ધોળકા તાલુકામાં કૌકા નામે ગામ છે ત્યાં ગામધણી વાઘેલા દરબાર અખેરાજજી ને વિરાકુંવરબાં રહેતા હતા.
Gujarati
કૌકાના ગુમાનજી અને મીઠો લીમડો
ધોળકા તાલુકામાં કૌકા નામે ગામ છે ત્યાં ગામધણી વાઘેલા દરબાર અખેરાજજી ને વિરાકુંવરબાં રહેતા હતા. એ વખતે ગામમાં બીજા વીસ પરીવારો પણ વાઘેલા દરબારોના હતા. આ દંપતિ ઘણા મુમુક્ષુ હતા. વિરાકુંવરબાંની કૂખે સંવત ૧૮૪૪ મા શ્રીહરિના પરમ આજ્ઞાંકિત અને ચૌદ હજૂરી પાર્ષદમાંના એક એવા મુકતાત્મા ગૂમાનજી નો જન્મ થયો. જેમણે પોતાનો રાજપાટ, ઘનદોલત, માન મરતબો વગેરે તમામનો ત્યાગ કરીને શ્રીહરિની વીસ વીસ વરહ સુધી હજૂરી સેવા કરી. સદગુરુ આધારાનંદ સ્વામી હરિચરિત્રામૃત સાગર મા એમને ચિંતવ્યા છે કે….. કૌકા કે ગૂમાનજી નામા, ક્ષત્રી ગૃાસવંત નિજ ઠામા..! સતસંગ હરિ મિલે જા દિવસે, હરિ કી સેવ મે રહે તા દિન સે…!!
શ્રીહરિએ જ્યારે જેતલપુરમા મોટો યજ્ઞ કર્યો એ વખતે કૌકા ગામના બૃહમણો દર્શને ગયેલા ને શ્રીહરિના આશ્રિત થયેલા. તેમણે આવીને દરબારગઢની ડેલીએ વાત કરી કે આ કળીયુગમા ભગવાન પૃગટ થયા છેને સતયુગ જેવો ધર્મ સ્થાપ્યો છે. અનેક ને દોયલી સમાધિઓ થાય છે ને સહુ બોલતા ચાલતા અગાઉથી કહીને અંતકાળે અક્ષરધામમાં જાય છે. આવી શ્રીહરિના અપાર મહીમાની વાતો યુવાન ગૂમાનજીને આરપાર ઉતરી ગઇ. પોતાને શ્રીહરિને પૃત્યક્ષ મળવાની તલપ જાગી. સંવત ૧૮૬૬ મા શ્રીહરિએ ડભાણમા ભવ્યાતિભવ્ય મહાયજ્ઞ કર્યો ત્યારે ગૂમાનજી ગામના સંઘ સાથે ગયાને શ્રીહરિના પૃથમ દર્શને જ જેમ સર્પ કાંચળી ઉતારે એમનું મન સંસારમાથી ઉડી ગયું અને એ માણીગર મોહનવર માવાની મૂરતમાં મન મળી ગયું ને કાયમ માટે પોતે શ્રીહરિની સેવામાં જોડાઇ ગયા. ગૂમાનજીએ ડભાણના યજ્ઞ વખતે લાડૂબા-જીવુબાએ પૃથમપુજા કરીને શ્રીહરિને રુપીયા ચોવીસસોની કિંમત ના આભૂષણ ધરાવ્યા તે સમાના દર્શન કર્યા, એ છબીનું વર્ણન આશરે સાંઇઠ વરહ પછી જ્યારે હરિચરિત્ર ચિંતામણી પદ્ય ગૃંથ લખ્યો ત્યારે ૧૦૫ મા કિરણ મા એણે વરણન કર્યું કે… તેના કડા કનકના ભારી, શોભે સુંદરવર સુખકારી..! હતા ચોવીસસોના ચિત્તચોર, પેર્યા પૃિત શુ ધર્મકિશોર…!! અલૈયાખાચર લાવ્યા હેત આણી, પેર્યા ચાંકળા સારંગપાણી..! hતા અઢારસો ના એ એહ, પેર્યા પૃભુ રાજી થઇ તેહ..!!
