જામનગરના અલીયા-મોડા પાસે ગંગાજળા કરીને નાનું એવું ગામ છે. આ ગામમાં સદગુરુ શ્રી રામાનંદ સ્વામીના શીષ્ય એવા પાલીબાઇ નામે એકાંતિક ભક્ત હતા.
Gujarati
ગંગાજળાના પાલીબાઇ અને રામાનંદ સ્વામીના લાલજી
જામનગરના અલીયા-મોડા પાસે ગંગાજળા કરીને નાનું એવું ગામ છે. આ ગામમાં સદગુરુ શ્રી રામાનંદ સ્વામીના શીષ્ય એવા પુરવ ના મુમુક્ષુ પાલીબાઇ નામે એકાંતિક ભક્ત હતા. પાલીબાઇ જ્ઞાતિએ રાવળ હતા. પોતે શક્તિપંથી પરીવાર મા જન્મેલા હતા એટલે પરિવારના સભ્યો બધા દેવ-દેવી ભૂત ભૂવા દોરા ધાગા મંત્ર વગેરે મા બહુ માનતા. પાલીબાઇ પોતે બહુ સાત્વિક હતા એટલે એમને એ બધુય ગમતું નહી. પોતે ગામમાં કાયમ સાધુ સંન્યાસી કે અભ્યાગત આવે તો એમને ભેખમા ભગવાન જાણીને કાયમ ભાવે કરીને જમાડતા.
સદગુરુ રામાનંદ સ્વામી એકવખત વિચરણ કરતા કરતા ગંગાજળા ગામના ચોરે પધાર્યા હતા. ગામના સહુ ભેળા દર્શન કરવા ને સ્વામીની કથા સાંભળવા પાલીબાઇ પણ આવ્યા. રામાનંદ સ્વામી ના દર્શન કરતા જ પોતાનું પુરવનું પુણ્ય જાણે પૃગટી ગયું ને સ્વામીને ગુરુ તરીકે સ્વીકારી ને પોતે આશ્રિત થયા. પોતે સત્સંગી થતા પોતાના ઘરના આહાર-વ્યવહાર શુદ્ધ થયા ને પોતે કુટુંબના કુરીવાજો છોડીને સદાચારપુર્વક જીવન જીવવા મંડયા. પોતાના કુટુંબ મા દેવ-દેવીઓને પશુ-પક્ષીના બલિદાન ચડાવીને માંસાહાર વગેરે થતો એ તુરંત જ નિડરતાથી બંધ કરાવયો.
થોડે સમયે સદગુરુ રામાનંદ સ્વામી ફરીને ગંગાજળા પધાર્યા તે પાલીબાઇએ હરખથી ગુરુદેવને પોતાના ઘરે આદર પુર્વક સન્માન કરીને બે-ચાર દિવસ રોક્યા. રામાનંદ સ્વામી પણ એમનો સદાચાર ને ભકિતભાવ જોઇને ખુબ રાજી થયા. એકદિવસ સ્વામી સવાર મા પુજા કરવા બેઠા હતા એ સમયે સ્વામી લાલજીની મૂર્તિને તુલસીપત્ર અને અક્ષતથી પૂજન કરતા હતા. આ સમયે પાલીબાઇ પણ એ વખતે પુજાના દર્શન કરવા પોતાના પરિવાર સાથે બેઠા હતા. સ્વામી પુજા કરી રહ્યા એટલે પાલીબાઇ સ્વામી ને પંચાગ પૃણામ કરીને બોલ્યા કે ગુરુદેવ, તમારા આશીર્વાદે અમારા પરિવાર મા સત્સંગના નિયમો સહુ પાળે છે. અમો સહુ સર્વ રીતે સુખી છીએ. તમો જેમ તમારી પૂજામાં લાલજીની મુરતીની પુજા કરો છો એવી રીતે અમારે ઘરે લાલજીને દરરોજ પુજન ને થાળ કરવા હોય તો કરી શકીએ? આ સાંભળી ને સ્વામી એમનો મુમુક્ષુ ભકિતભાવ જાણીને અતિ રાજી થતા થકા બોલ્યા કે પાલીબાઇ, તમારા સદગુણો જોઇને મને લાગે છે કે તમે અવશ્ય લાલજીના નિત્યપુજન ના અધિકારી છો, તમોને હુ મારી પુજાના લાલજી આપુ છુ, તમે એમનુ પૃગટ ભાવે દરરોજ પુજન-અર્ચન ને થાળ વગેરે કરજયો. એમ કહીને રાજી થઇને પુજામાંથી લાલજીની મુર્તી પાલીબાઇને આપી.
