સંવત ૧૮૫૫માં સાબરકાંઠા જિલ્લાના માલપર ગામે ત્રવાડી મેવાડા બૃાહ્મણ ઘરે અતિ મેધાવી, ઉધ્વઁરેતા બૃહ્મચારી ને તેજસ્વી મુકતાતમા નો જન્મ થયો.
Gujarati
વાસુદેવાનંદ બ્રહ્મચારી અને શ્રીજી મહારાજનું તિલદર્શન
સંવત ૧૮૫૫માં સાબરકાંઠા જિલ્લાના માલપર ગામે ત્રવાડી મેવાડા બૃાહ્મણ ઘરે અતિ મેધાવી, ઉધ્વઁરેતા બૃહ્મચારી ને તેજસ્વી મુકતાતમા નો જન્મ થયો. જેઓને ખુદ શ્રીહરિએ ચાર સનકાદિક માંના એક સનકાદિક કહીને સંબોધ્યા એવા આપણા સદગુરુ શ્રી વાસુદેવાનંદ બૃહ્મચારી હતા. બાળપણમાં એમના પિતાજીએ નાંદોલ ના વિખ્યાત શાસ્ત્રીજી લક્ષ્મીરામ પાસે ભણવા મુકયા. સંવત ૧૮૬૭ મા માત્ર બાર વરહની કિશોરવયે જ તેઓ એકવખત શ્રીહરિના દર્શન કરવા લક્ષમીરામ શાસ્ત્રીજી સાથે જેતપુર આવ્યા અને એજ વખતે એકદ્રષ્ટિએ જ શ્રીહરિની માધુરી મુર્તીએ એમનુ મનમોહી લીધુ અને ગુરુજી પાસે રજા લઇને શ્રીહરિ પાસે જ રોકાઇ ગયા. શ્રીહરિએ એમના ગુણો જોઇને એમને બૃહ્મચારી દિક્ષા આપીને ‘ગોપાળાનંદજી’ નામ પાડ્યું. સદગુરુ મુકતાનંદ સ્વામી, સદગુરુ નિત્યાનંદ સ્વામી વગેરે પાસે રહીને વેદ, શાસ્ત્ર, પુરાણો, રામાયણ વગેરે માં પારંગત થયા. એકવખત તેઓ પંચાળામાં ઝીણાભાઇ દરબારમા એકાદશ સ્કંદની કથા કરતા હતા. શ્રીહરિ એમને કથામાં વાસુદેવ ભગવાનના ગુણો અને ઐશ્વર્યો ને એકરુપ થઇને વર્નન કરતા જાણીને તુરંત જ સહુ ને તાળી વજાડીને કહ્યું કે “આ બૃહ્મચારીજી મા સાક્ષાત વાસુદેવ ભગવાન નો પૃવેશ છે, એટલે એમનું નામ આજથી હવે વાસુદેવાનંદ બૃહમચારી રાખીએ છીએ.”
એકવખત શ્રીહરિએ લોયામાં વાસુદેવાનંદ બૃહ્મચારીને પાટ્ય ઉપર બેસાડીને કહ્યું કે “આજથી મારી ગાદી ઉપર આ વાસુદેવાનંદ બૃહ્મચારીને બેસારું છુ, અમારી માફક જ એમની સેવા-પૂજા કરવાની તમોને સહુને આજ્ઞા આપુ છુ, સહુ આમના પાસે જ ગુરુમંત્ર લેજો, આમની આમન્યા જાળવજો અને સભામા આવે ત્યારે સહુ આદર કરવા ઉભા પણ થજો.” એમ કહીને એમનુ પુજન કર્યું, ચંદન ચર્ચ્યું, પાંચ પ્રદક્ષિણા કરી. એ વખતે વાસુદેવાનંદજીએ શ્રીહરિની સ્તુતિ કરી ત્યારે શ્રીહરિએ એમને રાજી થઇને વર આપ્યો કે જાઓ તમોને જીવનભર માયાનું બંધન ક્યારેય નહી થાય.
