વડતાલ પાહેના પાંચ ગાઉના અંતરે પાહે પીપળાવ કરીને નાનું એવું ગામ આવેલું છે. આ ગામમાં શ્રીહરિના પરમએકાતિંક એવા સૌના શિરમોર એવા મનોર ભગત પણ રહેતા.
Gujarati
પીપળાવના મનોર ભગત અને કાઠી દરબારોનું શીરામણ
વડતાલ પાહેના પાંચ ગાઉના અંતરે પાહે પીપળાવ કરીને નાનું એવું ગામ આવેલું છે. ગામમાં સંતોના યોગે દ્વિજ ભવાનીશંકર, પૃભાશંકર, કેશવરામ, બોનજી કોળી, હેતબાઇ ને જીજીબાઇ લાલો પટેલ, કલ્યાણ સુતાર વગેરે ઘણા સત્સંગીઓ હતા. આ ગામમાં શ્રીહરિના પરમએકાતિંક એવા સૌના શિરમોર એવા મનોર ભગત પણ રહેતા. પોતે વ્યવહારે બહુ સાધારણ હતા પણ શ્રીહરિનો રાજીપો રળવામાં સહુથી આગળ હતા. શ્રીહરિ અવારનવાર વડતાલ જતા આવતા રસ્તે એમના ગામ પધારતા અને એમના ઘરે અચુક દર્શન દેવા પધારતા. મનોરભગત પણ શ્રીહરિ પોતાના ઘરે પધારે એટલે શબરીની ઝુપડીએ ભગવાન શ્રીરામ પધાર્યા હોય એમ રાજી રાજી થઇ જતા.
એકવખત શ્રીહરિ સુરાખાચર, સોમલાખાચર વગેરે કાઠીદરબારો સાથે ઘોડેસ્વાર થઇને વડતાલ જતા હતા એટલે રસ્તામા પીપળાવ પહોંચતા સંધ્યા ટાણુ થયું તો મનોર ભગતને ઘરે રાતવાહો કર્યો. મનોર ભગતે શ્રીહરિને ભાવે કરીને જમાડ્યા. સવારે વહેલા ઉઠીને ભળકડે શ્રીહરિએ નાજા જોગીયા ને ઘોડાઓને પલાણ બાંધવાનું કહ્યું એટલે મનોરભગત બોલ્યા કે હે મહારાજ..! આટલી બધી તે શી ઉતાવળ છે, મોડેક થી શીરામણ કરીને છાહું પીઇ ને જાજો ને..! શ્રીજીમહારાજ કહે ભગત, અમારે વડતાલ પહોચવાની ઉતાવળ છે એટલે ટાણાસમાં હાલઇ તો તડકો ચડે ઇ પેલા વેલુ આવે વડતાલ..! સુરાબાપુ વગેરે દરબારો શ્રીહરિની વાત્ય સાંભળીને મનમાં વિચાર કર્યો કે આયા પેટમાં ગલૂડિયાં બોલે એવી ભૂખ લાગી છ ને આવડો આ ભગત બચારો કેય છે કે શીરામણી કરીને હાલો, તો શુ લેવા જાવાની આમ ઉતાવળ કરતા હશે..! એમ વીચારી કાઠીદરબારોએ નક્કી કર્યું કે મહારાજ ને જાવા દેવાને મોડેક થી સૌએ હાલવું. થોડીવારમાં મહારાજ તો માણકીએ અસવાર થઇને ચાલ્યા એટલે મુળજી બૃહ્મચારી પણ એમના સંગાથે હાલ્યા. મનોરભગતે શ્રીહરિને વડતાલના માર્ગે વળાવીને સુરાબાપુ વગેરે દરબારોને ભાવથી શીરામણ કરવા બેહારયા. સૌને થાળીમાં ચીણનો ચીકણો રોટલો ને ખાટી છાશ શીરામણ મા પીરસી. દરબારો તો જેવા જમવાની શરુઆત કરે તયાં તો ગૂંદર જેવો ચીકણો રોટલો ચવાય નય એટલો કડક અને છાશ તો એટલી ખાટી કે મોઢે લગાડાય એમ જ નોતી, ભગત તો ભાવે કરીને સૌને ‘હજી સૌ લયો હજી સૌ લયો’ એમ પરાણે પીરહતા જાય ને આગૃહ કરતા જાય. સુરાબાપુ એ કીમિયો ગોતી કાઢ્યો કે ભગત..! અમે આ હારે લેતા જાહુ ને ગામ બહાર તળાવે મોઢા વીછળીને નયા શીરામણ કરશુ ને પછે જ હાલશું. આમ કહીને હારે લઇને ઘોડે ચડીને વાઝોવાઝ હાલ્યા ને રોટલા ગામની બજારે કૂતરાંને નાંખ્યા પણ એ પણ સૂંઘી સૂંઘીને ભાગી ગયા, પીપળાવને ગોંદરે છાહ ઢોળી નાંખી. તળાવે જઇ બે બે ખોબા