ગઢડા ગામે રહેતા પરમભકત મુકતરાજ ઘેલા ધાધલ એવા ભક્ત કેજેમને સદગુરુ નિષ્કુળાનંદ સ્વામીએ ભકતચિંતામણિમાં અતિ નિર્મળ અને શુદ્ધ અંતઃકરણવાળા ભક્ત કહયા છે !
Gujarati
પરમ ભક્ત ઘેલા ધાધલનું જીવન પરિવર્તન
ગઢડા ગામે રહેતા પરમભકત મુકતરાજ ઘેલા ધાધલ એવા ભક્ત કેજેમને સદગુરુ નિષ્કુળાનંદ સ્વામીએ ભકતચિંતામણિમાં અતિ નિર્મળ અને શુદ્ધ અંતઃકરણવાળા ભક્ત કહયા છે ! ઘેલા ધાધલ દાદા ખાચરના ફુવા એટલે કે એભલબાપુંના બનેવી હતા, તે મુળ બોટાદના વતની હતા, પરંતુ એભલ ખાચરની વિનંતીથી તેઓ ગઢડામાં વસીને એભલ ખાચરના સમયથી ગઢડા રાજની જવાબદારી સંભાળતા.
સંવત ૧૮૭૬માં ગઢડા પ્રથમ પ્રકરણના ૨૯મા વચનામૃતમાં સદગુરુ મુક્તાનંદ સ્વામીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો કે “હે મહારાજ ! કોઈક હરિભક્ત હોય તેને પ્રથમ તો અંતર ગોબરું સરખું હોય, અને પછી તે અતિશય શુદ્ધ થઇ જાય છે, તે એને પૂર્વનો સંસ્કાર કે ભગવાનની કૃપાએ કરીને કે પુરુષપ્રયત્ને કરીને એમ થયું ? તેના ઉત્તરમાં મહારાજે એવું કહ્યું કે ભરતજીનુ પૃારબ્ધ વૃતાંત તેમજ શ્રીહરિએ પોતાના વન વિચરણમા કઠણ કાળમાં પણ દેહ રહ્યો એને પૃારબ્ધ ફળ અને ભગવાન ના વરદાને કરીને અથવા અતિ શુદ્ધભાવે પૃસન્ન થયા જે ભગવાનના એકાંતિક સાધુના વરદાને થાય તો તેને ભગવાનની કૃપા જાણવી તેમજ રુડા સાધુનો સંગ કરે ને પોતે પોતાના વિચારે કરીને સારો થાય એને પુરુષ પૃયત્ન કહીએ. સદગુરુ મુક્તાનંદ સ્વામી એ આ પ્રશ્ન જેના માટે પુછયો છે તે ઘેલા ધાધલ પોતે દાદા ખાચરના સંબંધી અને સન્માનિત વડીલ હતા, તેથી તેમની આમન્યા જાળવવી જરૂરી હોવાથી તેના નામનો કે તેને લગતી કોઈ બાબતનો ઉલ્લેખ કર્યા વિના જ શ્રીજીમહારાજે ઉત્તર પણ કર્યો, એ સભામા સદગુરુ મુક્તાનંદ સ્વામી સમજી ગયા ને સભામાંથી મહારાજ હસતા હસતા જતા રહયા !.
