ગામ ઉંમરેઠ મા રાજાના મંત્રી એવા નંદુભાઇ નામે શ્રીહરિના વીશે અનન્ય નિષ્ઠાવાન હરિભક્ત હતા.
Gujarati
ઉંમરેઠના નંદુભાઇ અને શ્રીજી મહારાજ
ગામ ઉંમરેઠ મા રાજાના મંત્રી એવા નંદુભાઇ નામે શ્રીહરિના વીશે અનન્ય નિષ્ઠાવાન હરિભક્ત હતા. જ્યારે શ્રીહરિએ ઉંમરેઠ મા મૂંગા જેવા આઠ વરહના હરીયા નામના છોકરા પાસે વેદની ઋચા બોલાવી હતી ત્યારે ગામના સહુ આવેલા એમા નંદુભાઇ પણ હતા, એ દિવ્યલીલા ના દર્શન જોઇને એમને શ્રીહરિના વીશે અનન્ય નિશ્ચય થયેલો. એમને નિર્વીકલ્પાનંદ સ્વામી હારે એમને હેત હતું. તેઓ વિચરણ મા ઉંમરેઠ પધારે ત્યારે એમની પાસે બેહીને તેઓ સત્સંગ કરતા હતા. જ્યારે ગઢપુરમાં શ્રીહરિએ સદગુરુ મુકતાનંદ સ્વામીના વડોદરાની સભા જીત્યા એટલે વખાણ કર્યા એટલે નિર્વીકલ્પાનંદ સ્વામીને માન ઘવાયું એટલે તેઓ બોલતા કે અભણ મુકતાનંદ અખે ગીતા વાંચનારા ના મહારાજ વખાણ કરે છે તો મારા મા વળી શુ ખામી છે..! એવી સભા તો હુ હોતન જીતી આવું. હુય વેદ પુરાણનો ભણેલો છવ. આ મહારાજ માય વિવેક નો છાંટો નથી. આમ અદેખાઇ કરીને અંતે સત્સંગમાંથી નીકળી ગયા ને ગામો ગામ પોતાને વિશે હેતવાળા સત્સંગીઓને જઇને કહેવા લાગ્યા કે ‘આ સ્વામિનારાયણ તો કાય ભગવાન બગવાન નથી, એનું તે કાય ભજન કરાતુ હશે વળી..!’ આમ વાત એમણે ઉંમરેઠ જઇને નંદુભાઇ ને પણ કરી ત્યારે નંદુભાઇ તો સમસમી ગયા, પોતાને અંગે અંગમાં ક્રોધ વ્યાપી ગયો અને બોલ્યા કે જેનુ ભજન કરયે કરોડો જન્મના પાપ બળીને ભસ્મ થય જાય અને અંત:કરણ શુદ્ધ થાય એનો તમે દ્રોહ કરો છો, તમારું માથું ફરી ગયું છે. તમે હાલ જ ચાલતી પકડો અને અમારા ગામ ની હદમાં ફરીને પગ ન મૂકશો. આમ કહીને ગામલોકો ને બોલાવીને નિર્વિકલ્પાનંદ સ્વામીને ગામબહાર કાઢી મુકયા. આ ઘટના બન્યા પછે પોતે જ્યારે શ્રીહરિના દર્શન કરવા વડતાલ ગયા ત્યારે શ્રીહરિએ એમના નિશ્ચયની ખૂબ વખાણ કર્યા હતા. એ સમયે વડતાલના ૧૨માં વચનામૃતમા એમના નિશ્ચય ને વખાણતા શ્રીહરિ બોલ્યા કે ‘ જે ભક્તને પરમેશ્વર ગમે એવા ચરિત્ર કરેતો પણ તો તેને કોઇપણ દોષ ભાષતો નથી એવો મહાત્મય સહિતનો પરિપૂર્ણ નિશ્ચય હોય એ નિર્ભય થઇ ચૂક્યો જાણવો.’ શ્રીહરિ એમના ઉપર ઘણા રાજી થયા હતા.