પાણી પીઇને સહુ વડતાલની વાટે સહુ ઘોડેસવાર થઇને હાલ્યા. પાંચેક ગાઉ નો પંથ કાપીને થોડોક દિવસ ચડ્યે સહુ વડતાલ પોગ્યા તયા તો શ્રીહરિ આંબલાના ઝાડ હેઠે સભા કરીને બેઠા હતા તયા દરબારો સહુ આવી આવી ને પૃણામ કરી ને બેઠા. શ્રીહરિ તો અંતર્યામીપણે જાણતા હતા કે આ સહુ ભૂખ્યા આવ્યા છે એટલે મર્મ માં બોલ્યા કે બૃહ્મમુનિ, આ બધા તો પીપળાવ મનોર ભગત ની નયા દૂધ ને રોટલાના શીરામણ કરી કરીને આવ્યા છે એટલે એના હારુ શીરામણ ની તૈયારીઓ કરતા નહી. કાઠી દરબારો તો મનમા મનમા પછતાણા કે ભારે કરી પેટમાં બલાડા બોલે છ ને ઉપરથી મહારાજ જમવાની ઉતાવળ નો કરવા નુ કહે છે. સુરાખાચર ને મનમાં થયું કે કાંક યુકિત કરી જોહે નકર આજ તો ભૂખ્યા મરી જાહું..! એમ વિચારીને પોતે માથેથી પાઘડું ઉતારી ને બોલ્યા કે એલા સોમલા…! ભણું, જોતો મારે માથે એકોય વાળ રયો છ કે ખાટી છાહ પીધે હંધાય ખરુ ગયા? આમ સહુએ પોતપોતાના પાઘડા ઉતારીને એકબીજાને બતાવ્યા ને ઘણો વિનોદ કર્યો. શ્રીહરિ કહે સુરાબાપુ..! આમ તમે માથાની ચાલ્ય કેમ એક બીજાને બતાવો છો, ત્યારે સુરાબાપુએ વિગતે બધી વાત્ય કરી. મહારાજ તો મુખ ઉપર રુમાલ રાખીને ખડખડાટ હસતા હસતા બોલ્યા કે સુરાબાપુ..! કાં જમી લયો ને..! વરરાજા વગર ની જાન મા તો પછે મહેમાનગતિ એવી જ હોય ને..! અમને મુકીને તમે સારા શીરામણ હારુ રોકાણા તો પછે તો ખાટી છાશ જ મળે ને…! સભામાં સહુ જાણીને બહુ હસ્યા. શ્રીહરિએ સહુને શીરામણ કરાવવા આજ્ઞા કરી.
આમ પીપળાવ ગામે મનોરભગતના ઘરે સહુ દરબારો શ્રીહરિને મેલીને શીરામણ જમવા રોકાતા ઘણી ઘણી રમુજ થઇ.
સદગુરુ નિષ્કુળાનંદ સ્વામીએ ભકતચિતામણી ના પૃકરણ ૧૨૨ મા કડી ૪૩ થી ૪૫માં પીપળાવ ના સહુ ભકતોને ચિંતવ્યા છે કે… ગીરધર બેચર છે નામ, સુતાર કલ્યાણ ગંગારામ..! સોની ગોપાળ આદિ હરિજન, વસે પીપળાવ મા પાવન..!!
- શ્રીભકતચિંતામણીના મુકતોના ચિંતનમાંથી…
🙇🏻♂️🙏
Hindi
पीपळाव के मनोर भगत और काठी दरबारों का नाश्ता (शीरामण)
वडताल से लगभग पाँच गाऊ की दूरी पर पीपळाव नामक एक छोटा-सा गाँव स्थित है। उस समय संतों के सत्संग-योग से गाँव में द्विज भवानीशंकर, प्रभाशंकर, केशवराम, बोनजी कोली, हेतबाई, जीजीबाई, लाला पटेल, कल्याण सुतार आदि अनेक निष्ठावान सत्संगी निवास करते थे। इसी गाँव में श्रीहरि के परम एकांतिक और सभी भक्तों के शिरोमणि ऐसे मनोर भगत भी रहते थे। सांसारिक व्यवहार में वे अत्यंत साधारण स्थिति के थे, किंतु श्रीहरि का परम राजीपा प्राप्त करने में वे सबसे आगे थे। श्रीहरि जब भी वडताल आते-जाते, तो मार्ग में पीपळाव अवश्य पधारते और मनोर भगत के घर दर्शन देने की कृपा करते थे। मनोर भगत के घर जब भी श्रीहरि पधारते, तो वे ऐसे परमानंदित हो उठते मानो शबरी की कुटिया में स्वयं भगवान श्रीराम पधारे हों!
