શ્રીહરિના હજૂરી પાર્ષદ ગૂમાનજીભાઇને દાદા ખાચર પૃત્યે બહુ અહોભાવ હતો. એ એમને પૃેમની મુર્તી માનતા.
Gujarati
વાસુદેવચરણદાસ સ્વામી (પાર્ષદ ગુમાનજી) અને હરિચરિત્ર ચિંતામણી
શ્રીહરિના હજૂરી પાર્ષદ ગૂમાનજીભાઇને દાદા ખાચર પૃત્યે બહુ અહોભાવ હતો. એ એમને પૃેમની મુર્તી માનતા. એ મહિમા લખતા તેમણે હરિચરિત્રચિંતામણી પદ્ય ગૃંથના કિરણ ૧૦૩ મા નોંધ્યું છે કે… ઉત્તમ નૃપ ભારે નિષ્કામ, જેને વહાલા ઘણા ઘનશ્યામ..! ધન ધામ ધરાદિક જેહ, તેણે અર્પ્યું શ્યામ ને કરી સ્નેહ..!!
ગૂમાનજી પોતે રાજપરિવારના સભ્ય હતા એટલે ઉત્સવ સમૈયામાં પધારેલા મોટા મહેમાનો કે કોઇ રાજવીઓ પધારતા ત્યારે તેઓને સારી રીતે સાચવવા સરભરાની સેવા તેઓ બખૂબી જાણતા. શ્રીજીમહારાજે એમને ખાસ એ સેવામાં રાખેલા. તેઓ નાજા જોગીયા અને નાન ખાચર સાથે ઘોડશાળમાં ઘોડાઓ પણ સાચવતા. શ્રીહરિને કયા ભગતે કેવા કેવા ઘોડાઓ અર્પણ કર્યા એની નોંધ તેમણે હરિચરિત્ર ચિંતામણી પદ્યના કિરણ ૧૧૦ વિગતવાર નોંધ કરી છે કે…
- સૌ પ્રથમ દાદાખાચરે બાવળી માણકી ઘોડીની જોડ્ય અર્પણ કરેલ
- બોટાદના સોમલા ખાાચરે બોરી ઘોડી અર્પણ કરેલ
- અલૈયા ખાચરે એક કેસર ઘોડી અને બે રોજા ઘોડાઓ અર્પણ કરેલ
- રોજકાના પરમભકત કાકાભાઇએ રોઝી ઘોડી અર્પણ કરેલ
- રોજકાના ગજા ગઢવી એ શ્રીહરિને રુપાળી શ્યામળી ઘોડી અર્પણ કરેલ
- જસકાના દરબાર જીવાભાઇએ ફૂલમાળ ઘોડી અર્પણ કરેલ
- ઉનાના વિપૃ જીવણભાઇએ છોગાળી ઘોડી શ્રીહરિને અર્પણ કરેલ
- કારીયાણી દરબાર વસ્તાખાચરે એક માણકી ઘોડીને એક વાંગળી ઘોડી અર્પણ કરેલ
- ગઢપુરના કારભારી હરજી ઠક્કરે હીરાળી ઘોડી અર્પણ કરેલ
- પંચાળાથી ઝીણાભાઇ ને ગગાભાઇએ એક બોદલી અને એક તાજણ ઘોડી અર્પણ કરેલ
- કરીયાણા થી દેહાખાચરે એક સીંહાળી ઘોડી અર્પણ કરેલ
- ગૂડેલના જીભાઇએ એક બોદલી ઘોડી અર્પણ કરેલ
- સંવત ૧૮૭૬-૭૭ મા મીણાપુરથી મોંઘીબા ના હસ્તે મુકતરાજ માણકી શ્રીહરિને અર્પણ થયેલ આમ કુલ ૨૧ ઘોડા-ઘોડીઓ તેમજ ભક્તો એ અર્પણ કરેલ ગાય-ભેંસ કે બળદોની જોડ્ય વગેરે ની યાદી પણ એમણે વિગતે રાખી હતી. શ્રીજીમહારાજના અંગભૂત પાર્ષદ ભગુજી, રતનજી, મીયાજી, ભીમભાઇ, વિરાભાઇ કે દેવાભાઇની સાથે તેઓ ચૌદ પૈકીના એક અજેય શુરવિર હતા. ખબડ-મતારા સાથે ધિંગાણા મા પણ એમણે અપૃતિમ શૌર્યના દર્શન કરાવેલા. આ પૃસંગે શ્રીહરિ એમના ઉપર વિશેષ રાજી થયા હતા ને દરરોજ બધા પાર્ષદો પાસે જાતે જઇને ખબર પુછતા.
