ઝાલાવાડમાં ગામ હળવદ સુરેન્દ્રનગરથી ૭૩ કીમીના અંતરે આવેલું છે. હળવદ ગામમાં સૌપૃથમ સત્સંગ નારાયણ જોશી નામે ખુબ મોટા વિદ્વાન વેદાંતી વિપૃ હતા એમના દ્વારા થયો.
Gujarati
હળવદના નારાયણ જોશી અને વેદની કાંડીઓનો સંકલ્પ
ઝાલાવાડમાં ગામ હળવદ સુરેન્દ્રનગરથી ૭૩ કીમીના અંતરે આવેલું છે. હળવદ ગામમાં સૌપૃથમ સત્સંગ નારાયણ જોશી નામે ખુબ મોટા વિદ્વાન વેદાંતી વિપૃ હતા એમના દ્વારા થયો.
શ્રીમદ ભાગવતમાં ચતુર્થ સ્કંધમાં ધ્રુવજીના આખ્યાનમાં અધ્યાય ૮ ના શ્લોક ૫૪માં ભગવાન શ્રીવેદવ્યાસે કહ્યું છે કે ધનુર્માસમાં પવિત્ર સરોવરના જળમાં ઉભા રહીને વિશુદ્ધ જળથી હસ્તમાં અંજલિ લઈને “ॐ नમો भगवते वासुदेવાય ” એ મંત્રનો જપ કરીને અંતઃકરણમાં ધારીને ભગવાનનું પૂજન કરે તો તેને પ્રત્યક્ષ ભગવાન મળે. શાસ્ત્રોના જ્ઞાતા એવા મુમુક્ષુ નારાયણ જોશી આ જાણતા હોવાથી ભગવાનને મેળવવા હળવદમાં આવેલ સરોવરના જળમાં ઉભા રહીને કડકડતી પોષ માસની ટાઢમાં વહેલી સવારમાં ભગવાન શ્રી વેદવ્યાસજીએ કહયા મુજબ પ્રેમથી “ॐ नમો भगवते वाસુદેવાય ! ” દરરોજના નિયમ મુજબ આ મંત્રનો જાપ કરતા. એમના આ પુણ્યપ્રતાપે એકવખત એકાકી રીતે સત્સંગમાં વિચરતા શ્રી સ્વામિનારાયણ ભગવાન શ્રીમદ ભાગવતમાં દશમ સ્કંધમાં રહેલ વેદસ્તુતિના શ્લોકો બોલતા બોલતા તે સરોવરની બાજુમાં આવીને કાંઠે નારાયણ જોશીની સામે બેઠા ! એ સમે એ દર્શન જોતા જ શ્રીહરિની એ મનોહર મુરતમાં નારાયણ જોષીનું મન મોહી ગયું. પોતાના સ્વરુપનું શ્રીહરિએ એમને જ્ઞાન કરાવયુ ને એમને પરિપૂર્ણ નિશ્ચય કરાવયો. પોતે પૃેમે કરીને શ્રીહરિને પોતાના ઘરે લઇ ગયા. શ્રીજીમહારાજ નારાયણ જોશીના ઘરે રાત રોકાયા ને તેમના ઘરે ભોજન પણ જમ્યા. પોતે સત્સંગી થયા ને ધીમે ધીમે નારાયણ જોશીના પ્રયત્નોથી ઝાલાવાડમાં બ્રાહ્મણોમાં સત્સંગ થયો. - શ્રીહરિચરિત્ર ચિંતામણિ ભા.૩ વા ૩૯૪
સત્સંગની શરૂઆતમાં ઝાલાવાડ પ્રદેશના વિદ્વાન બ્રાહ્મણોએ સ્વામિનારાયણ ભગવાનનો ખુબ જ વિરોધ કર્યો એ સારું આ બાબતે ઝાલાવાડ પ્રદેશના ઘણાય વિદ્વાન બ્રાહ્મણો હળવદમાં ભેગા થયા, તે વખતે નારાયણ જોશીએ સર્વે બ્રાહ્મણોને કહ્યું કે માત્ર વિરોધ જ કરવો એ યોગ્ય ન ગણાય, પરંતુ સ્વામિનારાયણ એ ભગવાન છે કે કેમ, તેની તમારે ખરાઈ કરવી જોઈએ, ને જો તમોને મનાય તો આશરો કરીને સત્સંગી