અમદાવાદમાં શ્રીસહજાનંદ સ્વામીને વીશે અતિ હેતવાળા ઘણા હરિભક્તો હતા.
Gujarati
અમદાવાદના નથુ ભટ્ટ અને દામોદર પટેલ
અમદાવાદમાં શ્રીસહજાનંદ સ્વામીને વીશે અતિ હેતવાળા ઘણા હરિભક્તો હતા. એ સમામાં નથુ ભટ્ટ વેદાંત અને શ્રીમદ્ ભાગવત જેવા શાસ્ત્રો અને પુરાણોના જ્ઞાતા અને મહાન વિદ્વાન હતા. પોતે જ્ઞાની હોવાથી શ્રીસ્વામિનારાયણ ભગવાનના માનુષી ચરિત્રો જોઇને એમને ભગવાનના અન્ય અવતારો જેવા જાણતા હતા. બરાબર એજ સમયે અમદાવાદમા સંતોના સંગથી દામોદર પટેલને સ્વામિનારાયણ ભગવાનમાં સર્વોપરીપણાની પુરી નિષ્ઠા હતી. બને વારાફરતી મળતા એટલે એકદિવસ કોઇ બંને વચાળે વાતચીત થતા શ્રી સ્વામિનારાયણ ભગવાનના સર્વોપરિપણાની આ વાત દામોદર પટેલે નથુ ભટ્ટને કહીને કહ્યું કે ‘શ્રીજીમહારાજ તો સર્વ અવતારના અવતારી છે, સ્વામિનારાયણ ભગવાન જેને તમે વાસુદેવનારાયણ કહો છો તેનાથી ઘણા મોટા ગણાય.’ નથુ ભટ્ટ શાસ્ત્ર-પુરાણો ના તત્વ દ્વારા જાણતા હતા કે વાસુદેવનારાયણ તો સૌથી મોટા છે ! માટે બ્રહ્માંડોમાં અવતાર સ્વરૂપે વાસુદેવનારાયણ જ પધારે છે, પરંતુ શાસ્ત્રોને ન જાણનાર દામોદર પટેલ આવી વાત કેવી રીતે જાણે ? દામોદર પટેલની વાત સાંભળીને નથુ ભટ્ટ ખુબ ખિજાઈ ગયા અને કહ્યું તને કણબાને શાસ્ત્રોની શું સમજણ હોય ? આમ કહીને નથુ ભટ્ટે ખિજાઈને દામોદર પટેલને એક લાફો મારી દીધો ! પરંતુ દામોદર પટેલ તો જરા પણ ન ખિજાયા ! સરળ એવા દામોદર ભકતે તુરંત જ નથુ ભટ્ટને હાથ જોડીને પોતે કહેલ વાત માટે માફી માગીને કહ્યું કે આપણા બેઉમાં કોની સમજણ સાચી છે તેની ખરાઈ કરવા જ્યાં શ્રીજીમહારાજ હોય ત્યાં ચાલો આપણે જઈએ, શ્રીજીમહારાજ જેમ કહેશે તે સત્ય, આમ બંનેએ નક્કી કર્યું. આથી મહારાજ પાસે જવા માટે નથુ ભટ્ટ કબુલ થયા. તે સમયે મહારાજ વડતાલમાં વિરાજતા હતા, આથી દામોદર પટેલ અને નથુ ભટ્ટ બંને વેલડામાં બેસીને વડતાલ મહારાજ પાસે ગયા. નથુ ભટ્ટની શાસ્ત્રોની સમજણ હતી તેનાથી વિપરીત વાત સાંભળતા ખિજાઈને પોતાના ખુબ સારા સ્નેહી મિત્રને પણ તમાચો મારી દીધો ! છતાં બંને વચ્ચે કોઈ વેરની આંટી પડી નહિ ! બંને સંપીને મહારાજ પાસે ગયા. દામોદર પટેલ અને નથુ ભટ્ટ બંને વડતાલ શ્રીજીમહારાજ પાસે આવ્યા, પ્રણામ કરીને ભટ્ટજીએ મહારાજને પૂછ્યું કે આ દામોદર તો આપને માટે આવું આવું શાસ્ત્રોથી બહાર હોય