithvadi.
Seeking a divine resolution to this discord, Bhagabhai and Mulabhai traveled to Gadhada to seek the guidance of Bhagwan Shree Swaminarayan. They explained the prevailing disharmony in Pithvadi and prayed, “Maharaj, please grace Pithvadi with Your presence and resolve this discord among the devotees.”
Shriji Maharaj responded, “At this time, We will not be able to visit.” Saying so, Maharaj stood up, placed both His holy lotus hands upon the heads of Mulabhai and Bhagabhai, and blessed them: “Go! By the divine spiritual power of your celibacy (brahmacharya), whatever you decide, We shall stand firmly with you. Go and resolve the matter yourselves.”
Carrying Shriji Maharaj’s divine mandate, Bhagabhai and Mulabhai returned to Pithvadi, assembled all the devotees, and endeavored to partition Hirabhai’s land equitably. However, Punjabhai’s family remained unyielding and refused to compromise. Seeing this, Bhagabhai and Mulabhai stood up, placed their hands upon Jadavbhai’s head just as Maharaj had done to them in Gadhada, and declared: “Brother Jadavbhai! Accept this wasteland share with an open heart. We assure you on the solemn word of Maharaj that even though this land appears barren today, your family shall blossom with golden flowers from it! Therefore, accept it gladly.”
Jadavbhai joyfully obeyed the divine directive conveyed by Bhagabhai and Mulabhai. The partition was officially recorded in the state registers of the Gaekwad government, and those historical land records remain preserved in the government archives to this day.
This sacred account was personally recounted by their descendant, Shivlalbhai. Owing to the divine blessings of Shri Hari upon this noble lineage, Hirabapa’s descendants remain steadfast and deeply rooted in Satsang to this day. Among his descendants, prominent saints of Shree Swaminarayan Gurukul such as Sadguru Purani Shri Balkrishnadasji Swami and Akshar-nivasi Shri Haridasji Swami have served as glorious ornaments of the Satsang fellowship. Shivlalbhai’s son Hasmukhbhai and grandson Vasudevbhai are both proud alumni of Rajkot Gurukul and maintain deep devotion to Satsang.
In the sacred text Bhaktachintamani (Chapter 114, verses 40–43), Sadguru Shri Nishkulanand Swami has commemorated the pure and loving devotees of Pithvadi: “Dhanya dhanya Pithvadi gām, jiyā bhakta vase nishkām..! Āmbo Megho Hiro Bhāyo nām, Rudo Punjo Hirji Jerām..! Rājo Bhago Mulo Jetho jan, Vālo Kalo Premji pāvan..! Hiru Lādu Velu Kunvarbāi, motā mukta e kanbimāi..! Dvij Jivone Putalibāi, sut Shivo Govardhanbhāi..! Dvij Mono Rāghav Dayārām, Koli bhakta ek Bhojo nām..! Jan Jansāli Kalyān lai, bhakta chhe Pithvadiye kai..!”
- From the remembrance of the liberated souls in Shri Bhaktachintamani…
🙏