સદગુરુ રામાનંદ સ્વામી એ જાતે આપેલા લાલજીની પૃત્યક્ષ ભાવે પાલીબાઇએ જીવનભર સેવાપુજા કરી. વખતોવખત વૃત તપ-જપ ને અનુષ્ઠાનો કરીને સદગુરુ રામાનંદ સ્વામીના આશીર્વાદે પાલીબાઇ બૃહ્મસ્થીતીને પામ્યા હતા.
સમયજતા શ્રીહરિ ગાદીએ આવ્યા ને ધર્મધૂરા સંભાળી. પોતાનો ઐશ્વર્ય પૃતાપ દેખાડતા થકા અલીયા-મોડા વગેરે ગામડાઓમાં પધાર્યા હતા તયારે પાલીબાઇ પણ શ્રીહરિ ના દર્શને આવ્યા ને અતિ આગૃહ કરીને પોતાને ગામ ગંગાજળા એમના ઘરે લઇ ગયા. પોતાના દિકરા જલાભાઇ ને પણ શ્રીહરિના ચરણે આશ્રિત કર્યા. શ્રીહરિએ એમની ઓસરી બેસતા થકા ગુરુદેવ રામાનંદ સ્વામીના સંસ્મરણો ને યાદ કરીને ગુરુદેવના લાલજીની અતિશય પૃેમે કરેલ પુજાની ફલશ્રુતિએ ખુબ પ્રસન્નતા વ્યક્ત કરી.
શ્રીહરિએ ક્ષેમકુશળ પુછયા તો પાલીબાઇ કહે કે હે પૃભો એક અરજ છે, મારા દિકરા જલાને કાયમ સારુ તમારા ચરણે સેવા મા સ્વીકારો..! એમ કહીને જલાભાઇને પોતાના હાથે જ શ્રીહરિને સોંપ્યા.
થોડા સમયે પાલીબાઇ સ્વતંત્ર થકા અક્ષરધામમાં સીધાવયા.
એમના દિકરા જલાભાઇ પણ જાણે પુરવના કોઇ તપસ્વી આત્મા હતા તે આજીવન પાર્ષદ દિક્ષાએ રહીને જુનાગઢ મંદિરમા ખુબ સેવા કરતા રહ્યા. સદગુરુ ગુણાતિતાનંદ સ્વામીની અનુવૃતિમાં રહીને આજીવન મંદિરની સેવા કરીને મંદિરમાંજ અક્ષરવાસી થયા.
શ્રીહરિલીલામૃતમા કળશ ૪ વિશ્રામ ૧૩માં આચાર્યપૃવર શ્રીવિહારીલાલજી મહારાજે એમને ચિંતવ્યા છે કે… મોડા ગામ પાસે એક ગામ, ગંગાજળા છે તેનું નામ..! નાત્યે રાવળ તયા બાઇ પાલી, તેને મુર્તિ તે સ્વામીએ આલી…! જલો ભક્ત તે પાલીનો પુત્ર, તેના ઘરમા છે તે મુર્તિ તત્ર..! પાલીબાઇ ને તે પછી જ્યારે, મળ્યા શ્રીસહજાનંદ ત્યારે…! જલાભકતને કરવા ત્યાગી, સોંપ્યા શ્રીહરિને પગે લાગી..!
