વટામણ ચોકડીથી બગોદરા તરફ જતા રસ્તામાં વચાળે જવારજ કરીને નાનું એવું ગામ છે. આ ગામમાં દરબાર પરિવારોમા સંતોના વિચરણના યોગે સત્સંગ થયો હતો.
Gujarati
જવારજના દરબાર ભક્તો અને શ્રીજી મહારાજનું જમણ
વટામણ ચોકડીથી બગોદરા તરફ જતા રસ્તામાં વચાળે જવારજ કરીને નાનું એવું ગામ છે. આ ગામમાં દરબાર પરિવારોમા સંતોના વિચરણના યોગે સત્સંગ થયો હતો. જવારજ ગામના દરબાર ભકતો નાથુજી અને ચેલાજી જેના ઘરે શ્રીજીમહારાજ સુરાખાચર વગેરે કાઠી-દરબારો સાથે થાળ જમ્યા છે.
એકવખત શ્રીહરિ પોતાના સખા સુરાખાચર, સોમલાખાચર, મોકાખાચર વગેરે હારે ઘોડેસ્વાર થઇને કાઠિયાવાડ થી ગુજરાત તરફ આવતા હતા. સૌ સાથે સવારના શિરામણ પચ્છમ ગામે કર્યા ને પંથે ઘોડા સાબદા કર્યા હતા. વહેલીસવારે ભળકડે સૌ પલાણ બાંધીને નીકળ્યા તે ત્યાંથી ભોગાવો નદી ઉતરીને ઘોડાને પાણી પાંઇ ને આગળ ચાલ્યા. ઘોડાઓની રેવાળ ચાલ, ઉગમણી દશ્યમા થી સૂરજનારાયણના પૃસરાતા કિરણોમાં શ્રીહરિની ત્રણ છોગલાવાળી પાઘ ને સોનેરી વસ્ત્રો પર પડતા અદભૂત લાગતા હતા. જે કોઇ રસ્તે આવતા જતા જુએ એના મન મોહી લેતા હતા. શ્રીહરિ સાથે એમના સખા એવા સુરાખાચર ને સોમલાખાચર વગેરે સહું હાસ્ય વિનોદ કરતા કરતા આગળ જતા હતા. સૌ સવારના વહેલા પચ્છમ ગામેથી ચાલ્યા તે બપોર થતા સૌ દરબારો ખુબ ભૂખ્યા થયા હતા. સુરા ખાચરે શ્રીહરિએ પુછયુ કે “ હે મહારાજ ! દિ તો ઘણોય ચડી ગયો ને હવે તો બપોરટાણુ હોતન થઇ ગયું, હવે બપોરાનુ કેમ કરશુ ? હવે તો પેટમાં ગલુડિયા બોલે છે કાંક રસ્તામા માણહમારણી (એકાદશી) નો થાય તો સારુ“ શ્રીજીમહારાજ હસ્યા ને કહ્યું કે “ સુરાબાપુ, હવે તો કૌકા ગામ સિવાય ક્યાંય જમવાની આશા રાખવી નહિ, ભેગાભેગુ હજી દહ ગાઉ (૩૦ કિલોમીટર) હાલી નાંખઇ..! આ સાંભળીને સૌ ઢીલા થઇ ગયા, સુરાબાપુ કહે કે મહારાજ, જો ભૂખ્યા મારો દેહ પડી જાહે તો તમને બ્રહ્મહત્યાની જેમ કાઠીહત્યા લાગશે હો..! તમે તો ભગવાન છોવ તે કાંક કરપા કરો.” આ રીતે આનંદ વિનોદ કરતા જતા હતા. થોડાક આઘેરા ચાલ્યા તયા રસ્તામાં જવારજ ગામ આવ્યું. ગામને ગોંદરે પહોંચતા શ્રીહરિએ ઘોડાની લગામ છૂટી મૂકાવી દીધી ને બોલ્યા કે “હવે આ ઘોડાઓ ને જ્યાં જવું હોય ત્યાં તેની ઈચ્છા મુજબ જાય, આપણે સહુ તયા જ બપોરા કરીશુ.” આમ ઘોડાઓ જવારજ ગામમાં દરબારોના ફળિયામાં જઈને રોકાયા. એ સમયે જવારજ ગામના સહુ દરબાર પુરુષો ખેતરે વાવણી કરવા ગયા હતા, તેઓના ઘરના સ્ત્રીઓ પણ તેમના માટે જમવાનું ભાત લઈને ખેતરે જવા તૈયાર થયા હતા, અચાનક આવેલા આ સહુને જોઈને સર્વે સ્ત્રીઓ ખુબ નવાઈ પામ્યા. શ્રીજીમહારાજે મીઠી વાણીથી કહ્યું “ અમે સૌ તમારા મહેમાન થઈને તમારે ઘેર આવ્યા છીએ, માટે સૌ તમારા તૈયાર કરેલા ભાતમાંથી બે બે રોટલા આપો, આ સૌ કાઠી દરબારો છે, માટે તેઓને તમારું અન્ન ખપશે, અમારે જમવું નથી, તેમને જમાડશો તો અમને જમાડ્યા એમ માનશું અમારે તો જમીને અત્યારે જ ચાલવું છે “ આવી મીઠી વાણી સાંભળીને તેઓએ માથેથી ભાતના ટોપલા ઉતારીને ઓસરીમાં મુક્યા. શ્રીહરિ અને સુરાખાચર વગેરે સહુને ઓસરીમા ખાટલા ઢાળીને બેસારયા. બાઇઓએ દરબારોને પૂછવાથી જાણ્યું કે આ તો પોતાના ઇષ્ટદેવ શ્રીસ્વામિનારાયણ ભગવાન પોતે પધાર્યા છે !
જવારજ ગામના સર્વે દરબાર કુટુંબો સંતોના વિચરણ મા વર્તમાન ધારણ કરીને સ્વામિનારાયણ ભગવાનના સત્સંગી થયા હતા, એમના ગામમાં અવાર નવાર સંતો પધારતા ને ગામમાં આવીને સત્સંગ કરાવતા. સંતોની વાતોથી જવારજ ગામના સ્ત્રી ભક્તો સ્વામિનારાયણ ભગવાનના મહિમાને જાણતા હતા, પરંતુ ક્યારેય પૃત્યક્ષ દર્શન નહોતા કરી શક્યા, આજ તો ઇષ્ટદેવ શ્રીસ્વામિનારાયણ ભગવાન પોતે પધાર્યા છે તેમ જાણીને સર્વે બાઇઓ અત્યંત રાજી થયા, સૌ સ્ત્રીભક્તો નીચે બેસીને શ્રીજીમહારાજને પંચાંગ પૃણામ કર્યા. બાઇઓએ મહારાજને કહ્યું “ મહારાજ ! આપની કૃપાથી અમારા ઘરમાં ઘી ગોળ દૂધ દહીં લોટ વગેરે સહુ સીધુ તૈયાર છે, આપના માટે પણ થાળ કરાવીને અમારા ઘરે આપ જમો એવી અમે આપને પ્રાર્થના કરીએ છે, આમ કહીને બ્રહ્મચારી દ્વારા ઘણું ઘી નખાવીને શીરો બનાવીને સુંદર થાળ કરાવ્યો, શ્રીજીમહારાજ ને બાજોઠે બેસાડીને જમાડ્યા. મહારાજ પણ ભાવ જોઇને ઘણું જમ્યા ને ઘરના સર્વે ને થાળનો પ્રસાદ દીધો. સુરાબાપુ આદિ સૌ દરબારોને શિરો, અને ઘી-ગોળ, દહીં અને દૂધની તાંહળીયું, બાજરાના રોટલા, મરચાંના અથાણા જમાડયા, માણહ મોકલીને ખેતરે થી વાવણીયા ને બોલાવી ને સહુએ દર્શન ને બપોરના થાળનો દિવ્ય લાભ લીધો. જમીને બપોર પછે શ્રીજીમહારાજ અને સર્વે ત્યાંથી કૌકા ગામે જઈને રાત રોકાયા.
