ભાવનગર નરેશ વજેસિંહબાપુ અને આંબરડી ગામના હાદાખૂમાણના દિકરા જોગીદાસ ખુમાણ વચ્ચે સાવર કૂંડલાના ગરાસ બાબતે તકરાર ચાલતી હતી.
Gujarati
દાદાખાચર અને જોગીદાસ ખુમાણનું બહારવટું
ભાવનગર નરેશ વજેસિંહબાપુ અને આંબરડી ગામના હાદાખૂમાણના દિકરા જોગીદાસ ખુમાણ વચ્ચે સાવર કૂંડલાના ગરાસ બાબતે તકરાર ચાલતી હતી. ભાવનગર રાજ્ય સામે જોગીદાસ ખુમાણ બહારવટે ચડયા હતા, ભાવનગરના લશ્કરના શૂરવીર અધિકારીઓ અને અંગ્રેજ સત્તા પણ જોગીદાસ ખુમાણના બહારવટાને કાબુમાં ન લઇ શક્યા કે સમાધાન ન કરાવી શક્યા ! બે બે વરસ સુધી ભાવનગર રાજ્યના ખેડૂતો ખેતરોમાં સાંતી પણ જોડી શક્યા નહોતા ! મુળુ માણેક જેવા બહારવટિયાઓને કાબુમાં લેનાર અંગ્રેજ સત્તાએ પણ આ બાબતમાં હાથ અધ્ધર કરી દીધા હતા !
ભાવનગરના રાજા વજેસિંહજી પણ ત્રાસી જઈને જોગીદાસ ખુમાણના બહારવટાથી ભાવનગર રાજ્યને ઉગારવા માટે તે તકરારના સૂલેહ માટે શ્રીસ્વામિનારાયણ ભગવાનના ઉત્તમ હરિભક્ત એવા ઉત્તમરાયની (દાદાખાચરની) પસંદગી કરી. એ ગોહિલવાડના ગામડાઓમાં સંતોએ વિચરણ મા ઘણા ઘણા કષ્ટો સહન કરીને વ્યસનો છોડાવી, સત્સંગ કરાવીને પૃગટ શ્રીહરિની ઓળખાણ કરાવેલી. એ ગોહિલવાડના વિસ્તારોમાં સદગુરુ મુકતાનંદ સ્વામી તથા મોટા યોગાનંદ સ્વામી, કૃપાનંદ સ્વામી વગેરે દરબારોના ગુરુ ગણાતા.
આ સમાધાન માટે વજેસિંહજીએ દાદાખાચરને સંદેશો મોકલી તત્કાલ ભાવનગર તેડાવ્યા. દાદાખાચર ભાવનગર આવ્યા અને વજેસિંહજીએ ખુમાણો સાથેનો સુખદ સુલેહ કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો.
શ્રીહરિની આજ્ઞા અને રુચિને જ જેમણે પોતાનું જીવન બનાવેલું એવા દાદાખાચરે કહ્યું, “બાપુ, આપની આજ્ઞા મારા માટે શીરોવધ છે પણ…?”
વજેસીહબાપુ ચમક્યા ને પુછયુ “પણ શું, દાદાખાચર ?”
ધીરગંભીર પૃેમની મૂરત દાદાખાચર કહે કે “બાપુ હું આપની આજ્ઞા જરૂરથી માનીશ પણ મારા ઇષ્ટદેવ ભગવાન શ્રીહરિની અનુજ્ઞામાં રહીને. બાપુ, હું નાનું-મોટું કોઈ પણ કાર્ય શ્રીહરિને પૂછ્યા વિના કરતો નથી. આ કામ એમની આજ્ઞા થતાં તરત હાથ પર ધરીશ અને એમની અનુમતિ મળતાં એમની કૃપાથી જ કાર્ય પાર પડશે.”
દાદાખાચરે ગઢડે આવી ભગવાન શ્રીહરિને વજેસિંહબાપુએ સુલેહના પ્રસ્તાવની વાત કરી. ત્યારે ભગવાન શ્રીહરિએ રાજી થતાં કહ્યું કે
“દાદા, આ તો પરોપકારનું કાર્ય કહેવાય. ગોહિલવાડ રાજ્ય અને ખુમાણો વચ્ચેની તકરારમાં નિર્દોષ માણસોને રંજાડ થતી હોય તો આપણો ધર્મ છે તેમને સુખ થાય તેવું કરવું. માટે દાદા, ભાવનગર રાજ્ય અને જોગીદાસ ખુમાણ વચ્ચે સુલેહ કરાવો એમાં અમો રાજી છીએ.”
