સદગુરુ વાસુદેવાનંદ બૃહમચારી ના સદગુણો લખતા નંદમાળમાં મંજૂકેશાનંદ સ્વામીએ લખ્યું છે કે… ‘વાસુદેવાનંદ સુજાણ રે, તેતો ભણ્યા છે શાસ્ત્ર પુરાણ રે..!’
Gujarati
સદગુરુ વાસુદેવાનંદ બ્રહ્મચારી અને સત્સંગી ભૂષણ
સદગુરુ વાસુદેવાનંદ બૃહમચારી ના સદગુણો લખતા નંદમાળમાં મંજૂકેશાનંદ સ્વામીએ લખ્યું છે કે… ‘વાસુદેવાનંદ સુજાણ રે, તેતો ભણ્યા છે શાસ્ત્ર પુરાણ રે..!’ વાસુદેવાનંદ બૃહ્મચારીજી શ્રીહરિની પુજા સારુ દરરોજ ચંદન ઘસીને તૈયાર રાખતા એવું સદગુરુ શતાનંદ સ્વામીએ પણ સતસંગીજીવન મા પૃકરણ ૩જાંના અધ્યાય ૨(બે) મા નોંધ્યું છે. તેમજ પૃકરણ ૩જાનાં ૩૦(ત્રીસ)મા અધ્યાય મા પરમાત્મા ના મંત્રજાપ વીશે એમણે શ્રીહરિને પૃશ્નો કરેલા છે. શ્રીહરિએ આનંદાનંદજી, વાસુદેવાનંદજી, વૈકુંઠાનંદજી અને ગોવિંદાનંદજી એમ ચારેય ને પુર્વેના સનકાદિક ના અવતાર કહી સહુને ઓળખ આપી ને પાટ્ય ઉપર બેસાડીને આરતિ ઉતારીને પૂજન કર્યું.
એકદિવસ શ્રીહરિ દરબારગઢમાં લાડુબાં ના ઓરડાની આગળ ફળીયામાં સર્વ શ્વેતવસ્ત્રધારણ કરીને ઢોલીયે બિરાજમાન હતા. સાથે સખા બૃહ્મમુનિ, સદગુરુ મુકતાનંદ સ્વામી, ભગૂજી વગેરે સન્મુખ બેઠા હતા. આ વખતે વાસુદેવાનંદ બૃહ્મચારીજી શ્રીહરિના દર્શન કરવા આવ્યા ને પોતે સ્વરચિત સ્તોત્રથી સ્તુતિ કરી એટલે શ્રીહરિ ઘણા રાજી થયાને માથે બે હાથ મુકયા ને ફૂલનો હાર પહેરાવીને છાતીમાં ચરણારવિંદ દીધા. શ્રીહરિ બોલ્યા કે બૃહ્મચારીજી..! તમે સત્સંગી જીવનના જેવો ચરિત્રસભર શાસ્ત્રની રચના કરો. શ્રીહરિની એક આજ્ઞા અને કૃપાથી વાસુદેવાનંદજી એ ગઢપુરમાંજ રહીને લીલાચરિત્રો થી ભરપુર એવો ભકિતશાસ્ત્ર સમો ‘સત્સંગી ભૂષણ’ નામનો વિશાળ ગૃંથ લખ્યો. સંપૃદાયમા સૌ પૃથમ સૌને છાપ આપવાની આજ્ઞા પણ શ્રીહરિએ વાસુદેવાનંદજી અને વૈકુંઠાનંદજીને વડતાલ મા કરેલી. શ્રીજી મહારાજની આજ્ઞાથી આ બંને બૃહ્મચારીઓએ સૌ સંતો-ભકતોને છાપ આપેલી. જે પરંપરા પણ હાલપર્યંત વિદ્યમાન છે. શ્રીહરિએ સંવત ૧૮૮૪ ના વૈશાખ વદ બીજના દિવસે જુનાગઢમા રાધારમણ દેવ પધરાવ્યા ત્યારે એમની સેવા કરવાની જવાબદારી સ્વહસ્તે વાસુદેવાનંદજીને જ આપેલી.