સંવત ૧૮૮૬ મા જેઠ સુધી દશમીએ શ્રીહરિએ જીવનલીલા સંકેલીને સ્વઇચ્છાએ સ્વધામ સીધાવયા તયારબાદ ગૂમાનજીભાઇને બહુ વિરહ થતો. સદગુરુ ગોપાળાનંદ સ્વામી એમને ધિરજ આપતા. એકદિવસ ગૂમાનજીભાઇ અને નાજા જોગીયા બને સદગુરુ ગોપાળાનંદ સ્વામી પાસે આવ્યા ને કહ્યું કે સ્વામી, અમને બંને ને સાધુ કરો. અમારે હવે સંસારમા જવુ નથી. સદગુરુ ગોપાળાનંદ સ્વામીએ બેઉને દીક્ષા આપીને ગૂમાનજીભાઇ નુ નામ સાધુ વાસુદેવચરણદાસજી અને નાજા જોગીયા નુ નામ સાધુ ઘનશ્યામ સ્વરુપદાસ પાડયું. નાજા જોગીયા સાધુ થઇને જુનાગઢ સદગુરુ ગુણાતિતાનંદ સ્વામી ને સદગુરુ કૃપાનંદ સ્વામીના મંડળ સાથે કાયમ રહેતા. વાસુદેવચરણદાસ સ્વામી એ સાધુ થયા પછી શ્રીહરિની વીસ વરહ સુધી કરેલ અંગભૂત સેવાઓની સ્મૃતિ સ્વરુપે અદભૂત હરિચરિત્ર ચિંતામણી ગદ્ય ગૃંથ લખ્યો છે. જેમા શ્રીહરિની મુરતીનું તેમજ અવનવા દિવ્ય ચરિત્રનુ સુંદર વર્ણન કરેલ જોવા મળે છે.
- શ્રીહરિચરિત્ર ચિંતામણિ પદ્યમાંથી…
🙇🏻♂️🙏
Hindi
वासुदेवचरणदास स्वामी (पार्षद गुमानजी) और हरिचरित्र चिंतामणि
श्रीहरि के हजूरी पार्षद गुमानजी भाई के हृदय में भक्तराज दादा खाचर के प्रति अगाध अहोभाव और आदर था। वे उन्हें साक्षात् प्रेम की मूर्ति मानते थे। उनकी महिमा का गुणगान करते हुए उन्होंने अपने ‘हरिचरित्र चिंतामणि’ पद्य ग्रंथ की १०३वीं किरण में लिखा है: “उत्तम नृप भारी निष्काम, जेने वहाला घणा घनश्याम..! धन धाम धरादिक जेह, तेणे अर्प्युं श्याम ने करी स्नेह..!!” (वे निष्काम भाव से युक्त एक उत्तम नरेश थे, जिन्हें श्री घनश्याम महाराज अत्यंत प्रिय थे। उन्होंने अपना धन, धाम, भूमि आदि सर्वस्व प्रभु श्यामसुंदर को परम स्नेहपूर्वक समर्पित कर दिया था।)
गुमानजी स्वयं राजपरिवार के कुलीन सदस्य थे, अतः उत्सवों और समैयों में पधारने वाले विशिष्ट अतिथियों अथवा राजा-महाराजाओं के आतिथ्य और उचित देखभाल की मर्यादा वे भली-भाँति जानते थे। श्रीजी महाराज ने उन्हें विशेष रूप से इसी आदर-सत्कार और व्यवस्था की सेवा में रखा था। इसके साथ ही वे नाजा जोगिया और नान खाचर के साथ अश्वशाला में घोड़ों की देखभाल भी करते थे। किस हरिभक्त ने श्रीहरि के चरणों में कौन-से अश्व अर्पित किए, इसका अत्यंत रोचक और सविस्तार विवरण उन्होंने ‘हरिचरित्र चिंतामणि’ के ११०वें किरण में लिपिबद्ध किया है:
- सर्वप्रथम दादा खाचर ने ‘बावली मानकी’ घोड़ी की जोड़ी अर्पित की।
- बोटाद के सोमला खाचर ने ‘बोरी’ घोड़ी अर्पित की।
- अलैया खाचर ने एक ‘केसर’ घोड़ी तथा दो ‘रोजा’ घोड़े भेंट किए।
- रोजका के परमभक्त काकाभाई ने ‘रोजी’ घोड़ी समर्पित की।
- रोजका के गजा गढ़वी ने श्रीहरि को रूपवती ‘श्यामली’ घोड़ी भेंट की।
- जसका के दरबार जीवाभाई ने ‘फूलमाल’ घोड़ी अर्पित की।
- ऊना के विप्र जीवणभाई ने ‘छोगाली’ घोड़ी श्रीहरि को समर्पित की।
- कारियाणी के दरबार वस्ता खाचर ने एक ‘मानकी’ और एक ‘वांगली’ घोड़ी भेंट की।
- गढ़पुर के कारभारी हरजी ठक्कर ने ‘हीराली’ घोड़ी अर्पित की।