- સત્સંગ સ્ત્રી-રત્નમાળામાંથી…
🙏
Hindi
गंगाजळा की पालीबाई और रामानंद स्वामी के लालजी
जामनगर के अलिया-मोडा के समीप गंगाजळा नाम का एक छोटा सा गाँव है। इस गाँव में सद्गुरु श्री रामानंद स्वामी की शिष्या और पूर्वजन्म की मुमुक्षु पालीबाई नाम की एक एकांतिक भक्त थीं। पालीबाई जाति से रावल थीं। उनका जन्म शक्तिपंथी (शाक्त) परिवार में हुआ था, अतः परिवार के सभी सदस्य भूत-प्रेत, भुवा (तांत्रिक), तागे-ताबीज, तंत्र-मंत्र और देवी-देवताओं में बहुत मानते थे। पालीबाई स्वभाव से अत्यंत सात्त्विक थीं, इसलिए उन्हें ये सब आडंबर तनिक भी पसंद नहीं आते थे। गाँव में जब भी कोई साधु, संन्यासी या अतिथि आते, तो वे उनमें भगवान का भाव मानकर अत्यंत प्रेम और श्रद्धा से उन्हें भोजन कराती थीं।
एक बार सद्गुरु रामानंद स्वामी गाँव-गाँव विचरण करते हुए गंगाजळा गाँव के चबूतरे (चौरे) पर पधारे। गाँव के अन्य लोगों के साथ दर्शन करने तथा स्वामी की अमृतमयी कथा सुनने पालीबाई भी आईं। रामानंद स्वामी के दर्शन होते ही मानो उनके पूर्वजन्मों के सुकृत्य जागृत हो गए। उन्होंने स्वामीजी को सद्गुरु रूप में स्वीकार कर उनका आश्रय ग्रहण किया। सत्संगी बनते ही उनके घर का खान-पान और व्यवहार पूर्णतः शुद्ध हो गया। उन्होंने परिवार की कुरीतियों को त्यागकर सदाचारपूर्ण जीवन जीना आरंभ किया। उनके परिवार में देवी-देवताओं के नाम पर जो पशु-पक्षियों की बलि देकर माँसाहार किया जाता था, उसे उन्होंने निर्भीकतापूर्वक तुरंत बंद करा दिया।
कुछ समय पश्चात् सद्गुरु रामानंद स्वामी पुनः गंगाजळा पधारे, तो पालीबाई ने अत्यंत हर्ष और आदर-सत्कार के साथ गुरुदेव को अपने घर आमंत्रित किया और दो-चार दिन वहीं ठहराया। रामानंद स्वामी भी उनके पावन सदाचार और अनन्य भक्तिभाव को देखकर अत्यंत प्रसन्न हुए। एक दिन प्रातःकाल स्वामीजी जब नित्य-पूजा करने बैठे, तब वे लालजी (बालकृष्ण प्रभु) की श्रीमूर्ति का तुलसी-दल और अक्षत से भावपूर्वक पूजन कर रहे थे। उस समय पालीबाई भी अपने परिवार सहित दूर बैठकर उस अलौकिक पूजा के दर्शन कर रही थीं। पूजा समाप्त होने पर पालीबाई ने स्वामीजी को पंचांग प्रणाम किया और करबद्ध होकर बोलीं, “गुरुदेव! आपके शुभाशीर्वाद से हमारा पूरा परिवार सत्संग के नियमों का दृढ़ता से पालन करता है। हम सब हर प्रकार से सुखी हैं। जैसे आप अपनी पूजा में लालजी की मूर्ति का पूजन करते हैं, क्या वैसे ही हम भी अपने घर में लालजी का नित्य पूजन और थाल-आरती कर सकते हैं?” पालीबाई का यह निर्मल भक्तिभाव देखकर स्वामीजी परम प्रसन्न हुए और बोले, “पालीबाई! आपके सद्गुणों और निष्ठा को देखकर मुझे विश्वास है कि आप अवश्य ही लालजी की नित्य सेवा-पूजा की सच्ची अधिकारी हैं। मैं आपको अपनी स्वयं की पूजा के ये लालजी प्रदान करता हूँ। आप साक्षात् प्रभु मानकर प्रतिदिन इनका पूजन-अर्चन और थाल अर्पण कीजिएगा।” ऐसा कहकर स्वामीजी ने प्रसन्न होकर अपनी पूजा के लालजी की मूर्ति पालीबाई को भेंट कर दी।