આમ, શ્રીહરિની આજ્ઞાને હજુ થોડા જ દિવસ થયા હશે તયાં તો નાના એવા ને શરમાળ એવા વાસુદેવાનંદજી તો મૂંઝાય ગયા, એમને મોટા મોટા સંતો આવીને પગે લાગે એ રુચતું ન હતું એટલે એમના આસને થઇને રોવા મંડયા, આ જોઇને મુળજી બૃહ્મચારીએ મહારાજને કહ્યું કે મહારાજ તમે આ વાસુદેવાનંદજીને મોટેરા કર્યા પણ એ નાની ઉંમર હોય બચારા મોટા પુરુષના દ્રોહ થઇ જવાની બીકથી રડયા કરે છે, અને ખાતાપીતા નથી. શ્રીહરિએ એ સમયે એમને સદગુરુ મુકતાનંદ સ્વામી પાસે મોકલ્યા. સ્વામીએ એમને સમજાવીને કહ્યું કે આપણે તો સહુ શ્રીહરિના સંતાનો છીએ, એ આપણને સંતાન માનીને ખોળામાં બેસારી ને પણ લાડ લડાવે, તમે તો નિર્દોષ જ છોવ, તમારે કોઇ કૃીયાએ મુંજાવુ નહી. આમ કહી સમજાવ્યા ને ફરીને ભણવા બેહારયા.
વાસુદેવાનંદ બૃહ્મચારીજી શ્રીહરિની મુર્તીના દર્શનના પણ એવા જ પીપાસુ હતા, એકવખત એમણે પૃેમાનંદ સ્વામી પાસેથી જાણ્યું કે શ્રીજીમહારાજના ડાબા કાનમા તિલ ચિહ્ન છે. પોતાને એ દર્શન કરવાની બહુ ઉત્કંઠા થઇ પણ મોટાભાગે શ્રીહરિ પાઘ, મૂગટ કે બોકાની વગેરે ધારણ કરતા હોય એ દર્શન થતા ન હતા. એવા મા એકવખત પોતે શ્રીહરિ સાથે અમદાવાદ પધાર્યા હતા ને બપોરે પંકિતમા શ્રીહરિ પીરસવા પધાર્યા. શ્રીહરિ એ એમના મનના સંકલ્પ ને પુરો કરવા સારુ લીલા કરતા એમના પાસે આવ્યા ને બોલ્યા કે જુઓ તો બૃહમચારીજી અમારા વામ કાને કીડી કે કાય છે કે બીજુ કાય? આમ કરતા બૃહ્મચારીજીએ શ્રીહરિના વામ કાન ઉપર આંગળી ફેરવતા એમને એ તિલ ના દરશન કરવાના સંકલ્પને પુરો કર્યો. દર્શન થતા જ વાસુદેવાનંદજી ને તો બેઉ આંખ્યો મા આંસુની ધારાઓ વહેવા લાગી ને રાજી રાજી થઇ ગયા. આ વખતે પંક્તિમાં સામા બેઠેલા સદગુરુ ત્યાગાનંદ સ્વામીએ આ જોયું એટલે એમણેએને પુછયુ, ત્યારે એમણે એ તિલના દર્શનની વાત કહી સંભળાવી. આ સુણીને સદગુરુ ત્યાગાનંદ સ્વામીએ પણ શ્રીહરિના એ વામ કરણ ના તિલ ના દર્શન કરવા સારુ વિનંતી કરી એટલે બેઉ રાત્રે શ્રીહરિના શયન સમયે ચરણચંપી કરવા ગયા ને દર્શન કરીને ધન્ય થયા. વળતે દિવસે સવારે પોતાની પૃાત:પુજામા ત્યાગાનંદ સ્વામીએ પૃભાતી રાગમાં ચાર પદનું કિરતન બનાવ્યું કે …..
વામ કરણ મા તિલ એક કાજું, આંખડલી અણિયાળી રે..! કામદેવના મદને ટાળે, ભૃકુટિ અતિ રુપાળી રે..!!
- માળાના મણકામાંથી….
