મહેસાણાના કસળીબાં અને ખીચડીના દાતણ

ગામ મહેસાણા ના મહામુકત એવા કસળીબાં બ્રાહ્મણ કે જેમના ઘરે મહારાજે સૌ સંતો-પાર્ષદોને એકવખત ખીચડીના દાતણ કરાવ્યા હતા !

Gujarati

જૂનાગઢના વડનગરા નાગર જ્ઞાતિના મહાન ભક્તકવિ નરસી મહેતાના પુત્રી કુંવરબેનના પુત્રી શર્મિષ્ઠાબેન વડનગર પરણાવેલા, તેમના એક પુત્ર ભીમ મહેતા અને બે પુત્રીઓ તાના અને રિરી હતા, તેમની આ બે પુત્રીઓ તાના અને રિરી ભારતિય શાસ્ત્રીય સંગીત ક્ષેત્રમાં ખુબ જાણીતા છે, શર્મિષ્ઠાબેનના એક પુત્ર ભીમમહેતાના નવ સંતાનોમાં એક સંતાન ભૂધર મહેતા હતા. આ ભૂધર મહેતાને પાંચ સંતાનો હતા, ૧- મોટા પુત્રી કુશળકુંવર બેન(આપણા કસળીબાં), જે મહેસાણા પરણાવેલા, ૨- બીજા પુત્રી રળિયાત બેન, -૩ ત્રીજા પુત્રી તે ગંગાબેન ( આપણા જેતલપુરના ગંગામા), -૪ મોટા પુત્ર જોઈતારામભાઇ નારદીપુર ગામમાં વસ્યા હતા, -૫ સૌથી નાના બંધુ તે નાનાભાઈ મહેતા, જે કરજીસણ ગામે વસ્યા હતા.

આમ નામ કુશળકુંવરબેન હતું પરંતુ સત્સંગમાં કસળીબેન અથવા કસળીબાં તરીકે ઓળખાયા છે. તેઓ નાગર જ્ઞાતિના બ્રાહ્મણ હતા, ને આધેડ વયે વિધવા થયેલ હોય, કુટુંબમાં કોઈ કમાનાર ન હોવાથી પોતાની જાત મહેનતથી નાના મોટા મંજૂરી કામ કરીને કે રેંટિયો કાંતીને પોતાનાં ગુજરાન પૂરતું કમાઈ લેતા અને શ્રીજીમહારાજનું દ્રઢ નિષ્ઠાથી ભજન કરતા. તેમનું ઘર સદાય સત્સંગીઓના ભજનના નાદથી ગુંજતું રહેતું. કસળીબા વડે મહેસાણામાં સત્સંગને ખુબ પોષણ મળ્યું છે.

જયારે જ્યારે સંતો કે ભક્તો મહેસાણામાં આવે ત્યારે કસળીબા તેમને પોતાના ઘરે ઉતારા ભોજન વગેરે સગવડ આપતા, તેઓ શ્રીજીમહારાજ ના પ્રેમી ભક્તોની સેવા ભાવથી કરતા ને મહારાજ પણ એમના ઉપર બહુ રાજી થઇને સેવાને સ્વીકારતા.

એકવખત શ્રીજીમહારાજ દંઢાવ્ય દેશમાં પોતાના સંતો પાર્ષદો સાથે વિચરણ કરતા સહુ સાથે મહેસાણા પધાર્યા. કસળીબાં તો રાજી રાજી થય ગયા, પોતાના પૃભુ સહુ મુક્તો સાથે પોતાને ગામ પધાર્યા એટલે સહુ સત્સંગીઓ ને સાથે લઇને સામૈયું લઇને શ્રીહરિ ને વધાવવા સામા ગયા. ભાવથી પુજન કરીને વાજતે ગાજતે સહુ સાથે મંગળ ગીતો ગાતા અતિ હેતથી પોતાને ઘેર પધરાવ્યા. કસળીબાએ મહારાજ અને સૌ ભક્તોને પોતાને ઘરે યથાયોગ્ય ઉતારો આપ્યો. પોતાની સ્થિતિ મુજબ સૌના સાંજના ભોજન માટે ખીચડી બનાવી, કસળીબાએ મહારાજને ઘીનું દેગડું આપ્યું, મહારાજે આખે આખું દેગડું ઘી ખીચડીમાં નાખીને હલાવીને બધું ઘી એકરસ કરી નાખ્યું ! ગામના સહુ ભક્તો દૂધના બોઘરા લાવ્યા !