લોકના અન્ય મનુષ્ય માં હોય તેવા કોઈ ગુણો-દુર્ગુણો ઘેલા ધાધલમાં પણ હોઇ શકે, પરંતુ અનેક જન્મોના સુકૃતોના જોગથી તેમને એભલ ખાચરના કુટુંબ સાથે સંબંધ થયો, જે તેમના પૂર્વના સંસ્કારની વાત હતી, આમ મહારાજે આ ઉત્તરમાં મભમ રીતે કહ્યું ! શ્રીજીમહારાજે કરિયાણામાં રંગોત્સવ કર્યો, જે નિષ્કુળાનંદ સ્વામીએ ભક્ત ચિંતામણી પ્રકરણ ૬૨ની પંક્તિ ૧૪-૧૫ માં વર્ણવ્યો, આ રંગોત્સવ સમયે ભક્તોએ મહારાજની પૂજા કરીને કિંમતી વસ્ત્રો ધરાવ્યા, તે બહુમૂલ્ય વસ્ત્રો મહારાજે અલૈયા ખાચરને શિરપાવ આપીને પહેરાવ્યા, જે વરણન કરતા સદગુરુ નિષ્કુળાનંદ સ્વામીએ કહ્યું છે કે :- કરી ઉત્સવ ને પછી માવ, આપ્યો અલૈયાને શિરપાવ…! કહ્યું રાખજો આવો જ વેશ, ફરી આવજ્યો વળાક દેશ…! સંગે સખા લઇ દશ વીશ, કરજ્યો પ્રભુની વાતો હંમેશ…! આમ કહીને તેમને વળાંક દેશ મા સૌરાષ્ટ્રના ગઢડા, જેતપુર, બોટાદ, જસદણ એ તરફના પ્રદેશમાં મુમુક્ષુ લોકોને સત્સંગ કરાવવા અલૈયા ખાચરને આજ્ઞા કરી, શરૂઆતમાં તો કેટલાક ભક્તો પણ અલૈયા ખાચર સાથે ગયા, પરંતુ તે ભક્તો સત્સંગ પ્રચાર માટે ગામડાઓમાં પડતી મુશ્કેલીઓ સહન કરી શક્યા નહી આથી ગયેલા લગભગ બધા સાથીદારો કોઈ ને કોઈ બહાના કાઢીને થોડા દિવસોમાં જતા રહયા, પરંતુ એક માત્ર ઘેલા ધાધલ મહારાજની આજ્ઞા મુજબ આ સર્વે મુશ્કેલીઓ સહન કરીને અલૈયા ખાચર સાથે ગામડાઓમાં સત્સંગ પ્રવર્તનમાં અલૈયા ખાચર સાથે રહયા. આથી શ્રીજીમહારાજ અને સૌ સંતોનો ઘેલા ધાધલ ઉપર અઢળક રાજીપો થયો આ પ્રમાણે અનેક જન્મોના સુકૃતોના જોગ, પોતાનો પુરુષ પ્રયત્ન અને ભગવાન અને સંતોનો રાજીપો એ ત્રણે ભેગા થવાથી જેમનું ગોબરૂ અંતઃકરણ હોય, તેવા ઘેલા ધાધલ તો અતિશય શુદ્ધ થઇ ગયા ! જેના માટે નિષ્કુળાનંદ સ્વામીએ તેમને “અતિ નિર્મળ અને નહિ મન મેલો” તેવા ભક્ત કહયા.
શ્રીજીમહારાજે સંવત ૧૮૮૬ના પોષ સુદ બીજથી મંદવાડ ગ્રહણ કર્યો છે તે વાત નિષ્કુળાનંદ સ્વામીએ ભક્તચિંતામણી પ્રકરણની ૧૬૧ કડી ૨૮માં કહી છે, તેમજ પ્રકરણ ૧૦૦ની કડી ૬૩-૬૪માં પણ આ જ વાત કહી છે માટે આ ભક્ત ચિંતામણીનું પ્રકરણ ૧૧૨ની પંકિત ૪૭માં પણ સંવત ૧૮૮૬માં લખાયુ હોય, તે વખતે ભક્તચિંતામણીમાં ઘેલા ધાધલની “ અતિ નિર્મળ નહિ મન મેલો “ એ વાત લખાઈ. જયારે સદગુરુ મુક્તાનંદ સ્વામીનો પ્રશ્ન તો દસ વરસ પહેલાનો સંવત ૧૮૭૬નો છે ! છતાં આટલા લાંબા સમય પછી પણ સદગુરુ નિષ્કુળાનંદ સ્વામીએ એમના એ ગુણોને જ યાદ કર્યા.
ગઢડાના આવા પરમભકત ઘેલા ધાધલના મકાન ગઢડામાં સ્વામિનારાયણ મંદિર નજીક ‘ઘેલા ધાધલના વંડા’ તરીકે ઓળખાતી જગ્યામાં હતા, તે જગ્યાએ શ્રીજીમહારાજે ઘણી લીલાઓ કરેલ છે, તે મકાનોની જગ્યાએ હાલ સત્સંગ દ્વારા દર્શનાર્થી ભક્તો માટે ઉતારાના ભવ્ય મોટા મોટા મકાનો બનાવ્યા છે.