- શ્રી હરિચરિત્રામૃત સાગર પૂર ૧૯ તરંગ ૩૬
હાલ પણ જવારજ ગામના દરબાર ફળિયામાં ઘણું પુરાતન સ્વામિનારાયણ ભગવાનનું હરિમંદિર છે, હાલમાં પણ જવારજ ગામના દરબારોમાં ખુબ મહિમા પૂર્વકનો સત્સંગ છે.
સદગુરુ શ્રી નિષ્કુળાનંદ સ્વામીએ શ્રીભકતચિંતામણી ગૃંથના પૃકરણ ૧૧૮ ની કડી ૩૦મા આ જવારજ ગામના ભકતોને ચિંતવતા લખ્યું છે કે.. ભક્ત ભાટ આધાર છે રૂડો, ગજો ગોરો ખરો જન ખોડો..! ખત્રી ભક્ત ચેલો નથુભાઉ, કૃષ્ણ સઇ જવારજ માંઇ..!!
- શ્રીભકતચિતામણિ ના મુકતોના ચિંતનમાંથી…
🙇🏻♂️🙏
Hindi
जवारज के दरबार भक्त और श्रीजी महाराज का भोजन
वतामण चौराहे (चौकड़ी) से बगोदरा की ओर जाने वाले मार्ग पर बीच में जवारज नामक एक छोटा-सा गाँव स्थित है। इस गाँव में संतों के विचरण के पावन योग से दरबार (काठी/क्षत्रिय) परिवारों में सत्संग का प्रादुर्भाव हुआ था। जवारज गाँव के दरबार भक्त नाथीजी और चेलाजी ऐसे भाग्यशाली भक्त थे, जिनके घर श्रीजी महाराज ने सूरा खाचर आदि काठी दरबारों के साथ पधारकर प्रेमपूर्वक भोजन (थाल) आरोग्या था।
एक समय श्रीहरि अपने परम सखा सूरा खाचर, सोमला खाचर, मोका खाचर आदि के साथ घोड़ों पर सवार होकर काठियावाड़ से गुजरात की ओर पधार रहे थे। प्रातःकाल सभी ने पच्छम गाँव में शिरामिण (नाश्ता) किया और आगे के मार्ग के लिए घोड़ों को तैयार किया। भोर के समय सभी अश्वारोही होकर निकले, वहाँ से भोगावो नदी पार की, घोड़ों को पानी पिलाया और आगे बढ़े। घोड़ों की रेवाल चाल तथा पूर्व दिशा से उदित होते सूर्यनारायण की स्वर्णमयी किरणों में श्रीहरि की तीन कलंगी (छोगला) वाली सुंदर पाघ और उनके सुनहरे वस्त्र अत्यंत नयनाभिराम प्रतीत हो रहे थे। मार्ग में जो कोई भी यह दृश्य देखता, उसका मन मुग्ध हो जाता था। श्रीहरि के साथ उनके सखा सूरा खाचर और सोमला खाचर आदि हास-परिहास व आनंद-विनोद करते हुए आगे बढ़ रहे थे।
प्रातःकाल पच्छम से चलते-चलते दोपहर हो गई, जिससे सभी काठी दरबारों को तीव्र भूख लग आई। तब सूरा खाचर ने श्रीहरि से निवेदन किया, “हे महाराज! दिन बहुत चढ़ गया है और दोपहर का समय हो चुका है। अब दोपहर के भोजन का क्या प्रबंध होगा? पेट में तो चूहे कूद रहे हैं, मार्ग में कहीं कोई अनचाही एकादशी न हो जाए!”