થાજો. તે સમયે સ્વામિનારાયણ ભગવાન મેથાણ વિરાજતા હતા, આથી હળવદના વિદ્વાન બ્રાહ્મણોની સભામાં નક્કી થયું કે મેથાણ જઈને સ્વામિનારાયણની ભગવાનપણાની ખાત્રી કરવી, એમ નક્કી કરીને ચૌદ વિદ્વાન બ્રાહ્મણો તૈયાર થયા. દરેક બ્રાહ્મણોએ ચારેય વેદમાંથી જુદી જુદી કાંડીઓ નક્કી કરી રાખી. સૌએ એવા સંકલ્પો કર્યા કે આપણને દરેકને આપણા મનમાં સંકલ્પે નક્કી કર્યું છે તે પ્રમાણે જ વેદની કાંડીઓ બોલવા કહે અને તે સાથે સ્વામિનારાયણ પોતે પણ આપણી સાથે વેદના નિયત ઉચ્ચાર અને આરોહ અવરોહ સાથે તે કાંડીના મંત્રો બોલે, તો આપણે તેનું ભગવાનપણું માનીએ. આમ નક્કી કરીને હળવદના ચૌદ વિદ્વાન બ્રાહ્મણો મેથાણ ગયા. એ સમયે શ્રી સ્વામિનારાયણ ભગવાન મેથાણના રાજા પુંજાજીના દરબારગઢમાં ભક્તોની સભા ભરીને બેઠા હતા હળવદના બ્રાહ્મણો પુંજાજીના દરબારગઢમાં આવ્યા. શ્રીજીમહારાજે સૌ બ્રાહ્મણોને યથોચિત સન્માન કરીને દરેકના નામ લઈને સન્માન પૂર્વક યથાયોગ્ય આસને બેસાર્યા, બ્રાહ્મણોનું પૂજન કરાવીને મહારાજે દરેક બ્રાહ્મણે મનમાં નક્કી કરેલી વેદની કાંડીઓ બોલાવી અને પોતે પણ તે તે વેદની કાંડીઓ સ્પષ્ટ રીતે શુદ્ધ ઉચ્ચારોથી આરોહ અવરોહ મુજબ તેમની સાથે બોલ્યા, આ પ્રમાણે બધા બ્રાહ્મણોના સંકલ્પો પુરા થયા. આથી સૌ બ્રાહ્મણોએ સત્સંગના વર્તમાન લઈને મહારાજને પોતાને ગામ હળવદ પધાર્યા પ્રાર્થના કરી. શ્રીજીમહારાજ થોડેસમયે ફરીને હળવદ ગામે કૃપા કરીને પધાર્યા. ગામમાં ઘેલડી માતાજીના મંદિરમાં સભા ભરાઈ, એક લાકડાની પાટ પર સરસ ગાદી બિછાવીને શ્રીજીમહારાજને તેની ઉપર પધરાવ્યા ને સામે સૌ ભક્તોની મોટી સભા ભરાઈને બેઠી હતી. તે વખતે સૌએ વારાફરતી મહારાજનું પૂજન કર્યું અને મહારાજને સાકરના પડા આપીને એક એક ગાંગડો મહારાજના મુખમાં મેલ્યો ! સૌએ શ્રીહરિ ના દર્શ-સ્પર્શનો દિવ્ય લાભ લીધો. હાલ પણ આ લાકડાની પાટના હળવદ શ્રી સ્વામિનારાયણ મંદિરમાં દર્શન થાય છે. સદગુરુ નિષ્કુળાનંદ સ્વામીએ હળવદના આ સર્વે ભકતોને ચિંતવતા શ્રીભક્ત ચિંતામણી ના પ્રકરણ ૧૧૭ની કડી ૨૦-૨૧માં ચિંતવ્યા છે કે…
દ્વિજભકત શીવો નથુનામ, જાદુ કૂબેર નાથજી રામ..! પખો કૃષ્ણ મકનજી કહીએ, એહાદિ ભક્ત બૃાહ્મણ લહીએ..!! સોની ભક્ત નાગર કૂબેર, અમરશીયે કર્યો જગઝેર..! એહાદિ બીજા જન અપાર, વસે હળવદ ગામ મોઝાર..!!