તેવું બોલતા હતા, એમ કહીને ભટ્ટજીએ અમદાવાદમાં બનેલ બનાવ કહ્યો. મહારાજે મંદ મંદ હસતા સર્વે વાત સાંભળી, એ સમે દામોદર પટેલ તો ભટ્ટજી વિષે કાંઈ ન બોલ્યા ! શ્રીજીમહારાજે નથુ ભટ્ટ સામે દ્રષ્ટિ કરી ત્યાં તો ભટ્ટજીને સમાધિ થઇ ગઈ! સમાધિમાં મહારાજે પોતાના સ્વરૂપનું અક્ષરધામમાં દર્શન કરાવ્યું અને અનેક અવતારો, અનેક બ્રહ્માંડોના અધિષ્ઠાતાઓ એવા વાસુદેવનારાયણ, વિરાટનારાયણ, બ્રહ્મા, આદિક અનેક દેવતાઓ મહારાજના તે સ્વરૂપની સેવામાં રહયા છે ! જે સ્વરૂપે સન્મુખ વડતાલમાં વિરાજતા હતા એજ સ્વરુપે નથુ ભટ્ટને સમાધિમાં દર્શન થયા.! સમાધિમાંથી જાગીને તરત નથુ ભટ્ટ દામોદર પટેલને દંડવત કરવા લાગ્યા ! દામોદર પટેલ નથુ ભટ્ટને બાથમાં લઈને ભેટી પડયા, પછી બંને મહારાજને દંડવત પ્રણામ કરવા લાગ્યા ! ભટ્ટજીએ પોતાની ભૂલ બદલ મહારાજની અને દામોદર પટેલની માફી માંગી ! આ પ્રસંગ પછી નથુ ભટ્ટને સ્વામિનારાયણ ભગવાનનો સર્વોપરી તરીકેની સમજણનો પરિપૂર્ણ નિશ્ચય થયો. જયારે જ્યારે શ્રીજીમહારાજ અમદાવાદ પધારતા, ભટ્ટજીને ઘેર મહારાજ ઉતરતા. - ગુણાતીતાનંદ સ્વામીની વાતો પ્રકરણ ૪ વાત ૧૪ અને હરિચરિત્રામૃત સાગર નથુ ભટ્ટ અમદાવાદના ખુબ મોટા વિદ્વાન હતા. નથુ ભટ્ટ સત્સંગી થયા એટલે એમના નાતીલા વૈષ્ણવોએ પણ તેમનો બહિષ્કાર કર્યો, નાતીલાઓએ કોઈ પણ ધાર્મિક કાર્ય માટે નથુ ભટ્ટને ન તેડાવવા એવું નક્કી કર્યું. આ ઉપરાંત તેઓ તરફથી નથુ ભટ્ટને ઘણી પજવણી પણ થતી છતાં નથુ ભટ્ટ દ્રઢપણે ભગવાનના સત્સંગી રહયા.
એકસમયે નથુ ભટ્ટનું કુટુંબ ખુબ મુશ્કેલીમાં હતું, તેની બેચર શેઠને જાણ થતા તેમને પેઢી પર તેડાવ્યા, તેમની બધી હકીકત જાણીને નથુ ભટ્ટને ખુબ સન્માન આપીને પોતાની પેઢી પર દરરોજ આવીને પેઢીની તિજોરીની ચાવીઓ સાચવવાનું મહત્વનું કાર્ય સોંપ્યું, આ રીતે સન્માન પૂર્વક આર્થિક સહાય કરીને બેચર શેઠે નથુ ભટ્ટના કુટુંબની સર્વે મુશ્કેલીઓ દૂર કરી ! આ રીતે નથુ ભટ્ટ દ્વારા બેચરજી શેઠને પણ સ્વામિનારાયણ ભગવાનનો સત્સંગ થયેલો - હરિચરિત્ર ચિંતામણી ભાગ ૩ વાત ૨૫૬
આવા સહુ અમદાવાદના પૃેમીભકતોને સદગુરુ નિષ્કુળાનંદ સ્વામીએ ભક્ત ચિંતામણીમાં પ્રકરણ ૧૨૦ની કડી ૪૪થી૫૮ માં સહુને ચિંતવ્યા છે !
ભક્ત અમદાવાદે અનેક, ભજે હરિ તજે નહી ટેક..! જીયા વિરાજે બદરીપતિ, તિયા સર્વે જન શુભમતિ..!!