આવા ભક્તોના ભાવને ધારણ કરેલ છેલછબીલાની અદભૂત છબીનું અજોડ વર્ણન એમણે કર્યું છે. ડભાણ યજ્ઞના દર્શન કરીને સૌ પોતાને ગામ જાવા ચાલ્યા ત્યારે ગામલોકોએ શ્રીજી મહારાજને પૃારથના કરી કે હે મહારાજ..! ક્યારેક કૃપા કરીને અમારે ગામ પણ પધારજો ને અમારા ગૂમાનજીને સાથે લેતા આવજો એટલી કૃપા કરજો. શ્રીજીમહારાજ રાજી થયા ને હા કહી. સૌ ગામજનો પરત આવ્યા પણ ગૂમાનજી શ્રીહરિની અહર્નિશ સેવામાં રોકાઇ ગયા. એકવખત વૈશાખ મહીને શ્રીહરિ સૌ સંતો ભક્તો સાથે સંઘમા વિચરણ કરતા ને પોતાના ભકતોને દર્શન દાન દેતા દેતા વેજળકા, ઝાંખડા, ધોળી થઇને આંબલીયારા પધાર્યા. ત્યાં ગામ કૌકા અને ધોળકાના ભક્તો શ્રીહરિના દર્શને પધાર્યા. બને ગામના ભક્તોએ પોતાને ગામ પહેલા પધારવા ઝીદ કરી. ત્યારે મહારાજ કહે અમે એકસાથે બે ગામ તો કેમ આવીએ ?પણ કાલે સવારે અમારી માણકીની લગામ છૂટ્ટી મુકીશુ. જે ગામ બાજુ ચાલે ત્યાં જઇશુ ને બીજે ગામ પછી ત્યાથી આવીશું. કૌકા ગામના ભક્તોની પૃારથના માણકીએ સાંભળીને ત્યાં પહેલા પધાર્યા, ધોળકાના ભકતોને પણ સાથે લીધાને વાજતે ગાજતે શ્રીહરિનુ કૌકા ગામમાં સામૈયું કરીને પધરાવ્યા ને ગામની પશ્ચિમે લિંબના ઘેઘૂર વૃક્ષો હતા તયા સહુએ ઉતારો કરાવયો ને સહુ એ દિવ્ય દર્શન ને સેવા નો લાભ લીધો. છૂટી મુકી લગામ તે જ્યારે, ચાલી કૌકાને માર્ગે ત્યારે..! પૃભુજી તે દી કૌકે પધાર્યા, હરિજનના હરખ વધાર્યા..!! ગામ પશ્ચિમે લીંબડો સારો, કર્યો કૃષ્ણે ત્યા જઇને ઉતારો..!!
શ્રીહરિની સેવામાં એ વખતે ગૂમાનજી સાથે હતા એટલે આજે માતા વિરાકૂંવરબાં ને હૈયે વિશેષ આનંદ હતો, એમણે સહુ બાઇભકતો વતિ શ્રીહરિનુ પૂજન કરીને ચોખલિયે વધાવ્યા ને ઓવારણા લીધા. ગામધણી રાજા અખેરાજજીએ પણ એ વખતેવીસ મણ ના લાડું બનાવરાવીને શ્રીહરિ તથા સહુ ભકતોને ભાવે કરીને જમાડ્યા. શ્રીહરિ જે લિંબવૃક્ષની નીચે ઢોલીયે બીરાજયા હતા એ લીમડો પણ એ દિવસ થી મીઠો કરીને પોતાનો પૃૌઢપૃતાપ જણાવીને સૌ નવા મુમુક્ષુઓને પોતાના પુરુષોતમપણાની પૃતિત કરાવી. શ્રીહરિ બે દિવસ રોકાઇને ત્યાથી ધોળકાના ભક્તોનો ભાવ પુરો કરવા એમના સાથે ગયા હતા.
- હરિચરિત્ર ચિંતામણી પદ્યમાંથી..
🙇🏻♂️🙏
Hindi
कौका के गुमानजी और मीठा नीम
धोलका तालुका में कौका नाम का एक गाँव है। वहाँ के गाँवधणी (शासक) वाघेला दरबार अखेराजजी और उनकी धर्मपत्नी वीराकुंवरबा रहते थे। उस समय गाँव में वाघेला दरबारों के अन्य बीस परिवार भी निवास करते थे। यह दंपती अत्यंत मुमुक्षु और धर्मपरायण थे। संवत् १८४४ में वीराकुंवरबा की कोख से श्रीहरि के परम आज्ञाकारी तथा चौदह हजूरी पार्षदों में से एक ऐसे मुक्तात्मा गुमानजी का प्राकट्य हुआ। जिन्होंने आगे चलकर अपने राज-पाट, धन-दौलत, मान-मर्तबा आदि सभी सांसारिक सुखों का परित्याग कर पूरे बीस वर्षों तक श्रीहरि की अहर्निश हजूरी सेवा की। सद्गुरु आधारानंद स्वामी ने ‘हरिचरित्रामृत सागर’ में उनके विषय में लिखा है: “कौका के गूमानजी नामा, क्षत्री गॄासवंत निज ठामा..! सतसंग हरि मिले जा दिवसे, हरि की सेव मे रहे ता दिन से…!!”
