ગામ ઉના પાસેના દિવબંદર મા પૃેમચંદભાઇ બખાઇ (વણિક) શેઠ રહેતા હતા. એમના ઘરે શ્રીહરિના વિશે અત્યંત પૃેમભાવ વાળા અને મહામુકત એવા પૃેમબાઇ નો જન્મ થયેલો.
Gujarati
દિવના પ્રેમબાઇ અને શ્રીજી મહારાજ
ગામ ઉના પાસેના દિવબંદર મા પૃેમચંદભાઇ બખાઇ (વણિક) શેઠ રહેતા હતા. એમના ઘરે શ્રીહરિના વિશે અત્યંત પૃેમભાવ વાળા અને મહામુકત એવા પૃેમબાઇ નો જન્મ થયેલો. સદગુરુ વૃજયાનંદ સ્વામીના સત્સંગ યોગે ઉનાના લક્ષ્મીચંદ શેઠને સત્સંગ થયો અને શ્રીહરિએ એમના ઉપર અત્યંત રાજી થઇને પોતાના હાથે જ લાલજી આપ્યા. આ લક્ષ્મીચંદ શેઠ ના ઘરવાળા ના જોગથી પૃેમબાઇ ને પણ શ્રીહરિની ઓળખાણ થઇ. એમણે શ્રીહરિના પૃત્યક્ષભાવે દર્શન કર્યા ન હોવા છતા પૃેમબાઇ પુર્વજન્મ ના કોઇ મુમુક્ષુ હોય એમને પરિપૂર્ણ નિશ્ચય થયો. તેમના લગન નાની ઉંમર મા જ દિવના એક શ્રીમંત વણિક પરિવાર માંજ થયેલા. સંજોગોવશાત ટૂંકા લગનજીવન મા જ એમના પતિનું નાની ઉંમરે મૃત્યુ થતા પૃેમબાઇ વિધવા થયા. પરિવારે એમને પુન:લગન માટે કહ્યું પણ પોતે ભગવાન ભજીને શેષજીવન ગુજારવા ના નિર્ણયે અડિખમ રહ્યા. પોતે તો અખંડ ભજન કરતા થકા શ્રીહરિને જ વર માનીને એકલા રહેતા હતા. વિધવા થયા પછી પોતે સંસાર મા હવે એકલા રહ્યા થકા સદગુરુ બૃહ્માનંદ સ્વામીના કિરતનના શબ્દો ને અક્ષરશ: જીવતા હતા…!
પરણું તો વર પુરુષોતમ પરણું, નહિ તો કુંવારી મરુ રે સખી અલબેલો.., વર નંદલાલ વરું..! બૃહ્માનંદ નાથને માથે, તન કુરબાન કંરુ રે સખી અલબેલો.., વર નંદલાલ વરું…!
પૃેમબાઇએ મનમા સંકલ્પ કર્યો કે જ્યારે પણ શ્રીહરિ ના પૃત્યક્ષ દર્શન થાય ત્યારે પૃભુને ધરાવવા સારુ પોતે જાતે જ બહુમુલ્ય કિમતી સોનેરી તાર વાળા જરકસી વસ્ત્રો અને ઘરેણા વગેરે બનાવી રાખેલા. એ જાણીને એક ધુતારાના ખબર પડી કે પૃેમબાઇ પાસે કિમતી વસ્ત્રો અને ઘરેણા છે એટલે એ પડાવી લેવા પોતે શ્રીસહજાનંદ સ્વામી નો વેશ ધારણ કરીને એમના ઘરે આવ્યો ને મીઠી વાતો કરીને પડાવી લેવા નો કારસો કર્યો. ગઢપુરમાં શ્રીહરિ અંતર્યામીપણે એ જાણીને પાર્ષદ ભીમભાઇ અને સોમલાખાચરને તુરંત જ મોકલ્યા. સોમલાખાચર અને ભીમભાઇએ દિવ આવીને એ ધૂતારાને ધબધબાવીને કાઢી મેલ્યો. વણકહ્યે શ્રીહરિએ એમના પૃેમીભક્તની રક્ષા કરવા બેઉને મોકલ્યા હોવાનું જાણીને સહુને ઘણું અચરજ થયું અને ગુણ આવ્યો. આમ પૃેમબાઇની શ્રીહરિએ ધૂતારા થકી રક્ષા કરી. આ પછી સંવત ૧૮૭૭ ની શરદઋતુ મા પૃેમબાઇ સહુ સાથે સંઘમા શ્રીહરિના દર્શન કરવા ગયા ત્યારે શ્રીહરિ કારીયાણી મા બીરાજતા હતા. તયા આવીને સભામા દૂરથી દર્શન કર્યા ત્યારે શ્રીહરિ એમનો પૃેમ ભાવ જાણીને સભામા સોહરવા જઇને એમના પાસેથી પૃેમે ધરાવેલા મોંઘા મોંઘા વસ્ત્રો અને ઘરેણા પહેર્યા. સહુ વચાળે ખુદ શ્રીહરિ એમના પૃેમને સ્વીકારતા બોલ્યા કે અમને તો કોઇ વસ્તુ પદાર્થ મા બંધન નથી પણ આ પૃેમબાઇ ના પૃેમને વશ અમે સભામા સામા ચાલીને સ્વીકારવા ગયા અને આજે અમને એમના ઉપર બહુ રાજીપો થયો. આ વસ્ત્રો શ્રીહરિએ દિનાનાથ ભટ્ટને ભેટ દીધા. આ પૃસંગે સદગુરુ મુકતાનંદ સ્વામીએ પૃશ્ન પુછયો કે મત્સર ઉપજયા નો શો હેતુ છે? -(કારીયાણી નુ ૬ઠું વચનામૃત) પોતે જીવનભર અખંડભજન કરતા થકા એ પંથકમા સ્ત્રીઓને સતસંગ નુ બળ પુરુ પાડતા રહ્યા. સંવત ૧૯૨૨ મા આચાર્ય શ્રી ભગવતપૃસાદજી મહારાજ પધાર્યા ત્યારે પોતે ૨૦૦ રાળ (૬૦૦ રુપીયા) એમને રોકડા ચરણે ધરી અર્પણ કર્યા અને સહુ સંતો-ભક્તો ને પોતે રસોઇ આપીને જમાડ્યા. વૃદ્ધાવસ્થા મા એમણે પોતાની તમામ મિલકત ઉના શ્રી સ્વામિનારાયણ ને કૃષ્ણાર્પણ કરી દીધી હતી. સંવત ૧૯૨૭ મા તેઓ ૯૯ વરહનુ દિર્ઘાયુ ભોગવીને અગાઉ થી સહુને કહીને નિર્ધારિત સમયે સહુને જય શ્રી સ્વામિનારાયણ કહીને દેહ મુકીને શ્રીહરિની સેવા મા અક્ષરધામ મા સીધાવ્યા.
સદગુરુ નિષ્કુળાનંદ સ્વામીએ શ્રીભકતચિંતામણિના પૃકરણ ૧૧૪ની કડી ૨૧ મા એમને ચિંતવ્યા છે કે…
શેઠ કૃષ્ણજી લક્ષ્મીચંદ, રાજબાઇએ ભજ્યા ગોવિંદ..! પૃેમબાઇ રતનબાઇ નામ, ડોસો માળી વસે દિવગામ..!!