શ્રીભકતચિંતામણિના મુકતોના ચિંતનમાંથી…
🙇🏻♂️🙏
Hindi
अहमदाबाद के नथु भट्ट और दामोदर पटेल
अहमदाबाद में श्री सहजानंद स्वामी के प्रति अनन्य स्नेह रखने वाले अनेक प्रेमी हरिभक्त निवास करते थे।
उस समय नथु भट्ट वेदांत एवं श्रीमद्भागवत जैसे शास्त्रों और पुराणों के प्रकांड मर्मज्ञ व महान विद्वान थे। स्वयं ज्ञानी होने के कारण वे श्री स्वामीनारायण भगवान के मानुषी चरित्रों को देखकर उन्हें भगवान के अन्य अवतारों के समान ही मानते थे। ठीक उसी समय अहमदाबाद में संतों के संग के प्रभाव से दामोदर पटेल को स्वामीनारायण भगवान के सर्वोपरि स्वरूप की पूर्ण निष्ठा और दृढ़ निश्चय था। दोनों प्रायः एक-दूसरे से मिलते रहते थे। एक दिन दोनों के बीच चर्चा के दौरान दामोदर पटेल ने स्वामीनारायण भगवान की सर्वोपरिता का प्रतिपादन करते हुए नथु भट्ट से कहा, “श्रीजी महाराज तो समस्त अवतारों के अवतारी हैं! स्वामीनारायण भगवान, जिन्हें आप वासुदेव नारायण कहते हैं, उनसे भी कहीं अधिक श्रेष्ठ और परब्रह्म पुरुषोत्तम नारायण हैं।” नथु भट्ट शास्त्रों और पुराणों के ज्ञान के आधार पर यह मानते थे कि वासुदेव नारायण ही सर्वोपरि हैं, और ब्रह्मांडों में अवतार रूप में वासुदेव नारायण ही पधारते हैं; भला शास्त्रों से अनभिज्ञ दामोदर पटेल यह गूढ़ रहस्य कैसे जान सकता है?
दामोदर पटेल की यह बात सुनकर नथु भट्ट अत्यंत कुपित हो गए और बोले, “तुम कणबी को शास्त्रों का क्या ज्ञान?” इतना कहकर क्रोधवश नथु भट्ट ने दामोदर पटेल को एक थप्पड़ जड़ दिया! परंतु सरल हृदय दामोदर पटेल तनिक भी क्रोधित नहीं हुए।
सरल स्वभाव के भक्त दामोदर पटेल ने तुरंत दोनों हाथ जोड़कर नथु भट्ट से अपनी बात के लिए क्षमा माँगी और कहा, “हम दोनों में से किसकी समझ सत्य है, इसका निर्णय करने के लिए जहाँ श्रीजी महाराज विराजमान हैं, वहीं चलते हैं। श्रीजी महाराज जो भी कहेंगे, वही सत्य होगा।” इस प्रकार दोनों ने सहमति बनाई।
अतः श्रीजी महाराज के पास जाने के लिए नथु भट्ट भी सहमत हो गए। उस समय महाराज वड़ताल में विराजमान थे। इसलिए दामोदर पटेल और नथु भट्ट दोनों बैलगाड़ी (वेलड़ा) में बैठकर वड़ताल महाराज के समीप पहुँचे।
शास्त्रीय ज्ञान के विपरीत बात सुनकर नथु भट्ट ने आवेश में आकर अपने परम स्नेही मित्र पर हाथ उठा दिया था, फिर भी दोनों के बीच किसी प्रकार का वैर-भाव नहीं आया! दोनों पूर्ण सौहार्द से श्रीहरि के चरणों में उपस्थित हुए।
दामोदर पटेल और नथु भट्ट दोनों वड़ताल में श्रीजी महाराज के सम्मुख आए। प्रणाम करके भट्टजी ने महाराज से कहा, “महाराज! यह दामोदर आपके विषय में ऐसी-ऐसी बातें कर रहा था जो शास्त्रों की मर्यादा से बाहर हैं।” ऐसा कहकर भट्टजी ने अहमदाबाद में घटी पूरी घटना कह सुनाई।
श्रीजी महाराज ने मंद-मंद मुस्कराते हुए सारी बात सुनी। उस समय दामोदर पटेल ने भट्टजी के विरुद्ध एक शब्द भी नहीं कहा! श्रीजी महाराज ने नथु भट्ट की ओर कृपा-दृष्टि डाली, और उसी क्षण भट्टजी को दिव्य समाधि लग गई! समाधि में श्रीजी महाराज ने उन्हें अपने अक्षरधाम स्थित परब्रह्म स्वरूप के दर्शन कराए। नथु भट्ट ने देखा कि अनेक अवतार, अनंत ब्रह्मांडों के अधिपति वासुदेव नारायण, विराट नारायण, ब्रह्मादि समस्त देवगण श्रीजी महाराज के उस दिव्य स्वरूप की सेवा में करबद्ध उपस्थित हैं!