શ્રીહરિની કૃપાએ તેઓ અહર્નિશ ભજન કરતા હતા. એકવખત તેઓ પોતાના કાંઇક કામે ગોધરા ગયા હતા. વળતી વેળાએ ચાલતા રસ્તામા જ રાત્ય પડી ગઇ. ઝાડી-જંગલમાં ચાલતા પોતે અંધારા મા રસ્તે ભૂલા પડ્યા ને અંધકાર મા કાય સુઝતુ ન હતું. પોતે તો ચાલતા ચાલતા શ્રીહરિને સંભારતા હતા. થોડેદૂર ગયા તયા તો અંઘારામા આઘેરાક થોડેક ટગમગતા દીવા નો પૃકાશ દેખાયો એટલે નંદુભાઇતો એ ઢાળા ચાલ્યા. પોતે વાતચીત કરતા સીપાઇઓની છાવણી છે એવું જાણીને તયા રોકાયા. સીપાઇઓએ એમને નચિંત રહેવાનું કહીને બોલ્યા કે અમે તો સરકારના માણસો છીએ ને આહી છાવણી રાખીને રહીએ છીએ. તમે આહી જ રોકાઓ ને સવારે રસ્તે ચાલજો. સીપાઇઓએ એમને ખાટલો ઢાળી દીધો ને સુખડીને અથાણું વગેરે આપીને જમાડ્યા ને એમના ઘોડાને બાંધીને લીલો નિરણ-ચારો આપ્યો. રાતે સુતી વખતે ચરણચંપી કરીને સુવાડયા. સવારે ભળકડે સીપાઇઓએ એમને જગાડયા ને પોતાના ગામનો રસ્તો દેખાડી ને જવા કહ્યું. નંદુભાઇ તો જાગીને તુરંત ઘોડે ચડીને પોતાને ગામને રસ્તો ચાલ્યા. રસ્તા મા આગળ જતા કોઇ ગામના માણસો મળ્યા એમણે જંગલ માથી વહેલી સવારે ક્યાંથી આવ્યા એમ પુછતા પોતાની વિગતે વાત કરીને કહ્યું કે આ જંગલના રસ્તે એક સરકારી છાવણી મા પોતે રાત રહ્યા હતા. એ સાંભળીને ગામલોકો બોલ્યા કે આયા તો કોઇ સરકારી છાવણી છેજ નહી, ચાલો તપાસ કરીએ..! જ્યારે સહુ ફરીને એજ જગ્યાએ ગયા તયા તો ઘોડાની લાદ ને ઘોડાંએ ખાતા વધેલ ચારો પડ્યો હતો. કોઇ ખાટલા કે તંબુ કે કોઇ દીવો વગેરે કશુંય ભાળ્યા જ નહી. નંદુભાઇ તો તયાજ દંડવત કરવા લાગ્યા ને બોલ્યા કે મારો નાથ શ્રીહરિ મારી જંગલમાં રક્ષા કરવા પધાર્યા, હુ રસ્તે ભૂલા પડતા મારી રક્ષા કરી, મને જમાડ્યો અને રાત્રે મારા પગ પણ દબાવ્યા. હે પૃભુ, હુ અબૂધ આપને ઓળખી ન શક્યો. નંદુભાઇ તો તયાથી સીધા જ વડતાલ ગયાને શ્રીહરિને ધબોધબ દંડવત કરવા લાગ્યા. બેઉ આંખમાંથી આંસુઓની ધારા સાથે બોલ્યા કે હે પૃભુ તમે મારી ખરા ટાણે રક્ષા કરી..! શ્રીહરિ બોલ્યા કે ‘તમે મને રોજ માનસી પૂજા મા જમાડી ને અમારી ચરણચંપી સેવા કરો છો, તમે અમારા છોવ તો તમારી હુ એકદિવસ તમારી સેવા ન કરી શકુ? અને અમે તો અમારા ભક્તો ના વાસ્તે આ દેહ કાયમ સારુ કરી રાખ્યો છે.’ એમ કહીને નંદુભાઇ ને થાળની પૃસાદી આપીને જમાડ્યા અને ઉંમરેઠ પોતાને ઘેર જવા વળાવ્યા. આમ, શ્રીહરિએ એમના ભક્તની જંગલમાં અંધારામાં ખરા સમયે રક્ષા કરી. - શ્રીસહજાનંદી ભકિતસાગરના પુરુષરત્નો
સદગુરુ શ્રી નિષ્કુળાનંદ સ્વામીએ ભકતચિતામણી ના પૃકરણ ૧૨૧ની ૩૯મી કડી મા નંદુભાઇ ને ચિંતવતા લખ્યા છેકે… ભક્ત ઉમરેઠે અતિ સારા, પૃેમીજન પૃભુજી ને પ્યારા..! દ્વિજ રૂપરામ નરભેરામ, નંદ નંદલાલ દોય નામ..!!