- શ્રી ભકતચિતામણિના મુકતોના ચિંતનમાંથી….
🙏
Hindi
परम भक्त घेला धाधल का जीवन परिवर्तन
गढ़डा निवासी परम भक्त मुक्तराज घेला धाधल ऐसे अनन्य भक्त थे, जिन्हें सद्गुरु निष्कुलानंद स्वामी ने ‘भक्तचिंतामणि’ ग्रंथ में अति निर्मल और विशुद्ध अंतःकरण वाला भक्त कहा है! घेला धाधल दादा खाचर के फूफा अर्थात् एभल बापू के बहनोई थे। वे मूल रूप से बोटाद के निवासी थे, किंतु एभल खाचर की प्रार्थना पर वे गढ़डा में आकर बस गए थे और एभल खाचर के समय से ही गढ़डा राज्य की प्रशासनिक जिम्मेदारियाँ संभालते थे।
संवत् १८७६ में गढ़डा प्रथम प्रकरण के २९वें वचनामृत में सद्गुरु मुक्तानंद स्वामी ने श्रीजी महाराज से प्रश्न पूछा कि, “हे महाराज! कोई हरिभक्त ऐसा हो जिसका अंतःकरण पहले तो कुछ मैला (गोबरा) सा हो, और बाद में वह अत्यंत शुद्ध हो जाए; तो क्या यह उसके पूर्व जन्म के संस्कारों से हुआ, या भगवान की कृपा से, अथवा उसके अपने पुरुष-प्रयत्न से?” इसके उत्तर में महाराज ने कहा कि भरतजी का प्रारब्ध वृत्तांत तथा श्रीहरि के अपने वन-विचरण में विषम काल में भी देह का टिके रहना—यह प्रारब्ध का फल है; तथा भगवान के वरदान से अथवा अत्यंत शुद्ध भाव से प्रसन्न हुए भगवान के एकांतिक साधु के वरदान से जो हो, उसे भगवान की कृपा जानना; और उत्तम साधु का संग करके स्वयं अपने विवेक और विचार से जो अच्छा बने, उसे पुरुष-प्रयत्न कहते हैं। सद्गुरु मुक्तानंद स्वामी ने यह प्रश्न जिनके संदर्भ में पूछा था, वे स्वयं घेला धाधल ही थे। चूँकि वे दादा खाचर के सम्बन्धी और सम्मानित बुजुर्ग थे, इसलिए उनकी मर्यादा और प्रतिष्ठा बनाए रखना आवश्यक था। अतः उनके नाम अथवा प्रसंग का प्रत्यक्ष उल्लेख किए बिना ही श्रीजी महाराज ने अत्यंत मार्मिक रीति से उत्तर दिया। उस सभा में सद्गुरु मुक्तानंद स्वामी मर्म समझ गए और महाराज मुस्कुराते हुए सभा से पधारे!
संसार के अन्य मनुष्यों की तरह घेला धाधल में भी कुछ स्वभावगत गुण-दोष हो सकते थे, किंतु अनेक जन्मों के पुण्यों के प्रभाव से उन्हें एभल खाचर के परिवार का सत्संगी सम्बंध प्राप्त हुआ, जो उनके पूर्व संस्कारों का ही फल था—यह बात महाराज ने उत्तर में संकेत रूप से कही। एक समय श्रीजी महाराज ने करियाणी में भव्य रंगोत्सव मनाया, जिसका वर्णन निष्कुलानंद स्वामी ने भक्तचिंतामणि के ६२वें प्रकरण (पंक्ति १४-१५) में किया है। उस रंगोत्सव में भक्तों ने महाराज की पूजा करके अत्यंत बहुमूल्य वस्त्र अर्पण किए थे। वे मूल्यवान वस्त्र महाराज ने अलैया खाचर को ‘शिरपाव’ (सम्मान सूचक वस्त्र) के रूप में पहनाए। इसका वर्णन करते हुए सद्गुरु निष्कुलानंद स्वामी लिखते हैं: करी उत्सव ने पछी माव, आप्यो अलैयाने शिरपाव…! कह्युं राखजो आवो ज वेश, फरी आवज्यो वळाक देश…! संगे सखा लई दश वीश, करज्यो प्रभुनी वातो हमेशा…! इस प्रकार आज्ञा देकर महाराज ने अलैया खाचर को