- શ્રીભકતચિંતામણિના મુક્તોના ચિંતનમાંથી…
🙇🏻♂️🙏
Hindi
दीव की प्रेमबाई और श्रीजी महाराज
ऊना के निकट स्थित दीव बंदरगाह में प्रेमचंदभाई बखाई (वणिक) शेठ रहते थे। उनके घर श्रीहरि के प्रति अनन्य प्रेमभाव से संपन्न महामुक्त प्रेमबाई का जन्म हुआ था। सद्गुरु वृजयानंद स्वामी के पावन सत्संग-योग से ऊना के लक्ष्मीचंद शेठ को सत्संग की प्राप्ति हुई और श्रीहरि ने उन पर परम प्रसन्न होकर अपने करकमलों से लालजी (बालस्वरूप ठाकुरजी) पधराए। इन लक्ष्मीचंद शेठ की धर्मपत्नी के सत्संग-सत्संग से प्रेमबाई को भी श्रीहरि की यथार्थ पहचान हुई। यद्यपि उन्होंने तब तक श्रीहरि के प्रत्यक्ष दर्शन नहीं किए थे, तथापि पूर्वजन्म की उच्च कोटि की मुमुक्षु होने के कारण उनके अंतःकरण में श्रीहरि के भगवानपने का परिपूर्ण एवं अटल निश्चय हो गया।
उनका विवाह अल्पावस्था में ही दीव के एक प्रतिष्ठित एवं संपन्न वणिक परिवार में हुआ। परंतु विधि के विधान से अल्प दांपत्य जीवन के पश्चात ही उनके पति का असामयिक निधन हो गया और प्रेमबाई अत्यंत युवावस्था में ही विधवा हो गईं। परिवार और संबंधियों ने पुनर्विवाह का आग्रह किया, किंतु उन्होंने अविचल भाव से शेष जीवन केवल भगवान के भजन-स्मरण में व्यतीत करने का दृढ़ संकल्प लिया।
वे सांसारिक बंधनों से विरक्त होकर अखंड भजन-कीर्तन में लीन रहने लगीं और केवल श्रीहरि को ही अपना अविनाशी वर (पति) मानकर एकांत भक्ति में जीवन बिताने लगीं। वैधव्य के उपरांत संसार में एकाकी रहते हुए वे सद्गुरु ब्रह्मानंद स्वामी के दिव्य कीर्तन के शब्दों को अक्षरशः जी रही थीं:
परणू तो वर पुरुषोत्तम परणूँ, नहि तो कुँवारी मरूँ रे सखी अलबेलो..,
वर नंदलाल वरूँ..!
ब्रह्मानंद नाथने माथे, तन कुरबान करूँ रे सखी अलबेलो..,
वर नंदलाल वरूँ…!
प्रेमबाई ने अपने मन में यह पावन संकल्प किया कि जब भी उन्हें श्रीहरि के साक्षात् प्रत्यक्ष दर्शन का सौभाग्य प्राप्त होगा, तब प्रभु को अर्पण करने के लिए वे बहुमूल्य स्वर्ण के तारों से जड़ित जरकसी वस्त्र और सुंदर आभूषण अपने हाथों से तैयार करके रखेंगी। उन्होंने अत्यंत भाव से ये अनमोल वस्त्र और आभूषण बनाकर सहेज रखे।
इस बात की भनक एक धूर्त (धोखेबाज) को लग गई कि प्रेमबाई के पास बहुमूल्य वस्त्र और आभूषण हैं। उन्हें हड़पने के कुत्सित इरादे से उसने स्वयं भगवान श्री सहजानंद स्वामी का वेश धारण किया और उनके घर आ धमका। वह मीठी-मीठी बातें बनाकर उन वस्त्रों और आभूषणों को छलपूर्वक ऐंठने का षड्यंत्र रचने लगा।
इधर गढ़पुर में अंतर्यामी श्रीहरि ने अपने भक्त पर आए संकट को तत्क्षण जान लिया और पार्षद भीमभाई तथा सोमला खाचर को तत्काल दीव रवाना किया। सोमला खाचर और भीमभाई ने दीव पहुँचकर उस पाखंडी धूर्त की अच्छी खबर ली, उसकी जमकर पिटाई की और उसे वहाँ से भगा दिया। बिना किसी सूचना के केवल अपने अनन्य प्रेमीभक्त की रक्षा हेतु श्रीहरि द्वारा अपने पार्षदों को भेजे जाने की बात जानकर सभी विस्मयचकित रह गए और सबके हृदय में श्रीहरि के प्रति अगाध महिमा उत्पन्न हुई। इस प्रकार भक्तवत्सल श्रीहरि ने प्रेमबाई की धूर्त से रक्षा की।