- શ્રીભકતચિતામણીના મુકતોના ચિંતનમાંથી…
🙏
Hindi
हलवद के नारायण जोशी और वेद की कांडियों का संकल्प
झालावाड़ प्रदेश में स्थित हलवद गाँव सुरेंद्रनगर से लगभग ७३ किलोमीटर की दूरी पर है। हलवद गाँव में सत्संग का प्रथम प्रादुर्भाव नारायण जोशी नामक एक प्रकांड विद्वान, वेदांती विप्र (ब्राह्मण) के माध्यम से हुआ।
श्रीमद्भागवत के चतुर्थ स्कंध में ध्रुवजी के आख्यान के अंतर्गत अध्याय ८ के श्लोक ५४ में भगवान श्री वेदव्यासजी ने कहा है कि धनुर्मास में पवित्र सरोवर के जल में खड़े होकर, विशुद्ध जल की करकमलों में अंजलि लेकर “ॐ नमो भगवते वासुदेवाय” मंत्र का जप करते हुए अंतःकरण में भगवान का ध्यान व पूजन करने से साक्षात् परमात्मा की प्राप्ति होती है।
शास्त्रों के मर्मज्ञ एवं मुमुक्षु नारायण जोशी इस गूढ़ रहस्य को जानते थे। अतः साक्षात् भगवान को प्राप्त करने के उद्देश्य से वे हलवद के सरोवर के शीतल जल में खड़े रहकर, पौष मास की कड़कड़ाती ठंड में प्रातःकाल श्री वेदव्यासजी के निर्देशानुसार प्रतिदिन प्रेमपूर्वक “ॐ नमो भगवते वासुदेवाय” महामंत्र का नियमपूर्वक जप करते थे।
उनके इस पावन पुण्य और तीव्र तपस्या के प्रभाव से, एक बार एकाकी रूप से सत्संग में विचरण करते हुए भगवान श्री स्वामीनारायण श्रीमद्भागवत के दशम स्कंध में वर्णित वेदस्तुति के दिव्य श्लोकों का गान करते हुए उस सरोवर के तट पर पधारे और नारायण जोशी के ठीक सामने बैठ गए!
उस दिव्य बेला में दर्शन करते ही श्रीहरि की मनमोहक मूर्ति पर नारायण जोशी का मन मुग्ध हो गया। श्रीहरि ने उन्हें अपने यथार्थ स्वरूप का ज्ञान कराया और उनके हृदय में परिपूर्ण निश्चय कराया। नारायण जोशी अत्यंत प्रेमपूर्वक श्रीहरि को अपने घर ले गए। श्रीजी महाराज नारायण जोशी के घर रात्रि विश्राम के लिए रुके और वहाँ भोजन भी आरोग्या। नारायण जोशी सत्संगी बने और कालांतर में उनके सद्प्रयासों से पूरे झालावाड़ प्रदेश के ब्राह्मणों में सत्संग का प्रसार हुआ।
— श्रीहरिचरित्र चिंतामणि, भाग-३, वार्ता ३९४
सत्संग के आरंभिक काल में झालावाड़ प्रदेश के कई विद्वान ब्राह्मणों ने स्वामीनारायण भगवान का कड़ा विरोध किया। इस विषय पर विचार-विमर्श हेतु झालावाड़ के अनेक विद्वान ब्राह्मण हलवद में एकत्रित हुए। उस समय नारायण जोशी ने सभी ब्राह्मणों को समझाते हुए कहा, “बिना जाने केवल विरोध करना उचित नहीं है। हमें पहले इस बात की सत्यता की परीक्षा करनी चाहिए कि क्या स्वामीनारायण साक्षात् भगवान हैं या नहीं? यदि आपकी परीक्षा में वे खरे उतरें और आपको विश्वास हो जाए, तो उनका आश्रय ग्रहण कर सत्संगी बनना चाहिए।”
उस समय भगवान श्री स्वामीनारायण मेथाण गाँव में विराजमान थे। अतः हलवद के विद्वान ब्राह्मणों की सभा में यह निर्णय हुआ कि मेथाण जाकर स्वामीनारायण के भगवान होने की प्रत्यक्ष परीक्षा की जाए। इस हेतु चौदह प्रकांड विद्वान ब्राह्मण तैयार हुए। प्रत्येक ब्राह्मण ने चारों वेदों में से अलग-अलग कांडियाँ (ऋचाएँ/सूक्त) मन में निश्चित कर लीं। उन सभी ने मन में यह संकल्प किया कि “वे हममें से प्रत्येक को हमारे मन में संकल्पित वेद की कांडी बोलने का निर्देश दें और साथ ही स्वामीनारायण स्वयं भी हमारे साथ वेदों के शास्त्रीय सस्वर उच्चारण तथा यथोचित आरोह-अवरोह के साथ उन मंत्रों का पाठ करें, तभी हम उनके भगवानपने को स्वीकार करेंगे।”