एक बार श्रीहरि सुरा खाचर, सोमला खाचर आदि काठी दरबारों के साथ घोड़ों पर सवार होकर वडताल जा रहे थे। मार्ग में पीपळाव पहुँचते-पहुँचते संध्याकाल हो गया, अतः श्रीहरि ने मनोर भगत के घर ही रात्रि-विश्राम किया। मनोर भगत ने अत्यंत प्रेम और भावपूर्वक श्रीहरि एवं सभी दरबारों को भोजन कराया। प्रातःकाल होते ही, तड़के ही श्रीहरि ने नाजा जोगिया से घोड़ों पर पलाण (काठी) कसने को कहा। यह देखकर मनोर भगत अत्यंत विनय से बोले, “हे महाराज! ऐसी भी क्या जल्दी है? थोड़ा ठहरकर, शीरामण (नाश्ता) करके और छाछ पीकर ही प्रस्थान कीजिएगा!”
श्रीजी महाराज ने कहा, “भगत! हमें वडताल पहुँचने की जल्दी है। यदि समय से निकलेंगे, तो कड़ी धूप चढ़ने से पहले ही वडताल पहुँच जाएँगे!”
सुरा बापू आदि काठी दरबारों ने जब श्रीहरि की बात सुनी, तो मन-ही-मन सोचने लगे कि यहाँ पेट में भूख के मारे चूहे कूद रहे हैं, और यह बेचारा भगत इतने प्रेम से नाश्ता करके चलने को कह रहा है, तो फिर महाराज को जाने की ऐसी क्या उतावली है!
यह सोचकर काठी दरबारों ने परस्पर निश्चय किया कि महाराज को आगे जाने दिया जाए, हम सब बाद में नाश्ता करके चलेंगे।
थोड़ी ही देर में महाराज अपनी घोड़ी माणकी पर सवार होकर आगे बढ़ गए, और पूज्य मूलजी ब्रह्मचारी भी उनके साथ चल दिए। मनोर भगत ने श्रीहरि को वडताल के मार्ग पर विदा किया और फिर सुरा बापू आदि दरबारों को बड़े आदर और प्रेम से शीरामण (नाश्ते) के लिए बैठाया। भगतजी ने सभी की थालियों में चीण (मोटा अन्न) का चिपचिपा रोटला और अत्यंत खट्टी छाछ परोसी। दरबारों ने जैसे ही पहला कौर मुँह में डाला, तो पाया कि वह रोटला तो गोंद जैसा चिपचिपा और चबाया न जा सके इतना कड़ा था, और छाछ इतनी खट्टी थी कि मुँह से लगाना भी दूभर था! उधर भगतजी तो निश्छल भक्तिभाव में भरकर बार-बार आग्रह करते हुए प्रेम से और-और परोसते जा रहे थे कि “बापू, थोड़ा और लीजिए! और लीजिए!”
सुरा बापू ने तुरंत एक युक्ति निकाली और बोले, “भगत! हम यह नाश्ता साथ ले लेते हैं। गाँव के बाहर तालाब पर मुँह-हाथ धोकर वहीं नाश्ता कर लेंगे और फिर आगे बढ़ेंगे।”
ऐसा कहकर वे रोटले साथ लेकर घोड़ों पर सवार हुए और वहाँ से रवाना हो गए। गाँव के बाज़ार में उन्होंने वे रोटले कुत्तों के आगे डाल दिए, किंतु कुत्ते भी उन्हें सूंघ-सूंघकर भाग गए! पीपळाव की सीमा (गोंदरे) पर उन्होंने खट्टी छाछ भी उड़ेल दी। फिर तालाब पर पहुँचकर दो-दो अंजलि (खोबा) पानी पिया और वडताल के मार्ग पर चल पड़े।
लगभग पाँच गाऊ का मार्ग तय करके, जब दिन चढ़ आया, तब वे सब वडताल पहुँचे। वहाँ श्रीहरि आँवले के वृक्ष के नीचे सभा लगाकर विराजमान थे। सभी दरबार वहाँ पहुँचे और श्रीहरि को साष्टांग प्रणाम करके बैठ गए। अंतर्यामी श्रीहरि तो भली-भाँति जानते थे कि ये सब भूखे-प्यासे आए हैं, अतः उन्होंने मर्मभरे शब्दों में मूलजी ब्रह्मचारी से कहा, “ब्रह्ममुनि! ये सभी दरबार तो पीपळाव में मनोर भगत के यहाँ दूध-रोटला का छककर नाश्ता करके आए हैं, इसलिए इनके लिए नाश्ते की कोई तैयारी मत करना!”