इसके पश्चात संवत १८७७ की शरद ऋतु में, प्रेमबाई भक्तों के संघ के साथ श्रीहरि के दर्शन करने पहुँचीं। उस समय श्रीहरि कारियाणी गाँव में विराजमान थे। सभा में दूर से दर्शन करते ही, भक्तवत्सल श्रीहरि उनके हृदय का अनन्य प्रेमभाव जानकर भरी सभा में स्वयं उठकर उनके सम्मुख पधारे और प्रेमबाई द्वारा अत्यंत प्रेम से अर्पित किए गए बहुमूल्य वस्त्र व आभूषण सहर्ष धारण किए। संपूर्ण सभा के समक्ष स्वयं श्रीहरि ने उनके प्रेम की सराहना करते हुए फरमाया, “हमें किसी भी भौतिक वस्तु या पदार्थ का कोई बंधन अथवा आकर्षण नहीं है, परंतु इस प्रेमबाई के अलौकिक प्रेम के वशीभूत होकर हम स्वयं सभा में आगे चलकर इन्हें स्वीकार करने आए हैं; और आज हमें इन पर अत्यंत राजीपा हुआ है।” तत्पश्चात श्रीहरि ने वे बहुमूल्य वस्त्र विद्वान दीनानाथ भट्ट को प्रसादी के रूप में भेंट कर दिए।
इसी प्रसंग में सद्गुरु मुक्तानंद स्वामी ने श्रीजी महाराज से प्रश्न पूछा था कि “मत्सर (ईर्ष्या) उत्पन्न होने का क्या हेतु है?” (कारियाणी प्रकरण का ६ठा वचनामृत)।
प्रेमबाई जीवनभर अखंड भजन करते हुए उस संपूर्ण क्षेत्र की महिलाओं को सत्संग का आध्यात्मिक बल प्रदान करती रहीं। संवत १९२२ में जब आचार्य श्री भगवतप्रसादजी महाराज वहाँ पधारे, तब उन्होंने २०० राल (६०० रुपये) नकद उनके श्रीचरणों में भेंट स्वरूप समर्पित किए और समस्त संतों-भक्तों को स्वयं रसोई बनाकर प्रेमपूर्वक भोजन कराया। वृद्धावस्था में उन्होंने अपनी संपूर्ण संपत्ति ऊना स्थित श्री स्वामीनारायण मंदिर को कृष्णार्पण कर दी। संवत १९२७ में ९९ वर्ष की दीर्घायु पूर्ण करके, उन्होंने पूर्व में ही सबको सूचित कर दिया और निर्धारित समय पर सबको ‘जय श्री स्वामीनारायण’ कहकर अपनी देह त्याग दी तथा श्रीहरि की नित्य सेवा हेतु परम धाम अक्षरधाम में प्रस्थान किया।
सद्गुरु निष्कुलानंद स्वामी ने ‘श्रीभक्तचिंतामणि’ ग्रंथ के प्रकरण ११४ की कड़ी २૧ में इन महान मुक्त का स्मरण करते हुए लिखा है:
શેઠ કૃષ્ણજી લક્ષ્મીચંદ, રાજબાઇએ ભજ્યા ગોવિંદ..!
પૃેમબાઇ રતનબાઇ નામ, ડોસો માળી વસે દિવગામ..!!
— श्रीभक्तचिंतामणि के मुक्तों के चिंतन में से…
🙏
English
Prembai of Diu and Shriji Maharaj
In the port town of Diu near Una, lived a devout merchant named Premchandbhai Bakhai. In his household was born Prembai, an exalted liberated soul (mahamukta) blessed with boundless love and devotion toward Shri Hari. Through the elevating association of Sadguru Vrajanand Swami, Lakshmichand Sheth of Una had joined the Satsang fellowship; Shri Hari was so exceedingly pleased with his devotion that He personally consecrated and gifted him a sacred metallic murti of Lalji (Bal Mukund) with His own holy hands. Through the divine association of Lakshmichand Sheth’s wife, Prembai was introduced to the divine glory of Shri Hari. Even before having physical darshan of Shri Hari, Prembai, being a spiritually evolved aspirant from past lifetimes, attained absolute and unshakable conviction (paripurna nishchay) in His supreme divinity.
She was married at an early age into a wealthy and prestigious merchant family of Diu. However, by divine dispensation, her married life proved very brief as her husband passed away prematurely, leaving Prembai widowed at a young age. Her family urged her to remarry, but she remained steadfast in her resolute vow to spend the remainder of her life solely in worship, meditation, and service of the Supreme Lord.