દાદાખાચર કહે “ભલે, મહારાજ.”
શ્રીહરિ કહે કે “દાદા, અમને મોટા રાજા-રજવાડાં સાથે બહુ બને નહિ, તેઓનાં કાર્ય કરવાં, કરાવવામાં અમારી બિલકુલ રુચિ નથી. પરંતુ આત્મીયતા કે સુલેહ થાય તો એ કરાવવામાં અમારો અત્યંત રાજીપો વરસે.”
શ્રીહરિનુ વચન સૂણી ને દાદાખાચર બોલ્યા કે ”મહારજ, આ કાર્ય પાર પાડવામાં આપનો રાજીપો થતો હોય તો એ કામ કેમ ન થાય ?”
બીજે જ દિવસે મહારાજની આજ્ઞા મુજબ દાદા ખાચર ભાવનગર ગયા, શ્રી વજેસિંહજી સાથે બહારવટું પાર પાડવા માટેની શરતોની ચર્ચા કરી, સાથે ભાવનગર રાજ્યના બસો જેટલા બખતરીયા અસ્વારો અને સાથે લઈને જોગીદાસ ખુમાણના બેસણા તરફ ગયા ! જોગીદાસ ખૂમાણને વિગતે વાત્ય કરી.
દરબાર વજેસીંહ બાપુ ને જોગીદાસ ખૂમાણ ને સાથે બેહારીને સમાધાન કરાવયુ ને એજ સમયે જોગીદાસ ખૂમાણના ખમીરવંતા બહારવટાનો અંત આણ્યો.
રાજપરિવારવતી જોગીદાસ ખૂમાણના ધર્મના બેન જે વજેસીંહ બાપુના રાણી હતા એમણે સહુને દરબારમા હેતે જમાડ્યા.
દાદાખાચર શ્રીહરિની અનુજ્ઞાથી સમાધાન કરાવી ગઢપુર પરત આવ્યા ત્યારે શ્રીહરિ તેમના પર અત્યંત પ્રસન્ન થયા અને સાથે આવેલા સૌ ખુમાણોને દરબારગઢમા ભોજન કરાવ્યું ને રોકયા. એ દિવસે જ્યારે બહારવટે હતા એ સમયના જોગીદાસ ખૂમાણના પરસ્ત્રી સામું નહી જોવાના નિયમ ને શ્રીહરિએ સહુ સંતો ભક્તો સામે સભા મા વખાણ્યો અને કહ્યું કે સહુ પોત પોતાના ધર્મ ને અણિશુદ્ધ પાળે તો જ ધર્મ ટકે.
જોગીદાસ ખુમાણનું બહારવટું - દાદા ખાચરે પોતાની કુશળતાથી પાર પડાવ્યું,! તે હકીકત સોરઠના ઇતિહાસમાં અંગ્રેજ સતા દ્વારા સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલ છે, દાદા ખાચરે ભાવનગર રાજ્યના રાજા અને જોગીદાસ ખુમાણ વચ્ચે થયેલા સમાધાનનો જે દસ્તાવેજ બનાવ્યો હતો તે દસ્તાવેજમાં વપરાયેલ ભાષા અને તેમાં વપરાયેલ શબ્દોની સ્પષ્ટતા અને જોગીદાસ ખુમાણ સાથે દાદા ખાચરે શુરવીરતા અને કુશળતાથી લીધેલ નિર્ણયો જાણીને રાજકોટ પ્રાંતના અંગ્રેજ અધિકારી પણ અચંબો પામી ગયા હતા ! આથી તે સમયના અંગ્રેજ સરકારના રાજકોટના પોલિટિકલ અધિકારીએ પણ દાદા ખાચરને ખુબ ધન્યવાદ આપ્યા હતા ! આ નોંધ કાઠિયાવાડના રાજવી ઇતિહાસમાં લખાયેલ છે.
દાદા ખાચરની વ્યવહાર કુશળતા અને શૂરવીરતાનો આ એક ભવ્ય પ્રસંગ રાજકોટની લેંગ લાઈબ્રેરીમાં અંગ્રેજ સરકારના દફતરે સંચાવાયેલ કાઠિયાવાડના ઇતિહાસમાં સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલો છે.
- અનાદિ મુકતોમાંથી….