यह निश्चय करके हलवद के चौदह विद्वान ब्राह्मण मेथाण पहुँचे। उस समय भगवान श्री स्वामीनारायण मेथाण के राजा पुंजाजी के दरबारगढ़ में भक्तों की सभा में विराजमान थे। जब हलवद के ब्राह्मण दरबारगढ़ में आए, तो श्रीजी महाराज ने सभी ब्राह्मणों का यथोचित सम्मान किया, प्रत्येक का नाम लेकर आदरपूर्वक उन्हें उचित आसनों पर बैठाया। महाराज ने ब्राह्मणों का यथायोग्य पूजन कराया और फिर प्रत्येक ब्राह्मण के मन में संकल्पित वेद की कांडी का उच्चारण कराया। साथ ही महाराज स्वयं भी उन-उन वेद की कांडियों का अत्यंत स्पष्ट, शुद्ध उच्चारण तथा शास्त्रीय आरोह-अवरोह के साथ उनके साथ पाठ करने लगे!
इस प्रकार सभी ब्राह्मणों के गुप्त संकल्प पूर्ण हो गए। इससे सभी ब्राह्मण विस्मित और नतमस्तक हो गए। उन्होंने तुरंत सत्संग के वर्तमान (नियम-धर्म) धारण किए और महाराज से अपने गाँव हलवद पधारने की करबद्ध प्रार्थना की।
कुछ समय पश्चात श्रीजी महाराज ने कृपा करके हलवद गाँव में पदार्पण किया। गाँव के घेलडी माताजी के मंदिर में एक विशाल सभा का आयोजन हुआ। एक सुंदर काष्ठ की पाट (चौकी) पर गद्दी बिछाकर श्रीजी महाराज को उस पर विराजमान कराया गया और सम्मुख भक्तों की विशाल सभा बैठी। उस समय सभी ने बारी-बारी से महाराज का पूजन किया और मिश्री (शक्कर) की भेंट अर्पित करके एक-एक डली महाराज के मुखारविंद में अर्पित की! सभी ने श्रीहरि के दिव्य दर्शन और चरण-स्पर्श का अलौकिक लाभ प्राप्त किया।
आज भी यह पवित्र काष्ठ पाट हलवद के श्री स्वामीनारायण मंदिर में दर्शनार्थ सुशोभित है।
सद्गुरु निष्कुलानंद स्वामी ने हलवद के इन सभी निष्ठावान भक्तों का स्मरण करते हुए ‘श्रीभक्त चिंतामणि’ ग्रंथ के प्रकरण ११७ की कड़ी २०-२१ में लिखा है:
દ્વિજભક્ત શીવો નથુનામ, જાદુ કૂબેર નાથજી રામ..!
પખો કૃષ્ણ મકનજી કહીએ, એહાદિ ભક્ત બ્રાહ્મણ લહીએ..!!
સોની ભક્ત નાગર કૂબેર, અમરશીયે કર્યો જગઝેર..!
એહાદિ બીજા જન અપાર, વસે હળવદ ગામ મોઝાર..!!
- શ્રીભક્તચિંતામણીના મુક્તોના ચિંતનમાંથી…
🙏
English
Narayan Joshi of Halvad and the Resolution of the Vedic Verses
The town of Halvad in the Jhalawad region is situated about 73 kilometers from Surendranagar. In Halvad, the Satsang fellowship was first established through the noble medium of Narayan Joshi, an exceptionally learned scholar of Vedanta and a devout Brahmin.
In the fourth canto of the Shrimad Bhagavatam, in the narrative of Dhruva (Canto 4, Chapter 8, Verse 54), Bhagwan Shri Vedavyas states that if a spiritual aspirant stands in the sacred waters of a lake during the auspicious month of Dhanurmas, takes pure water in anjali (cupped palms), meditates upon the Supreme Lord in their heart, and chants the mantra “Om Namo Bhagavate Vasudevaya”, they attain the direct, manifest presence of God.