जिस दिव्य रूप में महाराज वड़ताल में साक्षात् सम्मुख विराजमान थे, उसी रूप में नथु भट्ट ने समाधि में उनका परब्रह्म स्वरूप देखा! समाधि से जाग्रत होते ही नथु भट्ट भावविभोर होकर दामोदर पटेल को दंडवत प्रणाम करने लगे! दामोदर पटेल ने आगे बढ़कर नथु भट्ट को हृदय से लगा लिया। तत्पश्चात दोनों भक्तों ने श्रीजी महाराज को साष्टांग दंडवत प्रणाम किया।
भट्टजी ने अपनी भूल के लिए श्रीजी महाराज और दामोदर पटेल दोनों से करबद्ध क्षमा याचना की। इस अलौकिक प्रसंग के पश्चात नथु भट्ट को स्वामीनारायण भगवान के सर्वोपरि परब्रह्म पुरुषोत्तम स्वरूप का परिपूर्ण निश्चय हो गया।
इसके पश्चात् जब भी श्रीजी महाराज अहमदाबाद पधारते, तो वे सदैव भट्टजी के घर पर ही निवास करते थे। - गुणातीतानंद स्वामी की बातें (प्रकरण ४, बात १४) एवं श्रीहरिचरित्रामृत सागर।
नथु भट्ट अहमदाबाद के अत्यंत प्रतिष्ठित विद्वान थे। जब नथु भट्ट स्वामीनारायण सत्संगी बने, तो उनकी जाति के वैष्णव बंधुओं ने उनका सामाजिक बहिष्कार कर दिया। जातिवालों ने निर्णय लिया कि किसी भी धार्मिक कार्य में नथु भट्ट को न बुलाया जाए। इसके अतिरिक्त उन्हें अनेक प्रकार से प्रताड़ित भी किया गया, परंतु नथु भट्ट भगवान के सत्संग में अडिग और निष्ठावान बने रहे।
एक समय नथु भट्ट का परिवार अत्यंत आर्थिक संकट में आ गया। जब नगर के प्रतिष्ठित श्रेष्ठि बेचर शेठ को यह ज्ञात हुआ, तो उन्होंने नथु भट्ट को अपनी पेढ़ी (कार्यालय) पर बुलाया। उनकी पूरी स्थिति जानकर बेचर शेठ ने नथु भट्ट को अत्यंत आदर-सम्मान दिया और अपनी पेढ़ी पर प्रतिदिन आकर तिजोरी की चाबियाँ संभालने का अत्यंत महत्वपूर्ण कार्य सौंपा। इस प्रकार सम्मानपूर्वक आर्थिक सहयोग प्रदान करके बेचर शेठ ने नथु भट्ट के परिवार की सभी कठिनाइयों का निवारण किया! इस प्रकार नथु भट्ट के निमित्त से बेचर शेठ को भी स्वामीनारायण भगवान के सत्संग का पावन लाभ प्राप्त हुआ। - हरिचरित्र चिंतामणि (भाग ३, बात २५६)।
अहमदाबाद के ऐसे अनन्य प्रेमी भक्तों का सद्गुरु निष्कुलानंद स्वामी ने ‘भक्त चिंतामणि’ ग्रंथ के प्रकरण १२०, कड़ी ४४ से ५८ में स्मरण किया है:
भक्त अमदावादे अनेक, भजे हरि तजे नही टेक..!
जीया विराजे बदरीपति, तीया सर्वे जन शुभमति..!!
- श्री भक्तचिंतामणि में से मुक्तों का स्मरण…
🙏
English
Nathu Bhatt and Damodar Patel of Ahmedabad
In Ahmedabad, there lived many devoted followers who harbored immense love and devotion for Shri Sahjanand Swami.
During that era, Nathu Bhatt was a renowned scholar deeply versed in scriptures and philosophical texts such as the Vedanta and Shrimad Bhagavatam. Being learned in traditional lore, he observed Bhagwan Swaminarayan’s human-like lilas and considered Him to be akin to other avatars of God. At the same time, through the holy fellowship of sadhus in Ahmedabad, a devout devotee named Damodar Patel possessed unwavering faith and conviction in the supreme status (sarvopari nishchay) of Bhagwan Swaminarayan. The two frequently met and conversed. One day, during a spiritual discussion, Damodar Patel spoke of the supreme divinity of Bhagwan Swaminarayan to Nathu Bhatt, saying: “Shriji Maharaj is the Avatari—the divine source of all avatars! Bhagwan Swaminarayan is far greater than even Vasudev Narayan, whom you revere as the highest.” Grounded in the literal readings of the Shastras and Puranas, Nathu Bhatt believed that Vasudev Narayan was supreme and that it was Vasudev Narayan who descended as avatars in the cosmos. He thought, “How could an unlettered farmer like Damodar Patel comprehend such scriptural profundity?”