जब श्रीहरि ने जेतलपुर में विराट महायज्ञ का आयोजन किया, तब कौका गाँव के कई ब्राह्मण श्रीजी महाराज के दर्शन करने गए और उनके आश्रित होकर सत्संगी बने। गाँव लौटकर उन्होंने दरबारगढ़ की ड्योढ़ी पर बताया कि इस कलियुग में स्वयं साक्षात् पूर्ण पुरुषोत्तम भगवान प्रकट हुए हैं और उन्होंने सत्ययुग जैसा पावन धर्म स्थापित किया है। उनके संकल्प मात्र से अनेक जीवों को सहज समाधि हो रही है, और भक्तजन बोलते-चालते, पहले से ही समय बताकर अंतकाल में सीधे दिव्य अक्षरधाम को प्रस्थान कर रहे हैं। श्रीहरि की इस अलौकिक महिमा की बातें सुनकर युवा गुमानजी के हृदय में गहरी लगन लग गई और उनके भीतर श्रीहरि से प्रत्यक्ष मिलने की तीव्र तड़प जाग उठी।
संवत् १८६६ में जब श्रीहरि ने डभाण में भव्यातिभव्य विष्णुयाग महायज्ञ किया, तब गुमानजी गाँव के संघ के साथ डभाण गए। श्रीहरि के प्रथम दर्शन होते ही, जैसे सर्प अपनी केंचुल उतार फेंकता है, वैसे ही उनका मन संसार से सर्वथा विरक्त हो गया। वे रसिक सिरमौर मोहनवर श्रीजी महाराज की मनमोहक मूर्ति में ऐसे लीन हुए कि सदा-सदा के लिए उनकी चरण-सेवा में ही समर्पित हो गए। डभाण यज्ञ के समय जब लाडूबा और जीवूबा ने श्रीहरि का प्रथम पूजन कर उन्हें चौबीस सौ रुपये के मूल्यवान स्वर्ण आभूषण अर्पित किए थे, तब गुमानजी ने उस दिव्य छबि के दर्शन किए थे। इस दिव्य झांकी का स्मरण करते हुए उन्होंने लगभग साठ वर्ष बाद अपने रचित ‘हरिचरित्र चिंतामणि’ पद्य ग्रंथ की १०५वीं किरण में वर्णन किया: “तेना कडा कनकना भारी, शोभे सुंदरवर सुखकारी..! हता चोवीससोना चित्तचोर, पेर्या प्रीत शु धर्मकिशोर…!! अलैयाखाचर लाव्या हेत आणी, पेर्या चांकळा सारंगपाणी..! हता अढारसो ना ए एह, पेर्या प्रभु राजी थई तेह..!!”