- શ્રીભકતચિંતામણિના મુકતોના ચિંતનમાંથી… 🙇🏻♂️🙏
Hindi
उमरेठ के नंदूभाई और श्रीजी महाराज
उमरेठ गाँव में राजा के दीवान (मंत्री) नंदूभाई नाम के श्रीहरि के प्रति अनन्य निष्ठावान हरिभक्त रहते थे। जब श्रीहरि ने उमरेठ में मूक (गूँगे) समान आठ वर्ष के हरिया नामक बालक के मुख से वेदों की ऋचाएँ बुलवाई थीं, तब समस्त गाँववाले इस चमत्कार को देखने आए थे। उस सभा में नंदूभाई भी उपस्थित थे। इस अलौकिक लीला के दर्शन करके उन्हें श्रीहरि के साक्षात परब्रह्म होने का दृढ़ निश्चय हो गया था। उनका निर्विकल्पानंद स्वामी के साथ अत्यंत स्नेह था। जब वे विचरण करते हुए उमरेठ पधारते, तब नंदूभाई उनके समीप बैठकर सत्संग-वार्ता का लाभ लेते थे।
जब गढ़पुर में श्रीहरि ने सद्गुरु मुक्तानंद स्वामी द्वारा वडोदरा की शास्त्रार्थ सभा जीतने पर उनकी भूरि-भूरि प्रशंसा की, तो यह देखकर निर्विकल्पानंद स्वामी का अहंकार आहत हो गया। वे ईर्ष्यावश कहने लगे, “अनपढ़ मुक्तानंद, जो केवल अखा की कविताएँ पढ़ते हैं, महाराज उनकी प्रशंसा करते हैं! मुझमें भला क्या कमी है? ऐसी सभा तो मैं भी जीत सकता था। मैं भी वेद-पुराणों का प्रकांड पंडित हूँ। इस महाराज में तो लेशमात्र भी विवेक नहीं है!”
इस प्रकार ईर्ष्या और अभिमान के वशीभूत होकर वे अंततः सत्संग छोड़कर विमुख हो गए। वे गाँव-गाँव जाकर अपने स्नेही सत्संगियों से कहने लगे, “यह स्वामिनारायण कोई भगवान-वगवान नहीं हैं, उनका भला क्या भजन करना!”