सद्गुरु रामानंद स्वामी द्वारा साक्षात् प्रदत्त लालजी की पालीबाई ने जीवन भर प्रत्यक्ष प्रभु भाव से सेवा-पूजा की। समय-समय पर व्रत, तप, नाम-जप और अनुष्ठान करते हुए सद्गुरु रामानंद स्वामी के आशीर्वाद से पालीबाई ने उच्च ब्राह्मी स्थिति प्राप्त कर ली।
कालांतर में श्रीहरि (श्रीजी महाराज) धर्म की गद्दी पर आसीन हुए और सत्संग की बागडोर संभाली। अपने दिव्य ऐश्वर्य और सामर्थ्य को प्रकट करते हुए जब वे अलिया-मोडा आदि गाँवों में विचरण कर रहे थे, तब पालीबाई भी श्रीहरि के दर्शन करने पहुँचीं और अत्यंत आग्रहपूर्वक उन्हें अपने गाँव गंगाजळा स्थित अपने घर ले आईं। उन्होंने अपने पुत्र जलाभाई को भी श्रीहरि के चरणों में समर्पित कर उनका आश्रित बना दिया। श्रीहरि ने उनके बरामदे (ओसरी) में विराजते हुए गुरुदेव रामानंद स्वामी के पावन संस्मरणों को स्मरण किया और गुरुदेव के लालजी की अत्यंत प्रेमपूर्वक की गई पूजा की भूरि-भूरि सराहना कर अपनी असीम प्रसन्नता व्यक्त की।
श्रीहरि ने जब कुशल-क्षेम पूछा, तब पालीबाई ने विनीत भाव से प्रार्थना की, “हे प्रभु! मेरी बस एक ही प्रार्थना है—मेरे पुत्र जला को सदा के लिए अपने चरणों की सेवा में स्वीकार कर लीजिए!” ऐसा कहकर उन्होंने अपने ही हाथों से जलाभाई को श्रीहरि को सौंप दिया।
कुछ समय पश्चात् देह का त्याग कर पालीबाई स्वतंत्र रूप से अक्षरधाम सिधार गईं।
उनके पुत्र जलाभाई भी पूर्वजन्म के कोई सिद्ध तपस्वी जीव थे। उन्होंने आजीवन पार्षद दीक्षा में रहकर जूनागढ़ मंदिर में अनन्य भाव से सेवा की। सद्गुरु गुणातीतानंद स्वामी के वचनों में रहकर और उनकी आज्ञा-अनुवृत्ति में चलते हुए उन्होंने आजीवन मंदिर की निष्काम सेवा की और अंततः मंदिर में ही अक्षरवासी हुए।
‘श्रीहरिलीलामृत’ के कलश ४, विश्राम १३ में आचार्यप्रवर श्रीविहारीलालजी महाराज ने इनका स्मरण करते हुए लिखा है: मोडा गाँव के पास एक गाँव, गंगाजळा है उसका नाम..! जाति से रावल वहाँ बाई पाली, मूर्ति उन्हें स्वामी ने दी निराली..! जला भक्त हैं पाली के सुपुत्र, जिनके घर में है वह मूर्ति तत्र..! पालीबाई को उसके बाद जब, मिले श्री सहजानंद प्रभु तब..! जलाभक्त को करने हेतु त्यागी, सौंपे श्रीहरि को चरण अनुरागी..!
- सत्संग स्त्री-रत्नमाला से…
🙏
English
Palibai of Gangajala and Ramanand Swami’s Lalji
Near Aliya-Moda in the Jamnagar region lies a small hamlet named Gangajala. In this village lived Palibai, an ekantik devotee and an earnest spiritual seeker (mumukshu) from past births, who became a devout disciple of Sadguru Shri Ramanand Swami. Palibai belonged to the Raval community. She was born into a Shaktipanthi family whose members placed deep faith in occult rites, village sorcerers (bhuvas), exorcisms, protective threads, magical chants, and various local deities. Being inherently sattvic and spiritually pure, Palibai found no solace in these superstitious practices. Whenever holy sadhus, sannyasis, or wandering ascetics arrived in the village, she recognized God residing within their ascetic attire and lovingly served them wholesome food.