श्रीजी महाराज मुस्कुराए और बोले, “सूरा बापू! अब तो कौका गाँव से पहले कहीं भी भोजन की आशा मत रखिए। अभी तो हमें दस गाऊ (लगभग ३० किलोमीटर) और चलना है!” यह सुनकर सभी ढीले पड़ गए। सूरा बापू ने विनोद में कहा, “महाराज! यदि भूख के मारे मेरा यह देह छूट गया, तो आपको ब्रह्महत्या की भांति ‘काठी-हत्या’ का दोष लगेगा! आप तो साक्षात् भगवान हैं, अतः कुछ कृपा कीजिए।” इस प्रकार वे सब आनंद-विनोद करते हुए मार्ग तय कर रहे थे।
कुछ ही दूर चलने पर मार्ग में जवारज गाँव आया। गाँव के सीमान्त (गोंदर) पर पहुँचते ही श्रीहरि ने घोड़ों की लगाम ढीली छोड़ दी और कहा, “अब ये घोड़े जहाँ जाना चाहें, अपनी इच्छानुसार जाएँ; हम सब वहीं दोपहर का भोजन करेंगे।” घोड़े जवारज गाँव में सीधे दरबारों के आँगन (फलिये) में जाकर रुक गए।
उस समय जवारज गाँव के सभी पुरुष दरबार खेतों में बुआई (बोवनी) करने गए थे। घर की स्त्रियाँ उनके लिए दोपहर का भोजन (भात) लेकर खेतों में जाने की तैयारी कर रही थीं। अचानक इतने सारे अश्वारोहियों को अपने आँगन में देखकर सभी स्त्रियाँ अत्यंत चकित रह गईं।
श्रीजी महाराज ने मधुर वाणी में कहा, “हम सब आपके अतिथि बनकर आपके द्वार आए हैं। अतः आपने अपने पुरुषों के लिए जो भोजन तैयार किया है, उसमें से दो-दो रोटले इन काठी दरबारों को दे दीजिए। ये सभी काठी दरबार हैं, इसलिए इन्हें आपका अन्न स्वीकार होगा। हमें भोजन नहीं करना है; आप इन्हें जिमा देंगी, तो हम मानेंगे कि हमें ही भोजन मिल गया। हमें तो तुरंत भोजन करके आगे प्रस्थान करना है।”
श्रीजी महाराज की यह अमृतमयी वाणी सुनकर स्त्रियों ने सिर से भोजन के टोकरे उतारकर ओसारे (दालान) में रख दिए। उन्होंने ओसारे में खाटें बिछाकर श्रीहरि और सूरा खाचर आदि सभी को आदरपूर्वक बैठाया। पूछने पर जब दरबारों ने बताया, तब उन स्त्रियों को ज्ञात हुआ कि यह कोई साधारण संत या अतिथि नहीं, अपितु स्वयं उनके इष्टदेव भगवान श्री स्वामीनारायण पधारे हैं!
जवारज गाँव के सभी दरबार परिवार संतों के विचरण के समय वर्तमान धारण करके स्वामीनारायण भगवान के निष्ठावान सत्संगी बन चुके थे। उनके गाँव में संतों का आवागमन रहता था और वे गाँव में आकर कथा-सत्संग कराते थे। संतों की अमृतवाणी से जवारज गाँव की महिला भक्त भगवान स्वामीनारायण की अगाध महिमा को भलीभांति जानती थीं, किंतु कभी प्रत्यक्ष दर्शन नहीं कर पाई थीं। आज साक्षात् इष्टदेव श्री स्वामीनारायण भगवान को अपने ही आँगन में उपस्थित देखकर सभी महिलाएँ परमानंद में डूब गईं। सभी भक्त माताओं-बहनों ने भूमि पर बैठकर श्रीजी महाराज को पंचांग प्रणाम किया।
उन्होंने महाराज से करबद्ध विनती की, “हे महाराज! आपकी असीम कृपा से हमारे घर में घी, गुड़, दूध, दही, आटा आदि सभी सामग्री (सीधा) उपलब्ध है। हम आपसे करबद्ध प्रार्थना करती हैं कि आपके लिए भी थाल तैयार कराया जाए और आप हमारे घर भोजन अवश्य ग्रहण करें।” ऐसा कहकर ब्रह्मचारी के माध्यम से प्रचुर मात्रा में शुद्ध घी डलवाकर हलवा (शीरा) बनवाया और सुंदर थाल तैयार किया। श्रीजी महाराज को सुंदर बाजोट (चौकी) पर विराजमान कराकर भोजन कराया गया। महाराज ने भी उनका अनन्य भाव देखकर तृप्तिपूर्वक भोजन आरोग्या और घर के सभी सदस्यों को थाल की पावन प्रसादी दी।