जब वे उमरेठ पहुँचे और यही बात नंदूभाई से कही, तो नंदूभाई का रोम-रोम क्रोध से जल उठा। उनके अंग-प्रत्यंग में सात्विक रोष व्याप्त हो गया और वे कड़क आवाज़ में बोले, “जिनका भजन करने से करोड़ों जन्मों के संचित पाप जलकर भस्म हो जाते हैं और अंतःकरण परम शुद्ध हो जाता है, आप उन्हीं साक्षात परमात्मा का द्रोह कर रहे हैं! आपकी मति मारी गई है। आप इसी क्षण यहाँ से चले जाइए और हमारे गाँव की सीमा में दोबारा कभी कदम मत रखिएगा!” इतना कहकर उन्होंने गाँववालों को बुलाकर निर्विकल्पानंद स्वामी को तुरंत गाँव से बाहर निकाल दिया।
इस घटना के पश्चात जब नंदूभाई श्रीहरि के दर्शन करने वड़ताल पहुँचे, तब श्रीहरि ने उनकी अडिग निष्ठा और निश्चय की मुक्तकंठ से सराहना की। उस समय ‘वड़ताल प्रकरण के १२वें वचनामृत’ में उनके निश्चय की महिमा गाते हुए श्रीहरि ने फरमाया: “जिस भक्त को परमेश्वर चाहे जैसे चरित्र करें, फिर भी उनमें कोई दोष प्रतीत नहीं होता—ऐसा माहात्म्य-सहित परिपूर्ण निश्चय जिसे हो, उसे निर्भय हो चुका जानना चाहिए।” श्रीहरि उन पर अत्यंत प्रसन्न हुए।
श्रीहरि की कृपा से वे अहर्निश प्रभु के भजन-स्मरण में लीन रहते थे। एक बार वे किसी आवश्यक राजकीय कार्य से गोधरा गए थे। लौटते समय मार्ग में ही घनी रात हो गई। घने बीहड़ जंगल से गुजरते समय वे अंधकार में रास्ता भटक गए और घने अंधेरे में कुछ भी सूझ नहीं रहा था। वे आगे बढ़ते हुए निरंतर श्रीहरि के नाम का स्मरण कर रहे थे। कुछ दूर चलने पर घने अंधकार में उन्हें दूर टिमटिमाते दीपक का हल्का प्रकाश दिखाई दिया। नंदूभाई उसी दिशा में आगे बढ़े। वहाँ पहुँचने पर बातचीत करते हुए कुछ सिपाहियों को देखकर वे रुके। सिपाहियों ने उन्हें आश्वस्त करते हुए कहा, “हम सरकार के सिपाही हैं और यहाँ चौकी बनाकर रहते हैं। आप चिंता न करें, आज रात यहीं विश्राम कीजिए और प्रातःकाल अपने मार्ग पर बढ़िएगा।” सिपाहियों ने उनके लिए खाट बिछा दी, प्रेमपूर्वक सुखड़ी और आचार आदि का भोजन कराया और उनके घोड़े को बाँधकर हरी घास-चारा दिया। रात्रि में सोते समय एक सिपाही ने अत्यंत स्नेह से उनके चरण दबाकर (चरणचंपी कर) उन्हें सुलाया।
प्रातःकाल की भोर होते ही सिपाहियों ने उन्हें जगाया, उनके गाँव का सीधा मार्ग दिखाया और सुखपूर्वक विदा किया।
नंदूभाई उठकर तुरंत घोड़े पर सवार होकर अपने गाँव की राह चल पड़े। मार्ग में आगे चलकर उन्हें गाँव के कुछ ग्रामीण मिले। ग्रामीणों ने आश्चर्य से पूछा कि वे इतनी सुबह इस बीहड़ जंगल से कहाँ से आ रहे हैं? नंदूभाई ने पूरी बात बताते हुए कहा कि जंगल के रास्ते में स्थित सरकारी चौकी पर उन्होंने रात बिताई थी। यह सुनकर गाँववाले स्तब्ध होकर बोले, “उस घने जंगल में तो कोई सरकारी चौकी या छावनी है ही नहीं! चलिए चलकर देखते हैं।” जब सब मिलकर पुनः उसी स्थान पर पहुँचे, तो वहाँ केवल घोड़े की लीद और घोड़े द्वारा खाया गया शेष चारा ही पड़ा था। वहाँ न कोई खाट थी, न तंबू, न कोई दीपक और न ही कोई सिपाही!
यह देखते ही नंदूभाई उसी क्षण भूमि पर गिरकर साष्टांग दंडवत प्रणाम करने लगे। अश्रुपात करते हुए वे गद्गद कंठ से बोले, “मेरे नाथ श्रीहरि स्वयं इस घोर जंगल में मेरी रक्षा करने पधारे थे! जब मैं रास्ता भटक गया था, तब उन्होंने मुझे मार्ग दिखाया, मुझे भोजन कराया और रात में मेरे चरण भी दबाए! हे कृपानिधान, मैं अज्ञानी आपको पहचान न सका!”