Once, during his travels, Sadguru Ramanand Swami arrived at the village square (choro) of Gangajala. Along with the villagers, Palibai went to have his holy darshan and listen to his spiritual discourses. The moment she beheld Ramanand Swami, the accumulated virtues of her past lives blossomed; she accepted Swami as her guru and surrendered under his refuge. Upon embracing Satsang, the diet and conduct of her household became thoroughly pure. She renounced all familial vices and superstitions and began living an exemplary, virtuous life. She also fearlessly put an end to the horrific family tradition of offering animal sacrifices to local deities and consuming meat.
After some time, when Sadguru Ramanand Swami visited Gangajala once again, Palibai received Gurudev with immense delight and reverent hospitality, hosting him at her home for several days. Ramanand Swami was overjoyed witnessing her righteous conduct and heartfelt devotion. One morning, as Swami sat to perform his daily morning puja, he was devoutly worshiping the sacred murti of Lalji (the child form of Shri Krishna) with fresh tulsi leaves and unbroken rice (akshat). Palibai and her family sat nearby, absorbing the divine sight of the puja. When Swami concluded his worship, Palibai offered prostrations (panchang pranam) and humbly prayed, “Gurudev! By your divine blessings, our entire family strictly observes the code of Satsang, and we are happy in every way. Just as you worship the murti of Lalji in your daily puja, may we also worship Lalji and offer Him daily meals (thal) in our humble home?”
Hearing this sincere, spiritual prayer, Swami was immensely pleased and replied, “Palibai! Beholding your virtues and sincere devotion, I know you are truly worthy of serving and worshiping Lalji daily. I lovingly gift you this very murti of Lalji from my own personal puja! Worship and offer thal to Him daily with the profound sentiment of His living presence (pragat bhaav).” Saying this, he graciously presented the prasadi murti of Lalji from his puja to Palibai.
Throughout her life, Palibai worshiped Lalji—gifted directly by Sadguru Ramanand Swami—with direct, heartfelt devotion. Frequently observing fasts, austerities, chanting, and spiritual disciplines, she attained the exalted state of Brahmic consciousness (brahmasthiti) by the grace of Ramanand Swami.
With the passage of time, Shri Hari assumed the spiritual leadership of the Sampradaya. Manifesting His divine glory and spiritual prowess, Shri Hari traveled through the villages of Aliya-Moda and surrounding areas. Palibai went to have His divine darshan and earnestly persuaded Him to visit her home in Gangajala. She also placed her son, Jalabhai, at Shri Hari’s lotus feet, initiating him under His refuge. Resting on the veranda of her home, Shri Hari fondly reminisced about Gurudev Ramanand Swami and expressed boundless delight at the devotion with which Palibai had worshiped Gurudev’s Lalji.
When Shri Hari enquired about her well-being, Palibai humbly submitted, “O Lord! I have only one earnest plea: please accept my son Jala into Your divine personal service forever!” With these words, she entrusted Jalabhai into Shri Hari’s holy hands.
Sometime later, having fulfilled her earthly purpose, Palibai departed peacefully and attained Akshardham.
Her son Jalabhai was also an elevated ascetic soul from past births. Taking initiation as a parshad (dedicated lifelong attendant), he rendered tireless service at the Junagadh mandir. Remaining completely attuned to the wishes and instructions of Sadguru Gunatitanand Swami, he spent his entire life in selfless service of the temple and ultimately attained Akshardham within the sacred grounds of the mandir itself.
In Shri Harililamrut (Kalash 4, Vishram 13), Acharyapravar Shri Viharilalji Maharaj commemorated them: Near Moda village lies a village fair, Named Gangajala, peaceful and rare..! Of Raval caste lived Palibai so pure, To whom Swami gave Lalji’s murti sure..! Devotee Jala was Pali’s noble son, In whose home the sacred murti shone as one..! Thereafter when to blessed Palibai, Appeared Shri Sahajanand Maharaj on high..! To dedicate Jala to renunciation’s path divine, She surrendered him at Shri Hari’s feet benign..!
- From Satsang Stree Ratnamala…
🙏