આદિઆચાર્ય શ્રી અયોધ્યાપૃસાદજી મહારાજ પાસે એકવખત બૃહમચારીજીએ સત્સંગી ભૂષણ નુ પુસ્તક વાંચ્યું એટલે આચાર્ય મહારાજશ્રી બહુ રાજી થયા અને સૌ વચ્ચે વખાણ્યા. ત્યારે તેઓ બે હાથ જોડીને દિનભાવે બોલ્યા કે મહારાજ શ્રી…! તમે મારા ગુરુસ્થાને છોવ ને હુ તમારો શિષ્ય છુ, તમે મારા વખાણ મારા ધામમાં ગયા પછે કર્યા હોત તો સારુ હતું, રખેને મારા મા માનરુપી દોષ પેસી જાહે તો મારા જીવનુ બહુ ભૂંડું થાશે. આમ, વાસુદેવાનંદજી પૃખર વિદ્વાન હોવા છતા નિરમાનીપણ એટલા જ હતા. એકસમયે ગામ પૃાતિંજ મા મુમુક્ષુ મોઢ વિપૃ હરિશંકર શુકલને મહાદેવજીએ સાક્ષાત દર્શન આપીને કહ્યું કે સ્વામિનારાયણ એ સાક્ષાત પુરુષોતમ નારાયણ છે અને એમના વાસુદેવાનંદ બૃહ્મચારીજી નૈષ્ઠિક બૃહમચારી ને મહાસમર્થ છે તુ એમની આજ્ઞામાં રહેજે અને આશરો કરજે. આ હરિશંકર શુકલ સમય જતા શ્રીહરિના પરમએકાતિંક ભક્ત થયા હતા.
વાસુદેવાનંદજી વચનસીદ્ધ પુરુષ હતા. શ્રીહરિ એમના દરેક સંકલ્પ ને ચરિતાર્થ કરતા. એકવખત મૂળી મંદિરે હતા ત્યારે માલજી ત્રવાડીએ વાસુદેવાનંદજીની ખૂબ સેવા કરીને રાજી કર્યા, બૃહ્મચારીજીએ રાજી થઇને વર દીધો એ પૃતાપે એમના ઘરે પાંચ પુત્રો અને એક દિકરીને જન્મ થયેલો. સત્સંગ વિચરણ મા તેઓએ હાલાર, ઝાલાવાડ, મચ્છુ કાઠાના ઘણા ગામડાઓમા વિચરણ કરીને ઘણા મુમુક્ષુઓને મોક્ષભાગી બનાવેલા. કવીશ્વર દલપતરામ, પૃોફેસર કાશીરામભાઇ જેવા મહાવિદ્વાનો એ એમના પાસે સમાગમ તેમજ દર્શન કરીને અનુગૃહ પૃાપ્ત કરેલો. પોતાના જીવનની ઉત્તરાવસ્થા મા તેઓ અમદાવાદ મેડા ઉપર રહેતા, સંવત ૧૯૨૦ના કારતક વદ તેરસના દિવસે તેઓ અમદાવાદ મા જ દિવ્યદેહે શ્રીહરિના અક્ષરધામમાં ગયા. એમને અગ્નિસંસ્કાર કરેલા તયા નારાયણ ઘાટ ઉપર હાલ છત્રી કરાવેલ છે જેના દર્શન થાય છે.
- માળાનાં મણકામાંથી…
🙇🏻♂️🙏
Hindi
सद्गुरु वासुदेवानंद ब्रह्मचारी और सत्संगी भूषण
सद्गुरु वासुदेवानंद ब्रह्मचारी के दिव्य सद्गुणों का वर्णन करते हुए नंदमाला में मंजुकेशानंद स्वामी ने लिखा है:
‘वासुदेवानंद सुजाण रे, तेतो भण्या छे शास्त्र पुराण रे..!’