नंदूभाई वहाँ से सीधे वड़ताल पहुँचे और श्रीहरि के सम्मुख बारंबार दंडवत प्रणाम करने लगे। दोनों नेत्रों से अश्रुओं की अविरल धारा बहते हुए वे बोले, “हे प्रभु! आपने विकट समय में मेरी रक्षा की!”
श्रीहरि मंद-मंद मुस्कुराते हुए बोले, “आप नित्य अपनी मानसी पूजा में हमें प्रेमपूर्वक भोजन कराते हैं और हमारे चरण दबाकर सेवा करते हैं। जब आप हमारे हैं, तो क्या हम एक दिन आपकी सेवा नहीं कर सकते? और हमने तो अपने भक्तों के कल्याण के निमित्त ही इस देह को सदा के लिए धारण कर रखा है।”
ऐसा कहकर श्रीहरि ने नंदूभाई को अपने थाल का महाप्रसाद देकर तृप्त किया और आशीर्वाद देकर उमरेठ अपने घर विदा किया।
इस प्रकार, दयालु श्रीहरि ने घने जंगल के अंधकार में विकट समय पर अपने अनन्य भक्त की रक्षा की।
- श्रीसहजानंदी भक्तिसागर के पुरुषरत्न
सद्गुरु श्री निष्कुलानंद स्वामी ने ‘श्री भक्तचिंतामणि’ ग्रंथ के प्रकरण १२१ की ३९वीं कड़ी में नंदूभाई का स्मरण करते हुए लिखा है:
ભક્ત ઉમરેઠે અતિ સારા, પૃેમીજન પૃભુજી ને પ્યારા..! દ્વિજ રૂપરામ નરભેરામ, નંદ નંદલાલ દોય નામ..!!
(अर्थात: उमरेठ गाँव में प्रभु के अति प्यारे और अनन्य प्रेमी भक्त निवास करते हैं। विप्र भक्तों में रूपराम और नरभेराम हैं, तथा नंद (नंदूभाई) और नंदलाल—ये दोनों भक्त भी भगवान के परम प्रिय हैं।)
- श्री भक्तचिंतामणि के मुक्तों के चिंतन से…
🙏
English
Nandubhai of Umreth and Shriji Maharaj
In the town of Umreth lived Nandubhai, a royal minister and a profoundly devoted disciple possessing unswerving faith in Shri Hari. When Shri Hari once miraculously caused Hariya—an eight-year-old mute boy of Umreth—to recite sacred Vedic hymns (richas), the entire town gathered to witness the wonder. Nandubhai was among the crowd. Witnessing this extraordinary divine episode, he developed absolute, resolute conviction in the supreme divinity of Shri Hari. He held great spiritual love and reverence for Nirvikalpanand Swami. Whenever the swami visited Umreth during his spiritual travels, Nandubhai would sit beside him and engage in devotional Satsang discourses.
Later, when Shriji Maharaj in Gadhada openly praised Sadguru Muktanand Swami for triumphing in the prestigious scriptural debate in Vadodara, Nirvikalpanand Swami’s ego was severely hurt. Consumed by jealousy, he muttered bitterly, “Maharaj showers praises on uneducated Muktanand who merely recites poems of Akho! What flaw is there in me? I could have easily won such a debate myself. I am thoroughly versed in the Vedas and Puranas. This Maharaj lacks even an ounce of discretion!”
Blinded by spite and pride, he eventually defected from the Satsang fellowship and traveled from village to village, poisoning the minds of devotees who respected him: “This Swaminarayan is no God at all! Why should anyone worship Him?”
When he arrived in Umreth and uttered these words to Nandubhai, Nandubhai was overcome with righteous fury. Trembling with sacred indignation, he retorted sharply, “You dare blaspheme the very supreme Lord whose holy worship incinerates the sins of millions of births and purifies the inner conscience! You have completely lost your senses. Leave this instant, and never dare step foot within the boundaries of our village again!” Saying this, he summoned the villagers and drove Nirvikalpanand Swami out of the town.