सूरा बापू आदि सभी काठी दरबारों को गरमा-गरम शीरा, घी-गुड़, दही व दूध के कटोरे, बाजरे के रोटले और मिर्च का अचार प्रेमपूर्वक परोसा गया। खेत में आदमी भेजकर बुआई कर रहे पुरुषों को भी तुरंत बुला लिया गया। सभी ने श्रीजी महाराज के दिव्य दर्शन और दोपहर के पावन थाल का अलौकिक लाभ प्राप्त किया। भोजनोपरांत दोपहर बाद श्रीजी महाराज और सभी काठी दरबार वहाँ से प्रस्थान कर कौका गाँव पहुँचे और वहाँ रात्रि विश्राम किया।
— श्रीहरिचरित्रामृत सागर, पूर १९, तरंग ३६
आज भी जवारज गाँव के दरबार फलिये में भगवान स्वामीनारायण का एक अत्यंत प्राचीन हरिमंदिर सुशोभित है और आज भी जवारज गाँव के दरबारों में अत्यंत महिमायुक्त सत्संग विद्यमान है।
सद्गुरु श्री निष्कुलानंद स्वामी ने ‘श्रीभक्त चिंतामणि’ ग्रंथ के प्रकरण ११८ की कड़ी ३० में जवारज गाँव के भक्तों का स्मरण करते हुए लिखा है:
ભક્ત ભાટ આધાર છે રૂડો, ગજો ગોરો ખરો જન ખોડો..!
ખત્રી ભક્ત ચેલો નથુભાઉ, કૃષ્ણ સઇ જવારજ માંઇ..!!
— श्रीभक्तचिंतामणि के मुक्तों के चिंतन में से…
🙏
English
The Darbar Devotees of Javaraj and Shriji Maharaj’s Feast
Situated along the route from Vataman Crossroads toward Bagodara lies the small village of Javaraj. Through the holy travels (vicharan) of the sadhus, the Darbar (Kathi/Kshatriya) families of this village had embraced the Satsang fellowship. Nathuji and Chelaji were devout Darbar devotees of Javaraj at whose home Shriji Maharaj lovingly dined along with Sura Khachar and other Kathi chieftains.
Once, Shri Hari, mounted on horseback alongside His close companions Sura Khachar, Somla Khachar, Moka Khachar, and others, was traveling from Kathiawad toward Gujarat. In the early morning, they took breakfast (shiraman) at the village of Pachham and saddled their horses for the journey. Riding out at the crack of dawn, they crossed the Bhogavo River, watered the horses, and rode forward. The graceful trotting (reval) gait of the horses, illuminated by the radiant rays of the rising morning sun casting a golden glow upon Shri Hari’s three-tasseled turban (chhoglawali paagh) and His gleaming garments, presented a breathtaking spectacle. Travelers along the road were utterly captivated by His divine form. Shri Hari and His companions Sura Khachar, Somla Khachar, and others rode along in joyful conversation and delightful banter.
Having set out early in the morning from Pachham, by noon all the Kathi chieftains became extremely hungry. Sura Khachar candidly submitted to Shri Hari, “O Maharaj! The sun has climbed high and noon has already arrived. What shall we do about lunch? Hunger is gnawing fiercely at our stomachs; I hope we don’t end up having an untimely forced fast (manah-marni Ekadashi) along the way!”