(वासुदेवानंद परम सुजान व चतुर हैं, जिन्होंने समस्त शास्त्रों और पुराणों का गहन अध्ययन किया है!)
वासुदेवानंद ब्रह्मचारीजी श्रीहरि की नित्य पूजा हेतु प्रतिदिन चंदन घिसकर तैयार रखते थे, ऐसा सद्गुरु शतानंद स्वामी ने भी ‘सत्संगी जीवन’ के प्रकरण ३, अध्याय २ में उल्लेख किया है। तथा प्रकरण ३ के ३०वें अध्याय में परमात्मा के दिव्य मंत्र-जप के विषय में उन्होंने श्रीहरि से गूढ़ प्रश्न पूछे थे।
श्रीहरि ने आनंदानंदजी, वासुदेवानंदजी, वैकुंठानंदजी और गोविंदानंदजी—इन चारों ब्रह्मचारियों को पूर्वकाल के चार सनकादिक मुनियों का अवतार बताते हुए सभी को उनका परिचय कराया और उन्हें पाट (आसन) पर बैठाकर आरती उतारकर विधिवत पूजन किया।
एक दिन श्रीहरि गढ़पुर दरबारगढ़ में लाडूबा के कक्ष के आगे प्रांगण में धवल (श्वेत) वस्त्र धारण कर ढोलिए पर विराजमान थे। समीप ही सखा ब्रह्ममुनि, सद्गुरु मुक्तानंद स्वामी, भगूजी आदि सम्मुख बैठे थे। उस समय वासुदेवानंद ब्रह्मचारीजी श्रीहरि के दर्शनार्थ आए और अपने द्वारा रचित स्तोत्र से श्रीहरि की भावपूर्ण स्तुति की। उनकी स्तुति सुनकर श्रीहरि अत्यंत प्रसन्न हुए; उन्होंने ब्रह्मचारीजी के सिर पर दोनों हाथ रखे, पुष्पहार पहनाया और उनकी छाती पर अपने दिव्य चरणारविंद प्रदान किए। श्रीहरि ने आज्ञा दी, “ब्रह्मचारीजी! आप ‘सत्संगी जीवन’ के समान ही दिव्य लीला-चरित्रों से युक्त एक महान शास्त्र की रचना कीजिए।” श्रीहरि की आज्ञा और कृपा प्राप्त कर वासुदेवानंदजी ने गढ़पुर में ही निवास करते हुए श्रीहरि के दिव्य चरित्रों से परिपूर्ण भक्तिशास्त्र स्वरूप ‘सत्संगी भूषण’ नामक विशाल ग्रंथ की रचना की।
संप्रदाय में सर्वप्रथम सभी संतों और भक्तों को तिलक-छाप देने की आज्ञा भी श्रीहरि ने वड़ताल में वासुदेवानंदजी और वैकुंठानंदजी को दी थी। श्रीजी महाराज की आज्ञा शिरोधार्य कर इन दोनों ब्रह्मचारियों ने सभी को पवित्र छाप दी, जिसकी यह परंपरा आज भी संप्रदाय में निरंतर विद्यमान है।
संवत १८८४ के वैशाख वद द्वितीया के दिन जब श्रीहरि ने जूनागढ़ में श्री राधारमण देव की प्राण-प्रतिष्ठा की, तब उनकी नित्य सेवा-पूजा का दायित्व अपने कर-कमलों से वासुदेवानंदजी को ही सौंपा।
आद्य आचार्य श्री अयोध्याप्रसादजी महाराज के समक्ष एक बार ब्रह्मचारीजी ने ‘सत्संगी भूषण’ ग्रंथ का वाचन किया। आचार्य महाराज सुनकर अत्यंत प्रसन्न हुए और भरी सभा में उनकी भूरि-भूरि प्रशंसा की। तब ब्रह्मचारीजी दोनों हाथ जोड़कर अत्यंत दीनभाव से बोले, “महाराज श्री! आप मेरे गुरुस्थान पर हैं और मैं आपका तुच्छ शिष्य हूँ। यदि आपने मेरी प्रशंसा मेरे धाम जाने के पश्चात् की होती तो अधिक उत्तम होता; कहीं मेरे हृदय में मान (अहंकार) रूपी दोष प्रविष्ट न हो जाए, जिससे मेरे जीव का अकल्याण हो जाए।” इस प्रकार, वासुदेवानंदजी प्रकांड विद्वान होते हुए भी उतने ही निरभिमानी और विनीत थे।