કસળીબાએ ઘરમાં બાજોઠ ઢાળ્યો, તેની ઉપર મહારાજ વિરાજમાન થયા, સામે બીજા બાજોઠ ઉપર કસળીબાએ ખુબ ઘી નાખેલ ખીચડી અને દૂધનો થાળ પીરસ્યો ! ભક્તના ભાવથી પીરસેલ થાળ ને મહારાજ જમ્યા ! ખુબ આનંદથી થાળ જમીને મહારાજે સૌ સંતો-ભક્તો પાર્ષદોને દૂધ ને ખીચડી પોતાના હાથે પીરસી ને જમાડયા, તો પણ ઘણી ખીચડી વધી.

કસળીબાએ આગ્રહ કરીને સૌને રાત રોક્યા, રાતે મહેસાણાના ભક્તોની શ્રીજીમહારાજ સન્મુખ સભા થઇ, મોડી રાત સુધી ભજન કીર્તન થયા, પછી મહારાજ પોઢયા.

વહેલી સવારમાં ઉઠીને શ્રીજીમહારાજ અને પાર્ષદો જવા માટે તૈયાર થયા, ત્યારે કસળીબાએ વિનંતી કરી કે “ હે મહારાજ ! આ મારી રાંકની ખીચડી વધી છે તેનું શું ? એ ખીચડી તો મારી વિધવાની રેંટિયો કાંતીને કરેલ કમાણીની છે, માટે આજ તો આપ સૌ જમીને જ જજો.”

મહારાજે સ્મિત કરીને સૌને શીરામણી જમવા કહ્યું પરંતુ હજુ સૌને સવારના દાતણ પાણી અને સ્નાન, પૂજા કરવાનું બાકી હતું, સૌએ એવું પરિયાણ કર્યું હતું કે રસ્તામાં નદી કે તળાવ આવે ત્યાં દાતણ પાણી સ્નાન પૂજા કરશું, એટલે સૌ શિરામણમાં ખીચડી જમવાનું સાંભળીને ખચકાયા, કારણ કે હજુ તો દાતણ પણ કરવાના બાકી હતા ! મહારાજ આ પ્રેમી ભક્ત કસળીબાનો ભાવ જાણતા હોવાથી साथेના પાર્ષદોને કહ્યું “ આજ તો આપણે સૌ ખીચડીના જ દાતણ કરશું ! “ એમ કહીને સૌને સાંજની વધેલ ખીચડી પીરસીને જમાડયા ! આમ સંતો ભક્તો માટે મહારાજની લીલાનું ધ્યાન કરવા માટે કસળીબાની ખીચડી સત્સંગમાં ખુબ પ્રસિદ્ધ થઇ !

મહેસાણામાં હાલ કસળીબાના મકાન દર્શન આપે છે, જે મકાનમાં ઘણી વખત સંતો અને મહારાજ પધાર્યા છે. –સત્સંગ સ્ત્રી-રત્નમાળા વાત ૫૯

સદગુરુ નિષ્કુળાનંદ સ્વામીએ શ્રી ભક્ત ચિંતામણીના પ્રકરણ ૧૧૯ની કડી ૫૫માં મહેસાણા ગામના આ મુકતરાજ એવા કસળીબાં ને યાદ કરતા લખ્યું છે કે….

નરસઇ ભક્ત ભાવસાર, મુળચંદ એ જન ઉદાર..! દ્વિજભકત છે કસળીબાઇ, એહાદિ જન મહેસાણામાંઇ..!!

શ્રીભકતચિંતામણિના મુકતોના ચિંતનમાંથી…

🙇🏻‍♂️🙏

Goto Naviagation👇

Hindi

मेहसाणा की कसलीबाँ और खिचड़ी का दातुन

गाँव मेहसाणा की परम मुक्त भक्तमती कसलीबाँ एक ब्राह्मण महिला थीं, जिनके घर श्रीजी महाराज ने एक बार सभी संतों और पार्षदों को ‘खिचड़ी का दातुन’ कराया था!