भक्तों के अनन्य प्रेमभाव से विभूषित छैल-छबीले श्रीहरि की इस अनुपम छबि का उन्होंने बड़ा ही सुंदर व भावपूर्ण वर्णन किया है। डभाण महायज्ञ के दर्शन कर जब सभी लोग अपने गाँव लौटने लगे, तब कौका के ग्रामवासियों ने श्रीजी महाराज से करबद्ध प्रार्थना की, “हे कृपानिधान महाराज! कभी कृपा करके हमारे गाँव कौका भी पधारिए और हमारे गुमानजी को भी साथ लेते आइएगा।” श्रीजी महाराज प्रसन्न हुए और उन्होंने स्वीकृति दे दी। सभी ग्रामीण लौट आए, परंतु गुमानजी श्रीहरि की अनवरत सेवा में वहीं रुक गए।
एक बार वैशाख मास में श्रीहरि संतों-भक्तों के साथ विचरण करते हुए और भक्तों को दर्शन-दान का सुख देते हुए वेजलका, झांखड़ा और धोली होते हुए आंबलियारा पधारे। वहाँ कौका और धोलका दोनों गाँवों के हरिभक्त श्रीहरि के दर्शन करने पहुँचे। दोनों गाँवों के भक्त अपने-अपने गाँव पहले पधारने का हठ करने लगे। तब महाराज ने मंद-मंद मुस्कुराते हुए कहा, “हम एक साथ दो गाँवों में कैसे जा सकते हैं? किंतु कल प्रातःकाल हम अपनी मानकी घोड़ी की लगाम ढीली छोड़ देंगे। वह जिस गाँव के मार्ग पर चलेगी, हम पहले वहीं चलेंगे और फिर वहाँ से दूसरे गाँव आएँगे।”
कौका के भक्तों की आर्त पुकार मानकी घोड़ी ने सुन ली और वह सीधे कौका के मार्ग पर चल पड़ी। धोलका के भक्तों को भी साथ लेकर गाजे-बाजे के साथ श्रीहरि का कौका में भव्य सामैया (स्वागत) किया गया। गाँव के पश्चिम में नीम के घने और छायादार वृक्ष थे, जहाँ श्रीहरि और संत-मंडल का सुंदर उतारा (आवास) कराया गया। सभी ने प्रभु के दिव्य दर्शन और चरण-सेवा का अपार आनंद लिया। “छूटी मुकी लगाम ते ज्यारे, चाली कौकाने मार्गे त्यारे..! प्रभुजी ते दी कौके पधार्या, हरिजनना हरख वधार्या..!! गाम पश्चिमे लींबडो सारो, कर्यो कृष्णे त्या जईने उतारो..!!”
श्रीहरि की सेवा में गुमानजी भी साथ पधारे थे, जिससे उनकी माता वीराकुंवरबा के आनंद का कोई पार न रहा। उन्होंने सभी स्त्री-भक्तों की ओर से श्रीहरि का षोडशोपचार पूजन किया, अक्षत से बधाया और प्रेमपूर्वक ओवारणा (आरती-मंगल) लिए। गाँवधणी राजा अखेराजजी ने भी उस अवसर पर बीस मण के स्वादिष्ट लड्डू बनवाकर श्रीहरि तथा समस्त संतों-भक्तों को बड़े भाव से जिमाए। श्रीहरि जिस नीम के वृक्ष के नीचे ढोलिए (पलंग) पर बिराजे थे, उस कड़वे नीम के पत्तों को उसी दिन से मीठा बनाकर अपने अलौकिक ऐश्वर्य और प्रौढ़ प्रताप का परिचय कराया, जिससे सभी नए मुमुक्षुओं को उनके साक्षात् परब्रह्म पुरुषोत्तम नारायण होने की दृढ़ प्रतीति हो गई। श्रीहरि वहाँ दो दिन ठहरकर, धोलका के भक्तों का मनोरथ पूर्ण करने उनके साथ आगे पधारे।
- हरिचरित्र चिंतामणि पद्य में से…
🙏
English
Gumanji of Kauka and the Sweet Neem Tree
In the Dholka region lies a village named Kauka, where the chieftain (Darbar) Akherajji Vaghela and his noble wife, Virakunvarba, resided. At that time, about twenty other Vaghela Rajput families also lived in the village. This devoted couple possessed an intense spiritual inclination and yearning for liberation (mumukshutva). In Samvat 1844, from the holy womb of Virakunvarba, an exalted soul named Gumanji took birth. He went on to become one of the most obedient and foremost among the fourteen personal attendants (hajuri parshads) of Shri Hari. Later in life, he willingly renounced his royal status, wealth, power, and worldly honor, dedicating twenty whole years of his life in constant, intimate devotional service to Shri Hari. Sadguru Adharanand Swami has reverently immortalized him in the ‘Haricharitamrut Sagar’: “Kauka ke Gumanji nama, kshatri grasvant nij thama..! Satsang Hari mile ja divase, Hari ki sev me rahe ta din se…!!” (Named Gumanji of Kauka, a noble kshatriya landholder in his realm; from the very day he met the Lord through Satsang, he remained forever in the divine service of Hari!)