एक समय प्रांतिज गाँव में मुमुक्षु मोढ ब्राह्मण हरिशंकर शुक्ल को भगवान महादेवजी ने साक्षात् दर्शन देकर कहा, “स्वामीनारायण ही साक्षात् पुरुषोत्तम नारायण हैं, और उनके शिष्य वासुदेवानंद ब्रह्मचारीजी परम नैष्ठिक ब्रह्मचारी एवं महासमर्थ हैं। तुम सदैव उनकी आज्ञा में रहना और उनका आश्रय ग्रहण करना।” कालांतर में यही हरिशंकर शुक्ल श्रीहरि के परम एकांतिक भक्त बने।
वासुदेवानंदजी वचनसिद्ध महापुरुष थे; श्रीहरि उनके प्रत्येक संकल्प को पूर्ण करते थे। एक बार जब वे मूली मंदिर में विराजमान थे, तब मालजी त्रवाड़ी ने वासुदेवानंदजी की अनन्य भाव से सेवा करके उन्हें अत्यंत प्रसन्न किया। ब्रह्मचारीजी ने प्रसन्न होकर आशीर्वाद दिया, जिसके प्रताप से उनके यहाँ पाँच पुत्रों और एक पुत्री का जन्म हुआ।
सत्संग विचरण में उन्होंने हालार, झालावाड़, मच्छू कांठा आदि क्षेत्रों के अनेक गाँवों में भ्रमण कर अगणित मुमुक्षुओं को आत्यंतिक मोक्ष का भागी बनाया। कवीश्वर दलपतराम और प्रोफेसर काशीरामभाई जैसे प्रख्यात विद्वानों ने भी उनके सान्निध्य में आकर दर्शन व समागम का परम लाभ प्राप्त किया।
अपने जीवन के अंतिम चरण में वे अहमदाबाद में मेड़ा (ऊपरी कक्ष) पर निवास करते थे। संवत १९२० के कार्तिक वद त्रयोदशी के दिन वे अहमदाबाद में ही नश्वर देह त्यागकर दिव्य देह से श्रीहरि के परमधाम अक्षरधाम को सिधारे। जहाँ उनका दाह-संस्कार किया गया, उस पावन नारायण घाट पर आज भी उनकी भव्य छतरी (स्मृति-मंदिर) विद्यमान है, जहाँ भक्तजन दर्शन कर कृतार्थ होते हैं।
- माला के मनके में से…
🙏
English
Sadguru Vasudevanand Brahmachari and Satsangi Bhushan
Describing the sublime divine virtues of Sadguru Vasudevanand Brahmachari in the Nandmal, Manjukeshanand Swami wrote:
“Vasudevanand sujaan re, te to bhanya chhe shastra puraan re..!”
(“Vasudevanand is exceptionally wise and noble, profoundly versed in the sacred Shastras and Puranas!”)
Sadguru Shatanand Swami noted in the third prakaran, chapter two of ‘Satsangi Jivan’ that Vasudevanand Brahmachari freshly prepared fragrant chandan every single day for Shri Hari’s sacred puja. Furthermore, in chapter thirty of the same prakaran, he inquired deeply of Shri Hari regarding the divine chanting (mantra japa) of the Supreme Lord.
Shri Hari introduced Anandandji, Vasudevanandji, Vaikunthanandji, and Govindanandji as the manifestations of the four ancient Sanakadik rishis. Seating them upon the ceremonial throne (paat), Shri Hari performed their divine aarti and reverently worshipped them.