Following this incident, when Nandubhai traveled to Vadtal for Shri Hari’s darshan, Shri Hari extolled his resolute conviction before the entire assembly. Commending his unflinching faith in Vachanamrut Vadtal 12, Shri Hari proclaimed: “A devotee who perceives no fault in God, regardless of the divine actions (charitras) He may perform, and possesses complete conviction accompanied with the realization of His glory—such a devotee should be known to have become completely fearless.” Shri Hari was immensely pleased with him.
By Shri Hari’s grace, Nandubhai remained constantly absorbed in devotional remembrance day and night. On one occasion, he traveled to Godhra on royal business. On his journey home, night fell while he was still en route. Entering a dense wilderness, he lost his bearings in the pitch-black darkness. Unable to see anything, he walked forward, continuously chanting Shri Hari’s holy name. After some distance, he noticed the faint, flickering light of a distant oil lamp. Guided by the glow, Nandubhai approached the source and found a small outpost of soldiers conversing together. The soldiers welcomed him warmly and reassured him, “We are government guards stationed in this outpost. Be at ease, rest here tonight, and resume your journey at daybreak.” They laid out a comfortable cot for him, affectionately served him sukhadi (sweet wheat delicacy) and pickles, tied his horse, and provided fresh green fodder. As Nandubhai lay down to rest, one of the attendants gently massaged his feet until he fell asleep.
At the crack of dawn, the soldiers gently woke him, pointed out the clear path leading to his village, and saw him off.
Nandubhai mounted his horse and rode towards Umreth. Along the road, he encountered several villagers who asked in surprise where he had come from so early in the morning through such a treacherous jungle. Nandubhai narrated how he had safely spent the night at a government outpost along the forest trail. Hearing this, the villagers exclaimed in disbelief, “There is no government outpost or camp anywhere in that dense jungle! Come, let us inspect the place!” When they returned to the exact spot, all they found was the horse’s dung and scattered fodder left behind by his horse. There was no cot, no tent, no lamp, and no soldiers whatsoever.
Overcome with profound awe and devotion, Nandubhai immediately fell to the earth, offering repeated prostrations (dandvat pranam). With tears flowing profusely, he cried out, “My beloved Master, Shri Hari, personally came into this desolate wilderness to protect me! When I was lost, He showed me the way, fed me with His own hands, and even pressed my tired feet through the night! O Lord of compassion, ignorant as I am, I failed to recognize You!”
From that very spot, Nandubhai rode straight to Vadtal and fell at Shri Hari’s lotus feet in prostration after prostration. Weeping tears of gratitude, he choked, “O Prabhu! You came in disguise to rescue me in my hour of peril!”
Shri Hari smiled tenderly and said, “Every day in your manasi puja, you lovingly offer Me meals and massage My lotus feet. When you belong to Us, could We not serve you for even a single day? In truth, We have assumed this mortal body solely for the protection and salvation of Our dear devotees.”
With these words of boundless love, Shri Hari gave Nandubhai sanctified food (prasad) from His thal and sent him safely home to Umreth with His divine blessings.
Thus, Shri Hari personally protected His beloved devotee in the darkness of the dense forest at the critical hour.
- From Purushratno of Shri Sahajanandi Bhaktisagar
Sadguru Shri Nishkulanand Swami, commemorating Nandubhai in verse 39 of Prakaran 121 in ‘Shri Bhaktachintamani’, writes:
“Bhakta Umrethe ati sārā, premījana Prabhuji ne pyārā..! Dvij Ruparam Narbherām, Nand Nandlāl doy nām..!!”
(Meaning: In the town of Umreth reside sublime devotees who are filled with divine love and dearly beloved to the Lord. Among the Brahmin devotees are Ruparam and Narbheram, and both Nand [Nandubhai] and Nandlal are also cherished devotees of God.)
- From the contemplation of the liberated souls in Shri Bhaktachintamani…
🙏