🙇🏻♂️🙏
Hindi
वासुदेवानंद ब्रह्मचारी और श्रीजी महाराज का तिलदर्शन
संवत १८५५ में साबरकांठा जिले के मालपर गाँव में त्रवाड़ी मेवाड़ा ब्राह्मण परिवार में एक अत्यंत मेधावी, ऊर्ध्वरेता ब्रह्मचारी एवं तेजस्वी मुक्तात्मा का प्राकट्य हुआ। जिन्हें स्वयं श्रीहरि ने चार सनकादिक मुनियों में से एक कहकर संबोधित किया, वे थे हमारे सद्गुरु श्री वासुदेवानंद ब्रह्मचारीजी। बाल्यावस्था में उनके पिता ने उन्हें नांदोल के विख्यात शास्त्रीजी लक्ष्मीरम के पास अध्ययन हेतु भेजा।
संवत १८६७ में मात्र बारह वर्ष की अल्पायु में वे एक बार शास्त्री लक्ष्मीरमजी के साथ श्रीहरि के दर्शन करने जेतपुर आए। पहली ही दृष्टि में श्रीहरि की परम मनोहर दिव्य मूर्ति ने उनके मन को मोह लिया। वे गुरुजी से आज्ञा लेकर श्रीहरि के चरणों में ही रह गए। श्रीहरि ने उनके दिव्य सद्गुणों को देखकर उन्हें ब्रह्मचारी दीक्षा प्रदान की और उनका नाम ‘गोपालानंदजी’ रखा। सद्गुरु मुक्तानंद स्वामी, सद्गुरु नित्यानंद स्वामी आदि वरिष्ठ संतों के सान्निध्य में रहकर वे वेद, शास्त्र, पुराण, रामायण आदि में निष्णात हो गए।
एक बार वे पंचाला में झीणाभाई के दरबार में श्रीमद्भागवत के एकादश स्कंध की कथा कर रहे थे। श्रीहरि ने देखा कि वे कथा में भगवान वासुदेव के दिव्य गुणों और ऐश्वर्यों का वर्णन करते हुए पूर्णतः तन्मय और एकाकार हो गए हैं। यह देखकर श्रीहरि ने तुरंत ताली बजाकर सभा में घोषणा की, “इन ब्रह्मचारीजी में साक्षात् भगवान वासुदेव का ही अनुप्रवेश है, अतः आज से हम इनका नाम ‘वासुदेवानंद ब्रह्मचारी’ रखते हैं।”
एक बार लोया में श्रीहरि ने वासुदेवानंद ब्रह्मचारी को पाट (आसन) पर बैठाकर घोषणा की, “आज से अपनी गद्दी पर हम इन वासुदेवानंद ब्रह्मचारी को विराजमान करते हैं। हमारी ही भाँति आप सभी को इनकी सेवा-पूजा करने की आज्ञा देते हैं। सभी इन्हीं से गुरुमंत्र ग्रहण करें, इनकी मर्यादा का पालन करें और जब ये सभा में पधारें, तो सभी इनके आदर में उठकर खड़े हों।” ऐसा कहकर श्रीहरि ने स्वयं उनका पूजन किया, चंदन का लेप किया और उनकी पाँच प्रदक्षिणाएँ कीं। उस समय वासुदेवानंदजी ने श्रीहरि की भावपूर्ण स्तुति की। तब श्रीहरि ने प्रसन्न होकर उन्हें वरदान दिया, “जाओ, जीवनभर तुम्हें माया का बंधन कभी नहीं सताएगा।”
श्रीहरि की इस आज्ञा को अभी कुछ ही दिन बीते थे कि स्वभाव से अत्यंत संकोची और अल्पायु वासुदेवानंदजी असमंजस में पड़ गए। बड़े-बड़े वरिष्ठ संत आकर उनके चरणों में प्रणाम करें, यह उनसे सहन नहीं होता था। वे अपने आसन पर जाकर रोने लगे। यह देखकर मुलजी ब्रह्मचारी ने महाराज से कहा, “महाराज! आपने वासुदेवानंदजी को बड़ा पद तो दे दिया, परंतु वे बहुत छोटी आयु के हैं। महान संतों का द्रोह हो जाने के भय से वे दिन-रात रोते रहते हैं और उन्होंने अन्न-जल