One day, Shri Hari was seated on a cot (dholiyo) in the courtyard fronting Laduba’s quarters in the Darbargadh of Gadhpur, adorned in radiant pure-white robes. Sakha Brahmamuni, Sadguru Muktanand Swami, Bhaguji, and other exalted devotees sat before Him. At that moment, Vasudevanand Brahmachari arrived to have Shri Hari’s darshan and recited a devotional stotra he had personally composed. Immensely pleased with his devotion, Shri Hari placed both hands upon his head, honored him with a flower garland, and graced his chest with His divine lotus feet (charanarvind). Shri Hari then lovingly commanded, “Brahmachariji! Compose a sacred scripture brimming with divine lilas and charitras, just like Satsangi Jivan.” Receiving Shri Hari’s gracious command and divine blessings, Vasudevanandji stayed in Gadhpur and authored the monumental devotional scripture entitled ‘Satsangi Bhushan’, replete with the enchanting lilas and divine sports of the Lord.
In the Satsang Sampraday, the holy authority to impart the sacred imprint (chhap) to all devotees was first granted by Shri Hari to Vasudevanandji and Vaikunthanandji in Vadtal. By Shriji Maharaj’s divine mandate, both Brahmacharis administered the holy chhap to all sadhus and devotees—a sanctified tradition that endures to this day.
On Vaishakh Vad Bij in Samvat 1884, when Shri Hari consecrated the sacred murti of Shri Radharaman Dev in Junagadh, He personally entrusted the sacred responsibility of His daily worship and service to Vasudevanandji.
Once, Brahmachariji recited the ‘Satsangi Bhushan’ scripture before Adi Acharya Shri Ayodhyaprasadji Maharaj. Acharya Maharaj was overjoyed and praised him profusely before the entire assembly. Brahmachariji folded his hands in deep humility and pleaded, “O Maharajshri! You reside in the exalted position of my Guru, and I am merely your humble disciple. It would have been far better had you praised me only after I departed for Akshardham; lest the flaw of pride enter my heart and harm my spiritual welfare.” Thus, despite being a scholar of unparalleled brilliance, Vasudevanandji was equally humble and completely free from ego.
Once, in the village of Prantij, Bhagwan Mahadevji granted direct divine darshan to an earnest spiritual seeker, a Modh Brahmin named Harishankar Shukla, and revealed: “Swaminarayan is the manifest Supreme Lord Purushottam Narayan Himself, and His disciple Vasudevanand Brahmachari is a staunch lifelong celibate (naishtik brahmachari) of immense spiritual stature. Abide by his instructions and seek refuge in him.” Over time, this Harishankar Shukla blossomed into an exalted Ekantik devotee of Shri Hari.
Vasudevanandji was a vachan-siddha purush (one whose blessed words invariably materialized); Shri Hari fulfilled his every pure desire. Once, while at Muli Mandir, a devotee named Malji Travadi served Vasudevanandji with sincere devotion and won his deep favor. Pleased with his loving service, Brahmachariji conferred a divine boon upon him, through which five sons and a daughter were born to him.
During his spiritual travels (satsang vicharan), he journeyed extensively through many villages across Halar, Jhalawad, and the Machhu river basin, guiding countless seekers along the path of supreme salvation. Renowned scholars such as Kavishewar Dalpatram and Professor Kashirambhai sought his darshan and spiritual association, receiving his profound grace.
In the final phase of his earthly life, he resided on the upper floor (medo) in Ahmedabad. On the auspicious day of Kartak Vad Teras in Samvat 1920, he left his mortal frame in Ahmedabad and ascended in a divine form to Shri Hari’s supreme abode, Akshardham. At Narayan Ghat, where his physical remains were consecrated in the sacred fire, a beautiful memorial canopy (chhatri) stands today, where countless pilgrims continue to pay their heartfelt homage.
- From Mala na Manka…
🙏