जूनागढ़ के वडनगरा नागर ज्ञाति के महान भक्तकवि नरसिंह मेहता की सुपुत्री कुँवरबाई थीं। उनकी पुत्री शर्मिष्ठाबेन का विवाह वडनगर में हुआ था। उनके एक पुत्र भीम मेहता और दो पुत्रियाँ ताना एवं रीरी थीं। ये दोनों बहनें ताना और रीरी भारतीय शास्त्रीय संगीत के क्षेत्र में अत्यंत प्रसिद्ध हैं। शर्मिष्ठाबेन के पुत्र भीम मेहता की नौ संतानों में एक संतान भूधर मेहता थे। इन भूधर मेहता के पाँच संतानें थीं: १. ज्येष्ठ पुत्री कुशलकुँवरबा (हमारी कसलीबाँ), जिनका विवाह मेहसाणा में हुआ था। २. दूसरी पुत्री रलियातबेन। ३. तीसरी पुत्री गंगाबेन (हमारी जेतलपुर की गंगामाँ)। ४. ज्येष्ठ पुत्र जोइतारामभाई, जो नारदीपुर गाँव में बसे थे। ५. सबसे छोटे पुत्र नानाभाई मेहता, जो करजीसण गाँव में बसे थे।

इस प्रकार उनका मूल नाम कुशलकुँवरबेन था, किंतु सत्संग में वे कसलीबेन या कसलीबाँ के नाम से विख्यात हुईं। वे नागर ज्ञाति की ब्राह्मण थीं और अधेड़ उम्र में ही विधवा हो गई थीं। परिवार में कोई अन्य कमाने वाला न होने के कारण वे स्वयं चरखा कातकर और छोटे-मोटे श्रम-मजदूरी करके अपने जीवन-यापन जितना कमा लेती थीं, तथा श्रीजी महाराज का अनन्य निष्ठा से भजन-कीर्तन करती थीं। उनका घर सदैव सत्संगियों के भजन-कीर्तन की पावन ध्वनि से गूँजता रहता था। कसलीबाँ के माध्यम से मेहसाणा में सत्संग को अपार पोषण मिला।

जब भी कोई संत या हरिभक्त मेहसाणा आते, तब कसलीबाँ उन्हें अपने घर पर ठहरातीं और प्रेमपूर्वक भोजन आदि की उत्तम व्यवस्था करतीं। वे श्रीजी महाराज के प्रेमी भक्तों की बड़े सेवाभाव से सुश्रूषा करती थीं, और महाराज भी उनके इस निष्कपट भाव से अत्यंत प्रसन्न होकर उनकी सेवा सहर्ष स्वीकार करते थे।

एक बार श्रीजी महाराज दंढव्य देश में अपने संतों और पार्षदों के साथ विचरण करते हुए मेहसाणा पधारे। अपने इष्टदेव को समस्त मुक्तों के साथ अपने गाँव में पधारे देखकर कसलीबाँ के आनंद की कोई सीमा न रही। वे सभी स्थानीय सत्संगियों को साथ लेकर सामैया (भव्य स्वागत जुलूस) निकाल कर श्रीहरि की अगवानी करने पहुँचीं। अत्यंत भाव से पूजन-अर्चन कर, बाजे-गाजे के साथ मंगल गीत गाते हुए वे प्रभु को असीम स्नेह से अपने घर ले आईं। कसलीबाँ ने महाराज और सभी भक्तों को अपने घर यथायोग्य ठहराया। अपनी साधारण आर्थिक स्थिति के अनुरूप उन्होंने शाम के भोजन के लिए बड़े प्रेम से खिचड़ी बनाई। कसलीबाँ ने महाराज के सम्मुख शुद्ध घी से भरा एक बड़ा पात्र (देगड़ा) अर्पित किया। महाराज ने वह पूरा का पूरा घी का पात्र खिचड़ी में उड़ेल दिया और चलाकर सारा घी खिचड़ी में एकरस कर दिया! गाँव के अन्य हरिभक्त भी दूध से भरे बड़े-बड़े पात्र (बोघरे) ले आए।

कसलीबाँ ने घर में एक सुंदर बाजोठ (चौकी) बिछाया, जिस पर श्रीजी महाराज विराजमान हुए। सामने दूसरे बाजोठ पर कसलीबाँ ने प्रचुर घी से युक्त वह स्वादिष्ट खिचड़ी और मधुर दूध का थाल परोसा। भक्त के अनन्य प्रेमभाव से परोसे गए उस थाल को महाराज ने बड़े तृप्त भाव से आरोग्या! अत्यंत प्रसन्नतापूर्वक भोजन आरोगने के उपरांत, महाराज ने सभी संतों, भक्तों और पार्षदों को अपने करकमलों से पंगत में खिचड़ी और दूध परोसकर तृप्त किया। सबके भरपेट जीमने के बाद भी बहुत सारी खिचड़ी बच गई।