🙇🏻♂️🙏
Hindi
दादाखाचर और जोगीदास खुमाण का बाहरवटा
भावनगर के नरेश वजेसिंह बापू और आंबरडी गाँव के हादा खुमाण के सुपुत्र जोगीदास खुमाण के बीच सावर कुंडला की जागीर (गरास) को लेकर गंभीर विवाद चल रहा था। जोगीदास खुमाण ने भावनगर राज्य के विरुद्ध बगावत का झंडा उठाकर बाहरवटा (विद्रोह) छेड़ दिया था। भावनगर सेना के शूरवीर अधिकारी और यहाँ तक कि ब्रिटिश हुकूमत भी जोगीदास खुमाण के इस विद्रोह पर काबू पाने या कोई सुलह कराने में पूरी तरह असमर्थ रही थी। लगातार दो वर्षों तक भावनगर राज्य के किसान खेतों में हल तक नहीं चला सके थे! मूळू माणेक जैसे दुर्दांत विद्रोहियों को काबू में करने वाली ब्रिटिश हुकूमत ने भी इस मामले में अपने हाथ खड़े कर दिए थे!
भावनगर के राजा वजेसिंहजी इस अशांति से अत्यंत व्याकुल हो उठे। राज्य को इस संकट से उबारने तथा शांतिपूर्ण समझौते के लिए उन्होंने भगवान श्री स्वामिनारायण के परम अनन्य भक्त उत्तमराय (दादाखाचर) का चयन किया। गोहिलवाड़ के उन क्षेत्रों में स्वामी मुक्तानंदजी, बड़े योगानंद स्वामी तथा कृपानंद स्वामी आदि संतों ने विचरण करते हुए अपार कष्ट सहकर लोगों के व्यसन छुड़ाए थे, उन्हें सत्संग से जोड़ा था और प्रकट श्रीहरि की महिमा समझाई थी। इसलिए गोहिलवाड़ के दरबार इन संतों को अपना पूज्य गुरु मानते थे।
इस सुलह के लिए वजेसिंहजी ने दादाखाचर को संदेश भेजकर तत्काल भावनगर आमंत्रित किया। दादाखाचर भावनगर पधारे, जहाँ वजेसिंहजी ने खुमाणों के साथ शांतिपूर्ण सुलह कराने का प्रस्ताव उनके सम्मुख रखा।
श्रीहरि की आज्ञा और रुचि को ही अपने जीवन का सर्वस्व मानने वाले दादाखाचर ने कहा, “बापू! आपकी आज्ञा मेरे सिर-माथे, परंतु…?”
वजेसिंह बापू चौंके और बोले, “परंतु क्या, दादाखाचर?”
धीर-गंभीर प्रेम की साक्षात् प्रतिमूर्ति दादाखाचर बोले, “बापू, मैं आपकी आज्ञा का पालन अवश्य करूँगा, परंतु अपने इष्टदेव भगवान श्रीहरि की आज्ञा में रहकर ही। बापू! मैं छोटा-बड़ा कोई भी कार्य श्रीहरि से पूछे बिना नहीं करता। यदि उनकी आज्ञा होगी, तो मैं तुरंत यह कार्य हाथ में लूँगा और उनकी अनुमति तथा कृपा से ही यह कार्य निर्विघ्न संपन्न होगा।”
दादाखाचर ने गढ़पुर लौटकर भगवान श्रीहरि को वजेसिंह बापू के सुलह प्रस्ताव की पूरी बात बताई। तब भगवान श्रीहरि ने प्रसन्न होकर कहा: “दादा! यह तो परोपकार का कार्य है। गोहिलवाड़ राज्य और खुमाणों के बीच के इस विवाद में यदि निर्दोष प्रजा कष्ट पा रही है, तो हमारा धर्म है कि उन्हें सुख और शांति प्राप्त हो। अतः दादा! भावनगर राज्य और जोगीदास खुमाण के बीच आप सुलह कराइए, इसमें हम पूर्णतः राजी हैं।”
दादाखाचर ने कहा, “जैसी महाराज की इच्छा।”
श्रीहरि ने आगे कहा, “दादा! हमारा बड़े राजा-रजवाड़ों के साथ कोई विशेष संबंध नहीं रहता, और न ही उनके सांसारिक कार्यों में हमारी कोई रुचि है। परंतु जहाँ आत्मीयता और शांति स्थापित होती हो, वहाँ हमारा अपार राजीपा बरसता है।”
श्रीहरि के वचन सुनकर दादाखाचर बोले, “महाराज! जिस कार्य को करने में आपका राजीपा हो, वह कार्य भला सिद्ध क्यों न होगा!”