Shriji Maharaj smiled and teasingly replied, “Sura Bapu, do not harbor any hopes of dining anywhere before Kauka village! We still have to travel another ten gaus (approximately 30 kilometers) together!” Hearing this, everyone’s spirits dampened. Sura Bapu wittily responded, “Maharaj! If my body drops dead from hunger, you will incur the grave sin of ‘Kathi-killing’ just like the sin of slaying a Brahmin! You are the Almighty God, so please shower some mercy on us.” Continuing their lively banter, they kept riding ahead.
After traveling a short distance, they reached the outskirts of Javaraj village. Arriving at the village entrance (gondar), Shri Hari released the reins of the horses and said, “Now, let these horses go wherever they please; we shall all take our noon meal right where they stop.” The horses trotted straight into the village and came to a halt in the courtyard of the Darbar families.
At that time, all the Darbar men of Javaraj had gone to their agricultural fields for sowing. The women of the household were just preparing to carry lunch (bhaat) to the fields for them. Seeing these sudden horsemen arrive in their courtyard, all the women were astonished.
Shriji Maharaj spoke in a gentle and affectionate tone, “We have all arrived at your doorstep as your guests. Therefore, from the meal you have prepared, please share two rotlas each for these Kathi Darbars. They are all Kathi chieftains, so your food is entirely suited to them. I do not need to dine; if you feed them, consider that you have fed Me. We wish to have our meal and resume our journey immediately.”
Enchanted by His sweet and benevolent voice, the women placed their baskets of food down upon the veranda (osari). They laid out cots in the veranda and respectfully seated Shri Hari, Sura Khachar, and all the companions. Upon inquiring with the chieftains, the women were astonished to discover that this divine guest was none other than their Ishtadev, Bhagwan Shri Swaminarayan Himself!
All the Darbar households of Javaraj village had taken the spiritual vows (vartaman) of Satsang during the visits of the sadhus and had become devoted followers of Bhagwan Swaminarayan. The sadhus visited their village regularly, inspiring the community through spiritual discourses. Through the preachings of the sadhus, the female devotees of Javaraj were well aware of Bhagwan Swaminarayan’s supreme glory, but they had never had His direct personal darshan. Realizing that their beloved Ishtadev Bhagwan Swaminarayan had personally graced their home, the women were overwhelmed with supreme joy. They bowed down and offered panchang prostrations to Shriji Maharaj.
The women devoutly prayed to Maharaj, “O Maharaj! By Your divine grace, our home is blessed with plenty of ghee, jaggery, milk, curd, flour, and provisions. We humbly beseech You to allow us to prepare a special thaal for You as well and bless our home by dining here.” Saying so, they had the Brahmachari prepare a luscious dish of shiro (sweet wheat pudding) with copious amounts of pure ghee, arranging a splendid thaal. Shriji Maharaj was seated reverently on a decorative low stool (bajoth) and served the meal. Beholding their pure devotion, Maharaj dined heartily and distributed the sanctified prasadi of the thaal to all the members of the household.
Sura Bapu and all the other Darbars were lovingly served hot shiro, ghee, jaggery, bowls of fresh curd and milk, bajra rotlas, and spicy pickle. A messenger was dispatched to the fields to summon the men engaged in sowing, allowing everyone to take the divine darshan of Shriji Maharaj and partake in the sanctified afternoon feast. After lunch, Shriji Maharaj and His entourage resumed their journey in the afternoon, arriving at Kauka village where they rested for the night.
— Shri Haricharitramrut Sagar, Pur 19, Tarang 36
Even today, an ancient Hari Mandir of Bhagwan Swaminarayan graces the Darbar courtyard of Javaraj village, and the Darbar families of Javaraj continue to cherish deep devotion and reverence for the Satsang.
Sadguru Shri Nishkulanand Swami has commemorated these faithful souls of Javaraj in Shri Bhaktachintamani (Chapter 118, Verse 30):
Bhakta Bhaat Aadhar chhe rudo, Gajo Goro kharo jan Khodo..!
Khatri bhakta Chelo Nathubhau, Krishna Sai Javaraj maai..!!
— From the remembrance of the liberated souls in Shri Bhaktachintamani…
🙏