- पंचाल के झीणाभाई और गगाभाई ने एक ‘बोदली’ तथा एक ‘ताजण’ घोड़ी समर्पित की।
- करियाना से देहा खाचर ने एक ‘सिंहली’ घोड़ी भेंट की।
- गूंदेल के जीभाई ने एक ‘बोदली’ घोड़ी अर्पित की।
- संवत् १८७६-७७ में मीनापुर से मोंघीबा के कर-कमलों द्वारा मुक्तराज ‘मानकी’ श्रीहरि को समर्पित की गई। इस प्रकार कुल २१ घोड़े-घोडियों तथा भक्तों द्वारा अर्पित की गई गाय, भैंस और बैलों की जोड़ियों की विस्तृत सूची भी उन्होंने रखी थी।
श्रीजी महाराज के अंतरंग और पराक्रमी पार्षदों—भगूजी, रतनजी, मियाजी, भीमभाई, वीराभाई और देवाभाई के साथ-साथ गुमानजी भी चौदह हजूरी पार्षदों में से एक अद्वितीय शूरवीर थे। खबड़-मतारा के साथ हुए ऐतिहासिक युद्ध (धिंगाणे) में उन्होंने अपने अप्रतिम शौर्य का परिचय दिया था। इस अवसर पर श्रीहरि उन पर विशेष प्रसन्न हुए थे और नित्य स्वयं सभी पार्षदों के पास जाकर उनका कुशल-क्षेम पूछते थे।
संवत् १८८६ में ज्येष्ठ शुक्ल दशमी के दिन जब श्रीहरि ने अपनी दिव्य नर-लीला समेटकर स्वेच्छा से स्वधाम (अक्षरधाम) गमन किया, तब गुमानजी भाई श्रीहरि के विरह में व्याकुल रहने लगे। सद्गुरु गोपालानंद स्वामी उन्हें धैर्य बंधाते थे। एक दिन गुमानजी भाई और नाजा जोगिया दोनों सद्गुरु गोपालानंद स्वामी के पास आए और करबद्ध निवेदन किया, “हे स्वामी! हम दोनों को साधु-दीक्षा प्रदान कीजिए। अब हमें इस संसार में नहीं रहना है।” सद्गुरु गोपालानंद स्वामी ने दोनों को भगवती दीक्षा दी और गुमानजी भाई का नाम ‘साधु वासुदेवचरणदासजी’ तथा नाजा जोगिया का नाम ‘साधु घनश्यामस्वरूपदास’ रखा। नाजा जोगिया साधु बनने के उपरांत जूनागढ़ में सद्गुरु गुणातीतानंद स्वामी और सद्गुरु कृपानंद स्वामी के मंडल में रहकर सदा सत्संग सेवा में लीन रहे। साधु होने के पश्चात् वासुदेवचरणदास स्वामी ने श्रीहरि की बीस वर्षों तक की गई अंतरंग सेवाओं की मधुर स्मृति में अद्भुत ‘हरिचरित्र चिंतामणि’ ग्रंथ की रचना की। इस पावन ग्रंथ में श्रीहरि के दिव्य स्वरूप, उनकी अनुपम मूर्ति तथा अनेक अलौकिक लीलाओं का अत्यंत हृदयस्पर्शी व मनोहारी वर्णन प्राप्त होता है।
- श्रीहरिचरित्र चिंतामणि पद्य में से…
🙏
English
Vasudevcharandasji Swami (Parshad Gumanji) and Haricharitra Chintamani
Shri Hari’s personal attendant (hajuri parshad), Gumanjibhai, held immense reverence and deep devotion for Bhaktaraj Dada Khachar, seeing in him the very embodiment of divine love. Praising his greatness in the 103rd Kiran of his poetic scripture ‘Haricharitra Chintamani’, he wrote: “Uttam nrupa bhare nishkam, jene vahala ghana Ghanshyam..! Dhan dham dharadik jeh, tene arpyu Shyam ne kari sneh..!!” (He was an exalted, noble king endowed with complete desirelessness, to whom Lord Ghanshyam was dearest of all. With pure love, he surrendered his wealth, royal palace, lands, and everything to Lord Shamaliya.)