कसलीबाँ के अत्यधिक आग्रह करने पर श्रीजी महाराज और सभी संत रात्रि को वहीं विश्राम के लिए रुक गए। रात्रि में मेहसाणा के भक्तों की श्रीजी महाराज के सान्निध्य में पावन सभा हुई। देर रात तक भक्तिभाव से भजन-कीर्तन हुआ, और तत्पश्चात महाराज शयन के लिए पधारे।

अगले दिन प्रातःकाल जल्दी उठकर श्रीजी महाराज और पार्षद आगे प्रस्थान करने के लिए तैयार हुए। तब कसलीबाँ ने करबद्ध होकर प्रार्थना की, “हे महाराज! मुझ रंक की यह बची हुई खिचड़ी का क्या होगा? यह खिचड़ी तो मुझ विधवा की चरखा कातकर की गई पसीने की कमाई से बनी है। इसलिए आज आप सभी इसे आरोग कर ही यहाँ से पधारें।”

महाराज ने मंद-मंद मुस्कुराते हुए सभी को सुबह का कलेवा (शिरामणी) करने को कहा। परंतु अभी किसी ने भी प्रातःकालीन दातुन, स्नान और नित्य-पूजा नहीं की थी। सभी ने विचार किया था कि मार्ग में आगे चलकर किसी नदी या सरोवर के किनारे दातुन, स्नान और पूजा कर लेंगे। इसलिए प्रातःकाल कलेवे में खिचड़ी खाने की बात सुनकर सभी झिझकने लगे, क्योंकि अभी दातुन भी नहीं हुआ था! महाराज इस अनन्य प्रेमी भक्त कसलीबाँ के हृदय के अगाध भाव को भली-भाँति जानते थे। अतः उन्होंने अपने साथ के पार्षदों और संतों से कहा, “आज तो हम सब इस खिचड़ी का ही दातुन करेंगे!” ऐसा कहकर उन्होंने कल रात की बची हुई खिचड़ी सबको परोसकर बड़े प्रेम से खिलाई! इस प्रकार, संतों और भक्तों के लिए महाराज की दिव्य लीलाओं का स्मरण और ध्यान करने हेतु कसलीबाँ की खिचड़ी का यह पावन प्रसंग सत्संग में अत्यंत प्रसिद्ध हो गया!

वर्तमान में भी मेहसाणा में कसलीबाँ का वह पवित्र मकान दर्शन देता है, जिस पावन स्थल पर महाराज और संतों ने कई बार चरणकमल रखे थे। (— सत्संग स्त्री-रत्नमाला, वार्ता ५९)

सद्गुरु निष्कुलानंद स्वामी ने ‘श्री भक्तचिंतामणि’ के प्रकरण ११९ की ५५वीं कड़ी में मेहसाणा गाँव की इस परम मुक्तराज कसलीबाँ का स्मरण करते हुए लिखा है:

नरसइ भक्त भावसार, मुळचंद एह जन उदार..! द्विजभक्त छे कसळीबाई, एहआदि जन मेहसाणामांई..!!

— श्रीभक्तचिंतामणि के मुक्तों के चिंतन से…

🙏

Goto Naviagation👇

English

Kasaliba of Mehsana and the Morning Datun of Khichdi

Kasaliba, a great devotee and pious Brahmin lady of the village of Mehsana, was an exalted soul at whose home Shriji Maharaj once had all His sants and parshads perform their morning datun (tooth-cleansing) with Khichdi!

In Vadnagar, Kunwarbai, the daughter of the illustrious Nagar devotee-poet Narsi Mehta of Junagadh, was married. Her daughter, Sharmishthaben, lived in Vadnagar and gave birth to a son named Bhim Mehta and two daughters, Tana and Riri. Both Tana and Riri are celebrated historical legends in the realm of Indian classical music. Sharmishthaben’s son, Bhim Mehta, had nine children, among whom was Bhudhar Mehta. Bhudhar Mehta was blessed with five children:

Eldest daughter Kushalkunwarba (our revered Kasaliba), married in Mehsana.
Second daughter Raliyatben.
Third daughter Gangaben (our revered Gangama of Jetalpur).
Eldest son Joitarambhai, who settled in the village of Nardipur.
Youngest son Nanabhai Mehta, who resided in the village of Karjisan.