अगले ही दिन महाराज की आज्ञा लेकर दादाखाचर भावनगर पहुँचे। उन्होंने राजा वजेसिंहजी के साथ समझौते की शर्तों पर विचार-विमर्श किया और भावनगर राज्य के लगभग दो सौ बख्तरबंद घुड़सवारों को साथ लेकर जोगीदास खुमाण के गुप्त ठिकाने की ओर प्रस्थान किया। उन्होंने जोगीदास खुमाण से विस्तारपूर्वक चर्चा की।
दादाखाचर ने दरबार वजेसिंह बापू और जोगीदास खुमाण को एक साथ बैठाकर सुलह करवाई और उसी क्षण जोगीदास खुमाण के स्वाभिमानी बाहरवटे का शांतिपूर्ण अंत कर दिया।
राजपरिवार की ओर से जोगीदास खुमाण की धर्म-बहन—जो राजा वजेसिंह बापू की महारानी थीं—ने राजदरबार में सभी को प्रेमपूर्वक भोजन कराया।
जब दादाखाचर श्रीहरि की अनुज्ञा से यह ऐतिहासिक सुलह कराकर गढ़पुर लौटे, तब श्रीहरि उन पर अत्यंत प्रसन्न हुए। महाराज ने साथ आए सभी खुमाणों को दरबारगढ़ में प्रेम से भोजन कराया और उनका आतिथ्य किया। उस दिन सभा में श्रीहरि ने सभी संतों-भक्तों के सम्मुख जोगीदास खुमाण के उस नियम की भूरि-भूरि प्रशंसा की, जिसके तहत बाहरवटे के बीहड़ जीवन में भी उन्होंने कभी पराई स्त्री पर दृष्टि नहीं डाली थी। श्रीहरि ने कहा कि जब प्रत्येक मनुष्य अपने धर्म का अनिमेष और शुद्ध पालन करता है, तभी धर्म की रक्षा होती है।
दादाखाचर ने अपनी अद्भुत कुशलता और बुद्धिमत्ता से जोगीदास खुमाण के बाहरवटे का अंत कराया—यह ऐतिहासिक घटना सोरठ के इतिहास में ब्रिटिश सरकार द्वारा स्वर्णिम अक्षरों में दर्ज की गई है। राजा और जोगीदास खुमाण के मध्य जो शांति-दस्तावेज़ दादाखाचर ने तैयार किया था, उसकी भाषा, शब्दों की स्पष्टता और दादाखाचर की वीरता व कूटनीतिक कुशलता को देखकर राजकोट प्रांत के अंग्रेज अधिकारी भी चकित रह गए थे! उस समय ब्रिटिश सरकार के राजकोट स्थित पोलिटिकल एजेंट ने भी दादाखाचर को हार्दिक धन्यवाद और साधुवाद दिया था। यह ऐतिहासिक विवरण काठियावाड़ के रजवाड़ी इतिहास में सुरक्षित है।
दादाखाचर की व्यावहारिक कुशलता और शूरवीरता का यह गौरवशाली प्रसंग राजकोट की लैंग लाइब्रेरी में ब्रिटिश सरकार के अभिलेखागार में सुरक्षित काठियावाड़ के इतिहास में स्वर्णिम अक्षरों में अंकित है।
- अनादि मुक्तों से…
🙏
English
Dada Khachar and the Outlaw Rebellion of Jogidas Khuman
A bitter dispute over the land estate (garas) of Savarkundla had long persisted between the ruler of Bhavnagar, Maharaja Vajesinh Bapu, and Jogidas Khuman, the son of Hada Khuman of Ambardi village. Jogidas Khuman took up arms and declared an outlaw insurrection (baharvatu) against the Bhavnagar state. The valiant military commanders of Bhavnagar and even the formidable British authorities were entirely unable to quell Jogidas Khuman’s rebellion or broker a peace accord. For two whole years, the distressed farmers across Bhavnagar State could not even yoke their plows in the fields. The British administration, which had suppressed notorious outlaws like Mulu Manek, threw up its hands in defeat regarding this conflict.