भी त्याग दिया है।” तब श्रीहरि ने उन्हें सद्गुरु मुक्तानंद स्वामी के पास भेजा। मुक्तानंद स्वामी ने उन्हें स्नेह से समझाते हुए कहा, “हम सभी तो श्रीहरि की संतान हैं। वे हमें अपना बालक मानकर गोद में बैठाकर भी लाड़ लड़ाते हैं। आप तो सर्वथा निष्पाप और निर्दोष हैं, इसलिए आपको किसी भी बात से उद्विग्न नहीं होना चाहिए।” इस प्रकार सांत्वना देकर स्वामी ने उन्हें पुनः अध्ययन में लगा दिया।
वासुदेवानंद ब्रह्मचारी श्रीहरि के दिव्य स्वरूप के दर्शन के अनन्य पिपासु थे। एक बार उन्होंने प्रेमानंद स्वामी से सुना कि श्रीजी महाराज के बाएँ कान (वाम कर्ण) में एक तिल का शुभ चिह्न है। उनके हृदय में उस तिल के दर्शन की तीव्र उत्कंठा जागृत हुई, परंतु श्रीहरि प्रायः पाघ, मुकुट या बोकानी धारण किए रहते थे, जिससे वह तिल दिखाई नहीं देता था।
एक समय वे श्रीहरि के साथ अहमदाबाद पधारे। दोपहर के समय श्रीहरि साधुओं की पंगत में भोजन परोसने पधारे। अपने भक्त के अंतःकरण के संकल्प को पूर्ण करने हेतु श्रीहरि ने दिव्य लीला रची। वे ब्रह्मचारीजी के समीप आए और बोले, “ब्रह्मचारीजी! जरा देखिए तो, हमारे बाएँ कान में कोई चींटी है या कुछ और?” ऐसा कहते हुए जैसे ही ब्रह्मचारीजी ने श्रीहरि के बाएँ कान पर अपनी उँगली फेरी, उनका तिल-दर्शन का मनोरथ पूर्ण हो गया! दर्शन होते ही वासुदेवानंदजी के दोनों नेत्रों से प्रेमाश्रुओं की धारा बहने लगी और उनका हृदय परमानंद से भर गया। उस समय पंगत में सामने बैठे सद्गुरु त्यागानंद स्वामी ने यह देखा, तो उन्होंने इसका कारण पूछा। तब ब्रह्मचारीजी ने उस दुर्लभ तिल-दर्शन का वृत्तांत सुनाया।
यह सुनकर सद्गुरु त्यागानंद स्वामी के मन में भी श्रीहरि के उस वाम कर्ण के तिल के दर्शन की तीव्र अभिलाषा हुई। रात्रि में जब श्रीहरि के शयन का समय हुआ, तब दोनों संत चरण-सेवा करने पहुँचे और उस दिव्य तिल के दर्शन कर कृतार्थ हो गए।
अगले दिन प्रातःकाल अपनी दैनिक पूजा में त्यागानंद स्वामी ने प्रभाती राग में चार पदों का एक सुंदर कीर्तन रचा:
वाम करण मा तिल एक काजुं, आंखडली अणियाळी रे..! कामदेवना मदने टाळे, भृकुटि अति रुपાળી रे..!!
- माला के मनके में से…
🙏
English
Vasudevanand Brahmachari and Shriji Maharaj’s Til Darshan
In Samvat 1855, in the village of Malpar in Sabarkantha district, an exceptionally gifted, lifelong celibate (urdhvareta brahmachari), and radiant liberated soul (muktatma) was born into a Travadi Mewada Brahmin family. He was none other than our Sadguru Shri Vasudevanand Brahmachari, whom Shri Hari Himself addressed as one of the four Sanakadik rishis. In his childhood, his father sent him to study under the renowned scholar Shastriji Lakshmiram of Nandol.