काठी दरबार तो मन-ही-मन अत्यंत पछताने लगे कि गजब हो गया, पेट में तो भूख से आंतें कुलकुला रही हैं और ऊपर से महाराज हमारे लिए नाश्ता न बनाने को कह रहे हैं! सुरा खाचर ने सोचा कि यदि कोई युक्ति नहीं की, तो आज तो भूखों ही मर जाएँगे! ऐसा सोचकर उन्होंने तुरंत अपने सिर से पाघ (पगड़ी) उतारी और बोले, “अरे सोमला! जरा देख तो सही, मेरे सिर पर एक भी बाल बचा है या उस खट्टी छाछ को पीकर सारे बाल ही झड़ गए?” यह देखकर अन्य सभी दरबारों ने भी अपनी-अपनी पगड़ियाँ उतार लीं और एक-दूसरे के सिर देखने लगे तथा आपस में खूब विनोद करने लगे।
श्रीहरि ने मुस्कुराते हुए पूछा, “सुरा बापू! आप सब इस तरह एक-दूसरे के गंजे सिर क्यों देख रहे हैं?”
तब सुरा बापू ने हाथ जोड़कर सारा वृत्तांत विस्तार से कह सुनाया।
महाराज अपने मुख पर रुमाल रखकर खिलखिलाकर हँस पड़े और बोले, “सुरा बापू! क्यों, अब भोजन कर लीजिए न! दूल्हे के बिना जब बारात निकलती है, तो मेहमाननवाज़ी ऐसी ही होती है! आप हमें छोड़कर अच्छे नाश्ते के लोभ में पीछे रुके थे, तो फिर खट्टी छाछ ही मिलेगी न!”
सभा में उपस्थित सभी संत-हरिभक्त यह सुनकर हँसी से लोटपोट हो गए। इसके बाद दयालु श्रीहरि ने सभी दरबारों को प्रेमपूर्वक उत्तम शीरामण (नाश्ता) कराने की आज्ञा दी।
इस प्रकार पीपळाव में मनोर भगत के घर श्रीहरि को छोड़कर नाश्ते के लिए रुकने पर दरबारों के साथ यह अत्यंत मधुर एवं हास्यप्रद लीला हुई।
सद्गुरु निष्कुलानंद स्वामी ने ‘भक्तचिंतामणि’ के प्रकरण १२२, कड़ी ४३ से ४५ में पीपळाव के सभी अनन्य भक्तों का स्मरण करते हुए लिखा है:
गीरधर बेचर छे नाम, सुतार कल्याण गंगाराम..!
सोनी गोपाळ आदि हरिजन, वसे पीपळाव मा पावन..!!
- श्री भक्तचिंतामणि में से मुक्तों के चिंतन से…
🙏
English
Manor Bhagat of Piplav and the Kathi Darbars’ Breakfast
Approximately five gaus (about ten miles) from Vadtal lies the quaint village of Piplav. Blessed by the divine fellowship of the holy sadhus, the village was home to many staunch devotees, including Dwij Bhavanishankar, Prabhashankar, Keshavram, Bonji Koli, Hetbai, Jijibai, Lalo Patel, and Kalyan Sutar. In this sacred village also lived Manor Bhagat, an exalted, foremost Ekantik devotee of Shri Hari. Socially and materially of humble means, he was nevertheless foremost in earning the divine grace and pleasure (rajipo) of Shri Hari. Whenever Shri Hari traveled to and from Vadtal, He would graciously halt at Piplav and unfailingly bless Manor Bhagat’s home with His divine darshan. Whenever Shri Hari graced his threshold, Manor Bhagat overflowed with uncontainable joy, reminiscent of Shabari welcoming Bhagwan Shri Ram to her humble cottage.