Being well-versed in the scriptures, the earnest seeker Narayan Joshi knew this divine injunction. To attain the manifest darshan of God, he would wake up early in the morning during the freezing cold month of Posh, stand in the waters of the lake in Halvad, and lovingly chant the sacred mantra “Om Namo Bhagavate Vasudevaya” with unwavering discipline, exactly as prescribed by Shri Vedavyasji.
As a fruit of his immense pious deeds and devotion, Bhagwan Shri Swaminarayan, traveling solitary through the villages, arrived at the edge of that very lake while melodiously chanting the verses of the Veda Stuti from the tenth canto of the Shrimad Bhagavatam, and sat right across from Narayan Joshi!
Upon beholding that captivating divine form, Narayan Joshi’s mind was utterly enraptured by Shri Hari. Shri Hari enlightened him regarding His supreme divine form and instilled absolute conviction (nishchay) within him. With overflowing devotion, Narayan Joshi took Shri Hari to his home. Shriji Maharaj stayed overnight at Narayan Joshi’s house and sanctified food there. Narayan Joshi became a staunch devotee, and gradually, through his dedicated efforts, the Satsang spread widely among the Brahmins of the Jhalawad region.
— Shri Haricharitra Chintamani Part 3, Varta 394
In the early days of Satsang, many traditional scholars among the Brahmins of Jhalawad voiced strong opposition to Bhagwan Swaminarayan. To address this matter, numerous learned scholars of the region convened in Halvad. At that assembly, Narayan Joshi advised them, “Merely opposing without knowing is improper. Instead, you should test and verify whether Swaminarayan is truly God incarnate or not. If your scrutiny convinces you, you should take His spiritual refuge and join the Satsang.”
At that time, Bhagwan Swaminarayan was gracing the village of Methan. The assembly of Halvad’s scholars decided to proceed to Methan to examine Swaminarayan’s divinity firsthand. Fourteen eminent scholars prepared for the challenge. Each Brahmin selected specific passages (kandis / hymns) from across the four Vedas and held a secret resolve in his mind: “He must instruct each of us to recite the exact Vedic hymns we have chosen mentally, and Swaminarayan Himself must chant those precise mantras alongside us, with flawless pronunciation and authentic Vedic cadences (aaroha-avaroha). Only then shall we accept Him as the manifest Lord.”
With this determination, the fourteen scholars of Halvad arrived in Methan. At that time, Bhagwan Swaminarayan was presiding over an assembly of devotees in the royal darbargadh of King Punjaji of Methan. As the scholars entered, Shriji Maharaj welcomed them with utmost respect, called each scholar by his personal name, and seated them respectfully upon appropriate seats. After honoring the Brahmins with ceremonial worship, Maharaj asked each scholar to recite the exact Vedic passages they had secretly chosen in their minds. Furthermore, Maharaj Himself recited along with them each Vedic verse with pristine clarity, impeccable pronunciation, and authentic Vedic cadences!
Thus, the silent inner tests of all the scholars were fulfilled completely. Overwhelmed with awe and devotion, the scholars took the moral vows (vartaman) of Satsang and humbly prayed to Maharaj to visit their home town of Halvad.
A short time later, Shriji Maharaj graciously visited Halvad. A grand assembly took place at the local Gheldi Mataji temple. Shriji Maharaj was seated upon a decorative wooden cot (paat) covered with a comfortable cushion, facing an assembly of countless eager devotees. Devotees took turns performing ceremonial puja of Maharaj, offering sugar lumps (saakar na pada) and lovingly placing a piece into Maharaj’s holy mouth. Everyone savored the divine bliss of Shri Hari’s darshan and holy touch.
Even today, devotees can take darshan of this sacred wooden cot at the Shri Swaminarayan Mandir in Halvad.
Sadguru Nishkulanand Swami has commemorated these devoted souls of Halvad in the Bhaktachintamani (Chapter 117, Verses 20–21):
Dvijabhakta Shivo Nathunaam, Jaadu Kuber Nathji Raam..!
Pakho Krishna Makanji kahiye, Ehaadi bhakta Braahmana lahiye..!!
Soni bhakta Naagar Kuber, Amarshiye karyo jagzer..!
Ehaadi beeja jana apaar, vase Halvad gaam mozhaar..!!
- From the remembrance of the liberated souls in Shri Bhaktachintamani…
🙏