वळाक देश (सौराष्ट्र के गढ़डा, जेतपुर, बोटाद, जसदण क्षेत्र) में मुमुक्षु जीवों को सत्संग कराने के लिए भेजा। प्रारंभ में कुछ अन्य भक्त भी अलैया खाचर के साथ गए, किंतु गाँवों में सत्संग प्रचार के दौरान होने वाले कष्टों और असुविधाओं को वे सहन न कर सके। इसलिए अधिकांश साथी कोई न कोई बहाना बनाकर कुछ ही दिनों में लौट आए। किंतु केवल एकमात्र घेला धाधल ही ऐसे थे, जिन्होंने महाराज की आज्ञा शिरोधार्य कर सभी कठिनाइयों को हँसते-हँसते सहन किया और अलैया खाचर के साथ गाँव-गाँव घूमकर निष्ठापूर्वक सत्संग प्रवर्तन में साथ दिया। इससे श्रीजी महाराज और समस्त संत मंडल घेला धाधल पर अत्यंत प्रसन्न हुए। इस प्रकार अनेक जन्मों के सुकृत्यों का योग, स्वयं का दृढ़ पुरुष-प्रयत्न, तथा भगवान और संतों का अगाध राजीपा—इन तीनों के संगम से, जिनका अंतःकरण पहले मलिन था, वे घेला धाधल अत्यंत पवित्र और विशुद्ध बन गए! इसीलिए निष्कुलानंद स्वामी ने उन्हें “अति निर्मल नहि मन मेलो” (अत्यंत निर्मल और तनिक भी मैल रहित मन वाले) भक्त कहा।
श्रीजी महाराज ने संवत् १८८६ के पौष शुक्ल द्वितीया से स्वधाम गमन की लीला (मन्दवाड़ ग्रहण) की, जिसका उल्लेख निष्कुलानंद स्वामी ने भक्तचिंतामणि के प्रकरण १६१ की कड़ी २८ और प्रकरण १०० की कड़ी ६३-६४ में किया है। भक्तचिंतामणि का प्रकरण ११२ (पंक्ति ४७) भी संवत् १८८६ के आसपास ही लिखा गया था, जिसमें घेला धाधल के लिए “अति निर्मल नहि मन मेलो” लिखा गया। जबकि सद्गुरु मुक्तानंद स्वामी का वचनामृत वाला प्रश्न दस वर्ष पूर्व संवत् १८७६ का था! इतने लंबे समय के बाद भी सद्गुरु निष्कुलानंद स्वामी ने उनके इन्हीं दिव्य गुणों का स्मरण किया।
गढ़डा के ऐसे परम भक्त घेला धाधल का आवास गढ़डा स्वामिनारायण मंदिर के समीप ‘घेला धाधल नो वंडो’ के नाम से प्रसिद्ध स्थान पर था, जहाँ श्रीजी महाराज ने अनेक दिव्य लीलाएँ की थीं। वर्तमान में उस स्थान पर सत्संग द्वारा दर्शनार्थी हरिभक्तों की सुविधा के लिए भव्य अतिथि भवनों (उतारा) का निर्माण किया गया है।
- श्री भक्तचिंतामणि के मुक्तों के चिंतन से…
🙏
English
The Life Transformation of Param Bhakta Ghela Dhadhal
Param Bhakta Muktaraj Ghela Dhadhal, a devout resident of Gadhada, was such an exemplary devotee that Sadguru Nishkulanand Swami extolled him in the scripture Bhakta Chintamani as a soul possessing an exceptionally pure and spotless heart. Ghela Dhadhal was the uncle (husband of father’s sister) of Dada Khachar and the brother-in-law of Ebhal Bapu. Originally hailing from Botad, he relocated to Gadhada at the earnest request of Ebhal Khachar, where he faithfully managed the royal affairs and administrative responsibilities of the Gadhada Darbar from Ebhal Khachar’s era.