On one occasion, Shri Hari was traveling on horseback to Vadtal accompanied by noble Kathi Darbars, including Sura Khachar and Somla Khachar. By the time they arrived at Piplav, dusk had set in, so Shri Hari decided to halt for the night at Manor Bhagat’s home. Manor Bhagat lovingly served dinner to Shri Hari and all the devotees. Early next morning at the break of dawn, Shri Hari instructed Naja Jogiya to saddle the horses. Seeing this, Manor Bhagat pleaded with deep affection, “O Maharaj! What is the hurry? Please depart only after partaking in breakfast (shiraman) and having some fresh buttermilk!”
Shriji Maharaj replied, “Bhagat, we must reach Vadtal expeditiously. If we start right on time, we will reach Vadtal well before the midday sun grows harsh!”
Overhearing Shri Hari, Sura Bapu and the other Darbars thought to themselves, “Our stomachs are growling terribly with hunger, and this kind devotee is affectionately urging us to eat breakfast before leaving. Why then is Maharaj in such a rush to depart?”
Deliberating thus, the Kathi Darbars decided among themselves, “Let Maharaj proceed ahead; we shall enjoy our breakfast and follow shortly thereafter.”
Soon, Maharaj mounted His mare, Manki, and departed, accompanied by the revered Mulji Brahmachari. After respectfully seeing Shri Hari off onto the road to Vadtal, Manor Bhagat warmly seated Sura Bapu and the Darbars for breakfast. With profound love, he served each of them thick, sticky rotlas made of coarse chin grain along with intensely sour buttermilk. As soon as the Darbars took their first bite, they found the rotla sticky like gum and so tough that it could scarcely be chewed, while the buttermilk was so sharp and sour that it was impossible even to touch to one’s lips! Meanwhile, Manor Bhagat, brimming with innocent devotion, kept pressing them generously, “Please take more, Bapu! Please have some more!”
Sura Bapu quickly devised a clever escape: “Bhagat! We shall take this breakfast along with us. We will wash our faces at the village lake, enjoy the breakfast there, and then continue our journey.”
Saying this, they packed the rotlas, mounted their horses, and rode off in haste. Upon reaching the village bazaar, they tossed the rotlas to the stray dogs, but even the dogs merely sniffed them and ran away! At the outskirts of Piplav, they poured away the sour buttermilk. Arriving at the lakeside, they quenched their thirst with a few handfuls of water and rode onward toward Vadtal.
Covering the distance of five gaus under the rising sun, they eventually arrived at Vadtal. There, Shri Hari was presiding over a spiritual gathering beneath the shade of an amla tree. The Darbars approached, offered their humble prostrations (pranam), and took their seats. Being the omniscient Antaryami, Shri Hari knew full well that they had arrived famished. With subtle humor, He said to Mulji Brahmachari, “Brahmamuni, all these Darbars have feasted heartily on rich milk and rotla at Manor Bhagat’s home in Piplav! Therefore, make no arrangements for their breakfast.”
The Kathi Darbars were filled with comical dismay, thinking, “Alas! Our stomachs are crying out in sheer hunger, and on top of that, Maharaj is instructing that no food be prepared for us!” Sura Khachar realized, “I must employ some clever wit, otherwise we shall surely starve today!” With that, he took off his turban, stroked his bare head, and called out, “Hey Somla! Look at my head—is there even a single hair left, or has that sour buttermilk caused all of it to fall off?” Seeing this, all the other Darbars took off their turbans as well, inspected each other’s heads, and broke into playful jesting.
Shri Hari inquired with a smile, “Sura Bapu! Why are you all examining each other’s bare heads like that?”
Sura Bapu then candidly narrated the entire humorous episode from start to finish.
Covering His divine lips with a handkerchief, Maharaj burst into hearty laughter: “Sura Bapu! Why didn’t you relish your breakfast? When a wedding procession sets out without the bridegroom, such is the hospitality one receives! You stayed behind, leaving Us for the sake of a tasty meal, so naturally you ended up with sour buttermilk!”
The entire assembly burst into laughter at Shri Hari’s playful banter. Shri Hari then lovingly commanded that a sumptuous breakfast be served to all the Darbars immediately.
Thus, when the Darbars chose to stay behind at Manor Bhagat’s home in Piplav for food rather than accompany Shri Hari, it blossomed into an endearing and joyous divine episode (lila).
Sadguru Nishkulanand Swami has commemorated the blessed devotees of Piplav in Bhaktachintamani (Prakaran 122, Verses 43-45):
“Girdhar Bechar chhe nām, Sutār Kalyān Gangārām..!
Soni Gopāl ādi harijan, vase Piplāv mā pāvan..!!”
- From the contemplation of the liberated souls in Shri Bhaktachintamani…
🙏