Deeply troubled and seeking to rescue Bhavnagar from ongoing turmoil, Maharaja Vajesinhji resolved to seek peace. For this sensitive diplomatic mission, he chose Uttamrai (Dada Khachar), the exalted and noble devotee of Bhagwan Shree Swaminarayan. In those regions of Gohilwad, holy sadhus such as Sadguru Muktanand Swami, Mota Yoganand Swami, and Krupanand Swami had endured countless hardships during their spiritual travels, inspiring people to renounce vices, embrace moral discipline, and introducing them to the glory of manifest Shri Hari; hence, the rulers revered these sadhus as their spiritual preceptors.
To broker the truce, Maharaja Vajesinhji sent an urgent emissary to Dada Khachar, summoning him to Bhavnagar. Dada Khachar arrived promptly, and Maharaja Vajesinhji presented the proposal to negotiate an amicable settlement with the Khumans.
Dada Khachar, who had consecrated his entire life solely to the divine wish and commands of Shri Hari, replied, “Bapu! Your command is foremost upon my head, but…?”
Maharaja Vajesinh Bapu was taken aback and inquired, “But what, Dada Khachar?”
Dada Khachar, the serene personification of divine devotion and composure, stated, “Bapu, I shall gladly carry out your request, but only within the divine permission of my Ishtadev, Bhagwan Shri Hari. Bapu, I never undertake any venture, great or small, without consulting Shri Hari. As soon as He grants His approval, I will readily shoulder this responsibility, and solely by His grace will this undertaking succeed.”
Returning to Gadhpur, Dada Khachar placed Maharaja Vajesinh Bapu’s peace proposal before Bhagwan Shri Hari. Shri Hari was immensely pleased and remarked: “Dada! This is a noble act of benevolence (paropkar). When innocent people suffer in the ongoing feud between Gohilwad State and the Khumans, it is our moral duty to restore peace and happiness to them. Therefore, Dada, negotiate a lasting truce between Bhavnagar State and Jogidas Khuman; We are thoroughly delighted by this.”
Dada Khachar humbly submitted, “As You command, Maharaj.”
Shri Hari continued, “Dada, We generally do not associate with kings and royal courts, nor do We have any inclination to involve Ourselves in their political affairs. However, whenever harmony, kinship, and peace are established, Our boundless divine pleasure is bestowed.”
Hearing Shri Hari’s benevolent blessing, Dada Khachar said, “Maharaj, when Your divine grace and pleasure abide in this task, why should it not be triumphantly fulfilled?”
The very next day, abiding by Maharaj’s behest, Dada Khachar rode to Bhavnagar, meticulously finalized the truce conditions with Maharaja Vajesinhji, and then, taking along two hundred armored cavalrymen of Bhavnagar State, rode toward the forest stronghold of Jogidas Khuman. He held heartfelt and detailed negotiations with Jogidas Khuman.
Dada Khachar brought Darbar Vajesinh Bapu and Jogidas Khuman together face-to-face, harmoniously resolved all grievances, and brought an honorable end to the fierce and legendary outlaw rebellion of Jogidas Khuman that very day.
On behalf of the royal family, the queen of Maharaja Vajesinhji—whom Jogidas Khuman revered as his sister in dharma—affectionately served a royal feast to everyone in the palace.
When Dada Khachar returned to Gadhpur after forging peace with Shri Hari’s blessings, Shri Hari was overflowing with divine pleasure. Maharaj welcomed all the Khumans who had accompanied him, served them meals in the Darbargarh, and hosted them graciously. In the assembly before all the saints and devotees, Shri Hari praised Jogidas Khuman for strictly observing the vow of never gazing upon another woman even while enduring harsh outlaw life in the wilderness, emphasizing that only when everyone adheres strictly and purely to their moral code (dharma) does righteousness endure.
Dada Khachar resolved the formidable rebellion of Jogidas Khuman through his exceptional diplomacy and statesmanship—a historic feat recorded in golden letters by the British administration in the annals of Sorath. The British Political Agent stationed in Rajkot was astonished by the impeccable legal precision, eloquent language, clarity of terms, and courageous leadership displayed by Dada Khachar in drafting the peace treaty between Bhavnagar and Jogidas Khuman. Consequently, the British Political Agent formally conveyed highest praise and heartfelt congratulations to Dada Khachar. This remarkable record remains preserved in the royal history of Kathiawad.
This monumental episode showcasing Dada Khachar’s practical wisdom, statesmanship, and courage is inscribed in golden letters in the historical records preserved at the Lang Library in Rajkot.
- From “Anadi Mukto”…
🙏