Turning away entirely from worldly attachments, she lived alone, constantly immersed in unbroken devotional bhajan and regarding Shri Hari alone as her eternal divine Lord. Living in solitary ascetic devotion in the world, she embodied to the letter the profound words of Sadguru Brahmanand Swami’s sacred kirtan:
Paranun to var Purushottam paranun, nahi to kunvaari marun re sakhi albelo…
Var Nandlaal varun..!
Brahmanand naathne maathe, tan kurbaan karun re sakhi albelo…
Var Nandlaal varun…!
(“If I marry, I shall marry none other than the Supreme Lord Purushottam; otherwise, O friend, I shall gladly die unwed! I choose Nandlal alone as my Lord! Upon Brahmanand’s Lord, I sacrifice my body; I choose Nandlal alone as my Lord!”)
Prembai held a heartfelt wish that whenever she was blessed with the manifest physical darshan of Shri Hari, she would lovingly offer Him priceless garments woven with fine golden threads (zarkasi vastra) and elegant ornaments, which she personally prepared and preserved with immense devotion.
A cunning rogue learned of these precious garments and valuable ornaments kept by Prembai. Harboring evil intentions to usurp them, he disguised himself as Bhagwan Shri Sahajanand Swami and arrived at her doorstep. Using sweet, deceitful words, he attempted to swindle her and extract the valuable offerings.
Meanwhile, back in Gadhpur, the omniscient Shri Hari immediately perceived the danger threatening His devout devotee. He promptly dispatched Parshad Bhimbhai and Somla Khachar to Diu. Arriving right on time, Somla Khachar and Bhimbhai thoroughly thrashed the impostor and drove him away. When everyone realized that Shri Hari had sent His trusted attendants unprompted from afar solely to protect His loving devotee, they were filled with profound awe and veneration. Thus, Shri Hari shielded Prembai from the wicked trickster.
Later, in the autumn of Samvat 1877, Prembai journeyed with a large pilgrim congregation (sangha) to have darshan of Shri Hari. At that time, Shri Hari was presiding in Kariyani. Arriving there, as she beheld His darshan from afar in the grand assembly, the all-knowing Shri Hari, perceiving the depth of her pure love, walked forward across the assembly to meet her. He lovingly accepted and wore the precious garments and exquisite ornaments she had painstakingly prepared for Him. In the presence of all, Shri Hari openly commended her pure devotion, proclaiming, “We harbor no attachment or craving for any worldly possessions; yet, bound by the unalloyed love of this Prembai, We walked forward across the assembly to accept them, and today We are immensely pleased with her.” Shri Hari subsequently gifted those sanctified garments to Dinanath Bhatt.
It was during this memorable occasion that Sadguru Muktanand Swami posed the philosophical question: “What causes jealousy (matsar) to arise?” — which forms the theme of Vachanamrut Kariyani 6.
Throughout her life, engaged in ceaseless devotion, Prembai served as an inspiring pillar of spiritual strength for women across that region. In Samvat 1922, when Acharya Shri Bhagvatprasadji Maharaj visited the region, she offered 200 ral (600 rupees) in cash at his holy feet and lovingly prepared and served meals to all the visiting sadhus and devotees. In her elderly years, she surrendered her entire ancestral property and worldly wealth to the Una Shri Swaminarayan Mandir as Krishnarpan (offering to God). In Samvat 1927, having lived a blessed and long life of 99 years, she informed everyone beforehand, bid farewell to all with “Jai Shri Swaminarayan” at the appointed hour, peacefully relinquished her mortal frame, and ascended to Akshardham to serve Shri Hari eternally.
Sadguru Nishkulanand Swami has revered this exalted devotee in Shri Bhaktachintamani (Chapter 114, Verse 21):
Sheth Krishnaji Lakshmichand, Raajbaaiye bhajyaa Govind..!
Prembaai Ratanbaai naam, Doso Maali vase Diugaam..!!
— From the contemplation of the liberated souls in Shri Bhaktachintamani…
🙏