When Shri Hari performed the grand yajna in Jetalpur, several Brahmins from Kauka village attended the auspicious celebrations, had His holy darshan, and surrendered to Shri Hari’s shelter. Upon returning home, they proclaimed at the royal court of the Darbargadh that the Supreme Lord Himself had manifest on earth in this age of Kaliyuga, re-establishing dharma just as in Satyayuga. Countless souls were effortlessly entering divine samadhi (trance) by His divine will, and devotees were peacefully ascending to the eternal Akshardham while fully conscious, even foretelling their departure in advance. Listening to these accounts of Shri Hari’s supreme divinity and boundless glory deeply touched the young prince Gumanji. An intense spiritual yearning arose within him to meet Shri Hari in person.
In Samvat 1866, when Shri Hari performed the magnificent Mahayajna (Vishnuyag) at Dabhan, Gumanji joined the pilgrim party from his village. At his very first glance of Shri Hari, just as a serpent casts off its slough without hesitation, his mind completely detangled itself from all worldly attachments. His soul became deeply captivated by the charming and blissful divine form of Mohanvar Shriji Maharaj, and he pledged himself to Shri Hari’s service forever. During the Dabhan yajna, Laduba and Jivuba offered the foremost worship to Shri Hari, adorning Him with exquisite gold ornaments worth twenty-four hundred rupees. Gumanji was blessed to witness this glorious sight. Approximately sixty years later, while composing the poetic scripture ‘Haricharitra Chintamani’ (in Kiran 105), he beautifully reminisced about that divine form: “Tena kada kanaka-na bhari, shobhe sundar-var sukh-kari..! Hata chovis-so-na chitta-chor, perya preet shu Dharma-kishor…!! Alaiya-khachar lavya het aani, perya chankala Sharang-pani..! Hata adhar-so na e eh, perya Prabhu raji thai teh…!!” (Heavy gold bangles adorned the blissful Lord; the enchanting son of Dharmadev lovingly wore the ornaments worth twenty-four hundred rupees. Alaiya Khachar brought anklets with great love, which the Lord gladly wore, delighting in their heartfelt devotion.)
With such exquisite verses, he immortalized the captivating beauty of the Lord who lovingly embraced the devotion of His followers. When the Dabhan yajna concluded and everyone prepared to return to their villages, the residents of Kauka humbly prayed to Shriji Maharaj, “O Maharaj! Please grace our village Kauka with Your holy presence, and kindly bring our Gumanji along with You.” Shriji Maharaj was pleased and graciously granted their wish. The villagers returned, but Gumanji remained behind in continuous, loving servitude of Shri Hari.
Once in the auspicious month of Vaishakh, Shri Hari was touring the countryside along with the sadhus and devotees, imparting the joy of His divine darshan. Journeying through Vejalka, Zankhada, and Dholi, He arrived at Ambliyara. Devotees from both Kauka and Dholka arrived there for His darshan, and both groups lovingly insisted that He visit their village first. Maharaj smiled and replied, “How can We visit both villages simultaneously? Tomorrow morning, We will leave the reins of Our beloved mare, Manki, loose. Whichever road she chooses, We will head there first, and then visit the other village afterward.”
Manki seemed to understand the earnest prayers of the devotees of Kauka and turned directly onto the path toward Kauka. Shri Hari then took the devotees of Dholka along as well. Amidst joyous celebrations, music, and devotional fanfare, a grand welcoming procession (samaiyu) was held as Shri Hari entered Kauka. Towards the west of the village stood a grove of lush, dense neem trees, where arrangements were made for Shri Hari and the assembly of sadhus to rest. All the villagers availed themselves of the divine darshan and the merit of serving the Lord. “Chhuti muki lagam te jyare, chali Kaukane marge tyare..! Prabhuji te di Kauke padharya, Harijan-na harakh vadharya..!! Gam pashchime limbado saro, karyo Krishne tya jaine utaro..!!”
Since Gumanji was also accompanying Shri Hari, mother Virakunvarba was overwhelmed with celestial joy. On behalf of all the female devotees, she performed the ritual worship of Shri Hari, showering Him with sanctified grains of rice and waving auspicious lights in devotion. The ruler, King Akherajji, celebrated the divine arrival by having twenty maunds (approx. 400 kg) of rich sweets (laddus) prepared, lovingly serving Shri Hari and all the devotees. The bitter neem tree beneath which Shri Hari sat on a cot (dholiyo) was miraculously rendered sweet by His divine grace that very day. Through this glorious revelation of His supreme divinity and majestic power, all new seekers acquired firm conviction in His status as Supreme Purushottam Narayan Himself. Shri Hari stayed there for two days before departing for Dholka to fulfill the loving desires of the devotees there.
- From Haricharitra Chintamani (verse)…
🙏