Hearing Damodar Patel’s words, Nathu Bhatt became deeply incensed. “What understanding of scriptures does a farmer like you possess?” he snapped, and in a fit of rage, he slapped Damodar Patel across the face! Yet, Damodar Patel did not display the slightest trace of anger.
With innate simplicity and humility, Damodar Bhakta folded his hands, apologized for his words, and said gently, “To verify whose understanding is truly correct, let us go wherever Shriji Maharaj is presently gracing. Whatever Shriji Maharaj proclaims shall be the absolute truth.” Both agreed to this resolution.
Thus, Nathu Bhatt agreed to approach Maharaj. At that time, Maharaj was gracing Vadtal. Therefore, Damodar Patel and Nathu Bhatt rode together in a bullock cart (veldu) to Vadtal to meet Maharaj.
Hearing words contrary to his scriptural beliefs, Nathu Bhatt had struck his dear friend in anger, yet no malice or ill-will took root between them! They traveled together in harmony to see Maharaj.
Arriving in Vadtal before Shriji Maharaj, they offered their obeisances. Nathu Bhatt then submitted to Maharaj, “Damodar here was speaking things regarding You that are beyond the scriptures,” and recounted the entire episode that took place in Ahmedabad.
Shriji Maharaj listened with a gentle, serene smile. Throughout this, Damodar Patel spoke not a single word against Bhattji! Shriji Maharaj then cast His divine glance upon Nathu Bhatt, and instantaneously Bhattji entered into a state of divine samadhi (spiritual trance)! In that samadhi, Maharaj granted him the sublime vision of His supreme form in Akshardham. Nathu Bhatt beheld countless avatars, the cosmic rulers of infinite universes—including Vasudev Narayan, Virat Narayan, Brahma, and other deities—standing with folded hands in devout servitude before Maharaj’s transcendental form!
The very divine form seated right before him in Vadtal was the supreme form he beheld in samadhi! Awaking from samadhi, Nathu Bhatt was overwhelmed with reverence and immediately began offering prostrations (dandvat) to Damodar Patel! Damodar Patel warmly embraced Nathu Bhatt, and then both fell at the holy feet of Shriji Maharaj in prostration.
Bhattji begged forgiveness from both Maharaj and Damodar Patel for his error. Following this transformative incident, Nathu Bhatt attained complete and unshakeable conviction in Bhagwan Swaminarayan as the supreme, ultimate reality (Sarvopari Parabrahma).
Whenever Shriji Maharaj visited Ahmedabad, He would always stay at Bhattji’s residence. - Gunatitanand Swami ni Vato (Prakaran 4, Vat 14) and Haricharitramrut Sagar.
Nathu Bhatt was an eminent and highly respected scholar in Ahmedabad. When he became a follower of Bhagwan Swaminarayan, the Vaishnava members of his caste excommunicated him. The community decided never to invite Nathu Bhatt to any religious ceremony or ritual. Moreover, they subjected him to harassment, yet Nathu Bhatt remained firm and steadfast in his devotion to Bhagwan.
At one time, Nathu Bhatt’s household faced severe financial distress. Upon learning of his plight, Sheth Bechar, a prominent merchant, invited Nathu Bhatt to his firm. Learning about his situation, Sheth Bechar treated Nathu Bhatt with great honor and entrusted him with the vital responsibility of coming to the firm daily and managing the keys to the treasury. By offering respectful financial support, Sheth Bechar resolved all the difficulties of Nathu Bhatt’s family! In this way, through Nathu Bhatt, Sheth Bechar also embraced the divine satsang of Bhagwan Swaminarayan. - Haricharitram Chintamani (Part 3, Vat 256).
Sadguru Nishkulanand Swami commemorated all such loving devotees of Ahmedabad in the Bhaktachintamani (Prakaran 120, Verses 44-58):
“Bhakt Amadāvāde anek, bhaje Hari taje nahi tek..!
Jiyā virāje Badarīpati, tiyā sarve jan shubhamati..!!”
- From the remembrance of the liberated souls in Shri Bhaktachintamani…
🙏