In Samvat 1876, in Vachanamrut Gadhada First Chapter 29, Sadguru Muktanand Swami posed a profound question to Shriji Maharaj: “O Maharaj! If a devotee initially possesses an impure or tarnished heart, but subsequently becomes exceedingly pure, does that occur due to past impressions (purva samskaras), by the divine grace of God, or through personal spiritual effort (purushartha)?” In reply, Maharaj explained that the past narrative of Bharatji and the preservation of Shri Hari’s own physical body even during severe hardships during His forest pilgrimage (van-vicharan) were the fruits of destiny (prarabdha); that whatever is attained through the benediction of God or through the blessings of an ekantik sadhu pleased by one’s pure devotion should be understood as the grace of God; and that when one associates with noble sadhus and reforms oneself through contemplation and discriminative wisdom, it is termed personal effort (purushartha). The devotee on whose account Sadguru Muktanand Swami had posed this query was none other than Ghela Dhadhal himself. Since he was a close relative and an elderly, highly respected figure in Dada Khachar’s family, preserving his honor and dignity was paramount. Therefore, without openly mentioning his name or specific circumstances, Shriji Maharaj answered with profound subtlety. Sadguru Muktanand Swami grasped the unspoken intent within the assembly, and Maharaj departed with a gentle smile!
Like any ordinary human being in the world, Ghela Dhadhal may have had certain inherent human flaws, but through the accumulation of merits across countless previous lifetimes, he attained a sacred familial bond with Ebhal Khachar’s household, which reflected his past spiritual virtues—this was what Maharaj subtly conveyed in His answer. Once, Shriji Maharaj celebrated a magnificent Rangotsav (festival of colours) in Kariyani, as vividly described by Nishkulanand Swami in Bhakta Chintamani, Chapter 62, verses 14–15. During this grand festival, devotees worshipped Maharaj and offered Him exquisite, precious garments. Shri Hari graciously bestowed those valuable royal clothes upon Alaiya Khachar as a celebratory honor (shirpav). Describing this incident, Sadguru Nishkulanand Swami wrote: Kari utsav ne pachhi maav, aapyo Alaiyane shirpav…! Kahyu raakhjo aavo ja vesh, fari aavjyo Valaak desh…! Sange sakha lai dash veesh, karjyo Prabhu-ni vaato hamesh…! Having thus graced him, Maharaj commanded Alaiya Khachar to travel across the Valak region—the territory around Gadhada, Jetpur, Botad, and Jasdan in Saurashtra—to inspire spiritual seekers and spread Satsang. Initially, several devotees accompanied Alaiya Khachar. However, those devotees could not endure the severe hardships and discomforts of traveling through rural villages for Satsang propagation, and within a few days, nearly all companions departed on one pretext or another. But Ghela Dhadhal alone remained steadfast. Obeying Maharaj’s divine command, he endured all adversities willingly and stayed faithfully by Alaiya Khachar’s side to propagate Satsang across the villages. Delighted by this exemplary dedication, Shriji Maharaj and all the Nand santos showered immense divine pleasure (rajipo) upon Ghela Dhadhal. Thus, when the virtuous merits of numerous lifetimes, his own sincere personal spiritual effort, and the boundless grace and pleasure of God and the holy sadhus coalesced, Ghela Dhadhal—whose heart was once ordinary—became supremely purified and spiritually exalted! It was for this reason that Nishkulanand Swami praised him as a devotee who was “eminently spotless and without any impurity of mind” (ati nirmal nahi man melo).
Shriji Maharaj manifested the divine lila of illness prior to departing for Akshardham starting from Posh Sud Bij of Samvat 1886, as noted by Nishkulanand Swami in Bhakta Chintamani, Chapter 161, verse 28, and Chapter 100, verses 63–64. Chapter 112, verse 47 of Bhakta Chintamani was also composed around Samvat 1886, wherein Ghela Dhadhal’s virtue was commemorated as “eminently spotless and without any impurity of mind.” While Sadguru Muktanand Swami’s inquiry in the Vachanamrut had occurred ten years prior in Samvat 1876, even after a decade Sadguru Nishkulanand Swami lovingly celebrated these noble virtues of Ghela Dhadhal.
The residence of such a supreme devotee, Ghela Dhadhal, was situated near the Swaminarayan Mandir in Gadhada in an area known as ‘Ghela Dhadhal no Vando’, where Shriji Maharaj performed numerous divine lilas. Today, in place of those historical houses, Satsang has constructed magnificent pilgrim guest houses (utara) for visiting devotees.
- From reflections on the Muktas in Shri Bhakta Chintamani…
🙏