Hailing from a royal family himself, Gumanji was exceptionally skilled in courtly etiquette and the gracious hospitality needed to receive eminent royal dignitaries and revered guests who attended grand spiritual festivals. Shriji Maharaj had specially appointed him to oversee this service of hosting and caring for distinguished visitors. Alongside Naja Jogiya and Nan Khachar, he also diligently managed the stables (ghodshal) and cared for the horses. He meticulously recorded in the 110th Kiran of ‘Haricharitra Chintamani’ which devotee had lovingly offered which horse to Shri Hari:
- First of all, Dada Khachar offered a pair of Bavali Manki mares.
- Somla Khachar of Botad offered a Bori mare.
- Alaiya Khachar offered one Kesar mare and two Roja stallions.
- Kakabhai, a devout devotee of Rojka, offered a Rozi mare.
- Gaja Gadhvi of Rojka offered a beautiful Shyamali mare to Shri Hari.
- Darbar Jivabhai of Jaska offered a Phulmal mare.
- Brahmin Jivanbhai of Una offered a Chhogali mare to Shri Hari.
- Darbar Vasta Khachar of Kariyani offered one Manki mare and one Vangali mare.
- Harji Thakkar, the chief administrator of Gadhpur, offered a Hirali mare.
- Jhinabhai and Gagabhai of Panchala offered one Bodali mare and one Tajan mare.
- Deha Khachar of Kariyana offered a Sinhali mare.
- Jibhai of Gundel offered a Bodali mare.
- In Samvat 1876–77, the divine mare Muktaraj Manki was offered to Shri Hari through the holy hands of Monghiba of Minapur. In this manner, he preserved a detailed inventory of a total of 21 horses and mares, as well as the pairs of cows, buffaloes, and bullocks offered by loving devotees.
Alongside Shriji Maharaj’s renowned warrior attendants—Bhaguji, Ratanji, Miyaji, Bhimbhai, Virabhai, and Devabhai—Gumanji was counted among the fourteen valiant, invincible parshads. During the famous skirmish with the bandits Khabad and Matara, he displayed peerless courage and chivalry. Shri Hari was profoundly pleased with him on that occasion and would personally visit all the injured parshads each day to inquire after their well-being.
In Samvat 1886, on the auspicious tenth day of the bright half of Jyeshtha (Jeth Sud Dashami), when Shri Hari concluded His earthly manifestations and voluntarily returned to His divine abode (Akshardham), Gumanjibhai was overwhelmed by intense pangs of separation (viraha). Sadguru Gopalanand Swami consoled him with spiritual wisdom. One day, Gumanjibhai and Naja Jogiya approached Sadguru Gopalanand Swami and pleaded, “O Swami, kindly initiate both of us into the monastic fold as sadhus. We have no desire left to engage with worldly life anymore.” Sadguru Gopalanand Swami initiated them both as sadhus, naming Gumanjibhai as Sadhu Vasudevcharandasji and Naja Jogiya as Sadhu Ghanshyam Swarupdas. After taking initiation, Naja Jogiya resided continuously in Junagadh with the groups of Sadguru Gunatitanand Swami and Sadguru Krupanand Swami. Having renounced worldly life, Sadhu Vasudevcharandasji Swami composed the sublime scripture ‘Haricharitra Chintamani’ as a sacred tribute to the twenty years of intimate personal service he had rendered to Shri Hari. In this invaluable treatise, one finds vivid, devotional descriptions of Shri Hari’s enchanting divine form, ornaments, and multifaceted divine episodes.
- From Shri Haricharitra Chintamani (verse)…
🙏