Thus, although her birth name was Kushalkunwarben, she became lovingly known throughout the Satsang as Kasaliben or Kasaliba. Born into a Nagar Brahmin family, she was widowed in middle age. Having no breadwinner in the household, she sustained herself through honest manual labor and spinning cotton on the spinning wheel (rentiyo), earning barely enough for her simple sustenance while engaging in ceaseless, resolute devotion (bhajan) unto Shriji Maharaj. Her modest home perpetually resonated with the divine chants and hymns of Satsangis. Through Kasaliba’s pure devotion, Satsang in Mehsana flourished immensely.

Whenever sants or devotees visited Mehsana, Kasaliba wholeheartedly provided them with lodging and meals at her residence. She served the loving devotees of Shriji Maharaj with selfless warmth, and Maharaj, immensely pleased with her pure devotion, graciously accepted her offerings.

Once, while touring the Dandhavya region with His holy sants and parshads, Shriji Maharaj arrived in Mehsana. Kasaliba’s joy knew no bounds. Overjoyed that her beloved Lord had graced her village with His divine muktas, she led all the local Satsangis in a joyous welcoming procession (samaiyu) to receive Shri Hari. Performing His ceremonial worship with profound adoration, she escorted Him to her home amidst festive music and auspicious songs. Kasaliba arranged comfortable lodging for Maharaj and the entire gathering of devotees. In accordance with her humble means, she lovingly prepared Khichdi for the evening meal. Kasaliba offered a small vessel (degdu) filled with pure ghee to Maharaj. Maharaj took the vessel, poured the entire amount of ghee into the Khichdi, and stirred it thoroughly until the ghee blended harmoniously with every grain! The village devotees also arrived, bringing large vessels (boghra) of fresh milk.

Kasaliba placed a decorative wooden stool (bajoth) inside the house, upon which Maharaj sat gracefully. On another stool set before Him, she served a royal offering (thaal) of the rich, ghee-laden Khichdi accompanied by sweet milk. Maharaj partook of the devotional meal with immense joy! Having relished the offering, Maharaj personally served the Khichdi and milk with His own lotus hands to all the sants, devotees, and parshads. Even after everyone ate to their heart’s content, a generous portion of Khichdi remained.

At Kasaliba’s earnest insistence, Maharaj and the entire holy assembly stayed overnight. That night, a devotional assembly was held in the presence of Shriji Maharaj, where divine bhajans and kirtans continued late into the night before Maharaj retired to rest.

Early the following morning, as Shriji Maharaj and the parshads prepared to depart, Kasaliba imploringly prayed, “O Maharaj! What will become of this leftover Khichdi of this poor woman? This Khichdi was purchased with the hard-earned wages of a widow spinning the charkha. Therefore, today You all must partake of it before proceeding on Your journey!”

Maharaj smiled warmly and instructed everyone to eat the Khichdi as their morning meal (shiramani). However, none of the sants or attendants had yet performed their morning tooth-cleansing (datun), ablutions, bath, or morning puja. They had planned to stop at a river or pond along the way to attend to their morning purification rituals. Consequently, hearing Maharaj ask them to eat Khichdi for breakfast, they hesitated, as they had not even cleansed their teeth yet! Knowing the extraordinary, guileless love overflowing in Kasaliba’s heart, Maharaj affectionately addressed His companions: “Today, we shall all cleanse our teeth (datun) with this very Khichdi!” Saying so, He lovingly served the leftover Khichdi from the previous evening to all and fed them! Thus, the sacred episode of Kasaliba’s Khichdi became eternally renowned throughout the Satsang as a divine memory for sants and devotees to meditate upon Shri Hari’s playful divine lilas.

Even today, Kasaliba’s sanctified house stands in Mehsana, bearing testimony to the numerous visits of Shriji Maharaj and His holy sants. (— Satsang Stree-Ratnamala, Episode 59)

In Chapter 119, Verse 55 of the holy scripture Shri Bhakta Chintamani, Sadguru Nishkulanand Swami commemorates Kasaliba:

Narasai bhakta bhavsar, Mulchand eh jan udaar..!
Dwijbhakta chhe Kasalibai, eh-aadi jan Mehsanamaai..!!

— From reflections on the Muktas of Shri Bhakta Chintamani…

🙏

Gujarati#