In Samvat 1867, at the tender age of just twelve, he accompanied Lakshmiram Shastriji to Jetpur to have darshan of Shri Hari. At the very first glance, the enchanting and divine murti of Shri Hari captivated his heart. Seeking his guru’s permission, he chose to stay forever in the divine presence of Shri Hari. Observing his noble virtues, Shri Hari initiated him into the brahmachari fold and named him ‘Gopalanandji’. Under the divine tutelage of Sadguru Muktanand Swami, Sadguru Nityanand Swami, and other senior saints, he mastered the Vedas, Shastras, Puranas, Ramayana, and other sacred scriptures.
Once, in Panchala, he was narrating the holy katha of the eleventh canto of Shrimad Bhagavatam at the court of Jhinabhai Darbar. Observing how completely absorbed he had become while describing the divine attributes and majesty (aishvarya) of Bhagwan Vasudev, Shri Hari immediately clapped His hands and proclaimed to the entire assembly: “Bhagwan Vasudev Himself has entered and manifested within this Brahmachariji; therefore, from this day forth, We name him Vasudevanand Brahmachari.”
On another occasion in Loya, Shri Hari seated Vasudevanand Brahmachari upon the royal seat (paat) and announced: “From today, We seat this Vasudevanand Brahmachari upon Our divine throne (gadi). We command all of you to revere and serve him just as you serve Us. Everyone shall receive Gurumantra from him, uphold his honor and dignity, and rise in respect whenever he enters the assembly.” Saying this, Shri Hari personally performed his ceremonial worship, applied sacred chandan, and performed five pradakshinas (circumambulations) around him. At that time, Vasudevanandji offered heartfelt praises to Shri Hari. Pleased with his humility and devotion, Shri Hari granted him a boon: “Go, throughout your life, you shall never be bound by the ties of Maya.”
Only a few days had passed after Shri Hari’s command, and the young, shy Vasudevanandji felt deeply troubled. It distressed him greatly that senior, exalted saints came and bowed at his feet. He would retreat to his seat and weep. Witnessing this, Mulji Brahmachari submitted to Maharaj: “Maharaj, You have conferred such a high status upon Vasudevanandji, but being so young, the poor boy constantly weeps out of fear of committing any spiritual offense against senior souls, and he has stopped eating and drinking.” Shri Hari then sent him to Sadguru Muktanand Swami. Muktanand Swami consoled him with great affection, saying, “We are all the children of Shri Hari. Considering us His children, He showers divine love upon us, even seating us in His lap. You are entirely pure and innocent; you need not feel anxious about anything.” Reassuring him thus, Swami guided him back to his scriptural studies.
Vasudevanand Brahmachari possessed an unquenchable thirst for the divine darshan of Shri Hari’s sacred form. Once, he learned from Premanand Swami that Shriji Maharaj had a sacred mole (til) inside His left ear (vam karan). He felt an intense longing to behold it; however, Shri Hari usually wore a pagh (turban), a crown, or a cloth wrap (bokani), making it impossible to see.
Around that time, he accompanied Shri Hari to Ahmedabad. In the afternoon, Shri Hari came to serve meals to the saints seated in rows (pankti). To fulfill the silent yearning of His beloved devotee, Shri Hari playfully approached him and said, “Brahmachariji, please check if there is an ant or something inside My left ear!” As Brahmachariji gently reached out and touched Shri Hari’s left ear with his finger, his long-cherished wish to behold the sacred mole was fulfilled. The moment he had that divine darshan, tears of supreme joy streamed from his eyes, and his heart was overwhelmed with divine bliss. Sadguru Tyaganand Swami, seated directly opposite in the pankti, witnessed this and asked him about it. Vasudevanandji then narrated the blessed occurrence of the til darshan.
Upon hearing this, Sadguru Tyaganand Swami also developed an ardent desire to behold the sacred mole in Shri Hari’s left ear. That night, during Shri Hari’s bedtime (shayan), both saints went to gently massage His holy lotus feet (charan-champi) and attained the blessed darshan, feeling deeply fulfilled.
The following morning during his daily morning worship (pratah-puja), Tyaganand Swami composed a devotional four-verse hymn in Prabhati raga:
“Vam karana ma til ek kaju, aankhadli aniyali re..! Kamdevna madne taale, bhrukuti ati rupali re..!!”
- From Mala na Manka…
🙏